1 CO 19/58

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes Z. Resich. Sędziowie: B. Dobrzański, W. Święcicki, Z. Wiszniewski, S. Gross, J. Kamiński, K. Kwapiszewski, Z. Wasilkowska, J. Pawlak, J. Szczerski, H. Dąbrowski, M. Piekarski, F. Błahuta, S. Białek (sprawozdawca), R. Czarnecki, K. Lipiński, T. Byliński, Z. Masłowski, J. Ignatowicz, A. Meszorer, J. Majorowicz, L. Konic, Z. Warman, J. Krzyżanowski, W. Bendetson, B. Łubkowski, M. Kenigsberg, S. Breyer, S. Rejman.SentencjaSąd Najwyższy w obecności przedstawiciela Ministerstwa Sprawiedliwości i przedstawiciela Generalnej Prokuratury rozpoznawał wniosek Ministra Sprawiedliwości z dnia 30 lipca 1958 r. o wyjaśnienie następujących zagadnień, wywołujących wątpliwości i rozbieżności praktyki sądowej na tle stosowania art. 15 dekretu z dnia 18 kwietnia 1955 r. o uwłaszczeniu i o uregulowaniu innych spraw związanych z reformą rolną i osadnictwem rolnym (Dz. U. Nr 18, poz. 107; zmiana: Dz. U. z 1957 r. Nr 39, poz. 174):1) "Czy stwierdzenie przejścia - z mocy prawa - własności opuszczonego gospodarstwa na Państwo wywołuje skutki prawne wynikające z przejścia własności od daty uprawomocnienia się decyzji prezydium powiatowej rady narodowej, czy też skutki prawne wspomnianego stwierdzenia następują z mocą wsteczną, tj. od chwili wejścia w życie dekretu?"2) "Czy w braku decyzji prezydium powiatowej rady narodowej o stwierdzeniu przejścia gospodarstwa (działki) na własność Państwa sądy powszechne są uprawnione do ustalenia, że właściciel opuścił gospodarstwo i że tym samym utracił z mocy prawa jego własność, czy też ustalenie tych okoliczności należy wyłącznie do postępowania administracyjnego?"Sąd Najwyższy w składzie Całej Izby powziął następującą uchwałę:"Sądy powszechne nie są uprawnione do samodzielnego ustalenia, czy własność gospodarstwa, o jakim mowa w art. 15 dekretu z 18 kwietnia 1955 r. (Dz. U. Nr 18, poz. 107), przeszła na Państwo na skutek opuszczenia takiego gospodarstwa przez właściciela. Stwierdzenie takiego przejęcia należy wyłącznie do właściwego organu administracji rolnej. Przejście własności następuje z chwilą wejścia w życie wymienionego dekretu, niezależnie od daty wydania decyzji przez wspomniany organ".Uzasadnienie faktyczneStosownie do postanowień art. 15 dekretu z dnia 18.IV.1955 r. (Dz. U. Nr 18, poz. 107) gospodarstwo rolne (działka pracownicza, rzemieślnicza itp.) nabyte na podstawie przepisów o reformie rolnej lub o ustroju rolnym i osadnictwie, lecz opuszczone przez właściciela przed wejściem w życie dekretu, przechodzi z mocy prawa na własność Państwa.Aczkolwiek przejęcie opuszczonego gospodarstwa na własność Państwa następuje według przytoczonego brzmienia przepisu prawnego "z mocy prawa", to jednak do tego, by Państwo mogło swoje prawo własności urzeczywistnić i ujawnić je w księgach wieczystych, potrzeba odpowiedniej decyzji właściwego organu administracji państwowej. Dekret stanowi też w ustępie 2 artykułu 15, że przejście gospodarstwa na własność Państwa stwierdza prezydium powiatowej rady narodowej. Prezydium wydaje taką decyzję oczywiście po ustaleniu, że nastąpił obiektywny stan przewidziany w ustępie 1 artykułu 15 dekretu.Wymieniony przepis prawny w swym całokształcie pozostaje w ścisłym związku z aktami ustawodawczymi w przedmiocie przeprowadzenia reformy rolnej oraz ustroju rolnego i osadnictwa na Ziemiach Odzyskanych. Likwiduje w szczególności niezgodne z założeniami tego ustawodawstwa stany faktyczne i przygotowuje zarazem urzeczywistnienie owych aktów ustawodawczych przez zgodne z nimi nadanie gospodarstw odpowiednim osobom.Orzecznictwo w zakresie unormowanym art. 15 należy zatem, podobnie jak przewidziane w przepisach o reformie rolnej orzeczenia o przejęciu nieruchomości na cele reformy rolnej, do organizującej działalności państwa. Posiada więc z istoty charakter administracyjny, co już samo przez się wyłączałoby drogę sądową (art. 2 k.p.c.). Postanowienie ustępu 2 art. 15, przekazujące orzecznictwo w tych sprawach wyraźnie prezydiom powiatowych rad narodowych, jest w związku z tym nie tylko potwierdzeniem administracyjnego charakteru odpowiednich decyzji, ale nadto podkreśleniem wyłączności drogi administracyjnej.Nie jest to bez znaczenia dla rozstrzygnięcia przedstawionego Sądowi Najwyższemu pytania.Jest oczywiste, że wobec przepisu ust. 2 art. 15 dekretu, przed sądem powszechnym nie może się znaleźć sprawa, w której stwierdzenie przejścia na rzecz Państwa własności opuszczanego gospodarstwa z mocy art. 15 dekretu musiałoby być przedmiotem samego orzeczenia (sentencji). Nie jest jednak wyłączone, a nawet w praktyce będą to częste wypadki, że sprawa przejścia własności takiego gospodarstwa na rzecz Państwa wyłoni się w toczących się przed sądami sprawach cywilnych jako zagadnienie prejudycjalne. Na pytanie, czy zagadnienie takie może rozstrzygnąć sam sąd, gdy brak w tym przedmiocie orzeczenia przewidzianego w ust. 2 art. 15 dekretu, należy odpowiedzieć przecząco.Nie we wszystkich mianowicie wypadkach obowiązuje ustalona w nauce prawa i w praktyce reguła, że do stanów faktycznych uzasadniających zagadnienia prejudycjalne sądy stosują każdą normę prawną bez względu na to, do jakiej dziedziny prawa ona należy (por. orzecz. 7 sędziów SN. z 13.X.1951 r. C 427/51, OSN 1953/I/1).Podana wyżej reguła o rozstrzyganiu przez sądy zagadnień prejudycjalnych doznaje ograniczenia, gdy chodzi o takie zagadnienia, które ze względu na przedmiot z mocy przepisu prawa mogą być rozstrzygnięte wyłącznie przez określony organ władzy czy choćby w szczególnym trybie. Taka wyłączność nie musi być nawet wyraźnie przez ustawodawcę wypowiedziana; wystarczy, gdy wynika z wykładni przepisów prawnych normujących dany przedmiot. Wyłączność taka zachodzi i w sprawach z art. 15 dekretu. Wynika ona już z samej treści przepisu i jego celu. Orzeczenie prezydium powiatowej rady narodowej konieczne jest do uzyskania pewności, że nastąpiło opuszczenie, od którego ustawa uzależnia przejście własności nieruchomości na rzecz Państwa. "Opuszczenie" nie jest pojęciem tak jednoznacznym, by każdy od razu mógł zorientować się, czy i kiedy ono nastąpiło. Przeciwnie, mogą tu wchodzić w grę obszerne i skomplikowane stany faktyczne. Mogłoby to przy przyznaniu sądom prawa rozstrzygania takich zagadnień, nawet jako zagadnień prejudycjalnych, doprowadzić do rażących i trudnych do zlikwidowania rozbieżności. Zapobiega im wyłączna właściwość organów administracji państwowej do rozstrzygania w tym przedmiocie. Jak już nadmieniono, unormowana art. 15 dekretu działalność organów administracji państwowej jest w istocie częścią składową, akcji związanej z przeprowadzeniem reformy rolnej. Postulat jednolitości tej akcji, podkreślony dobitnie w orzeczeniu składu 7 sędziów S.N. z dnia 13.X.1951 r. C 427/51 (OSN 1953/I/1), przemawia też, i to w sposób kategoryczny, za wyłączną właściwością prezydiów powiatowych rad narodowych.Gdy zatem w sprawie cywilnej zawisłej w sądzie wyłoni się jako prejudycjalne zagadnienie, czy z mocy art. 15 dekretu własność gospodarstwa lub działki przeszła na rzecz Państwa, sąd zawiesi postępowanie z mocy art. 191 pkt 3 k.p.c. i stosownie do okoliczności postąpi w sposób wskazany w § 2 art. 192 k.p.c. Sąd może rozstrzygnąć zgłoszony w toku sprawy zarzut, że strona utraciła własność - z mocy postanowień art. 15 dekretu - bez orzeczenia właściwego organu władzy państwowej tylko wtedy, gdy organ ten odmówił wszczęcia postępowania albo gdyby ustalony przez sąd stan faktyczny sprawy wyłączał w sposób oczywisty możliwość zastosowania art. 15 do dotychczasowego właściciela (np. nie było żadnych zmian w osobie użytkownika gospodarstwa albo zmiana nastąpiła za zgodą właściwej gminnej rady narodowej z mocy art. 13 ust. 2 dekretu PKWN o reformie rolnej).Z podanego na wstępie brzmienia art. 15 dekretu z 18.IV.1955 r. wynika, że przewidziane w nim skutki opuszczenia gospodarstwa rolnego, nabytego na podstawie przepisów o reformie rolnej lub o ustroju rolnym i osadnictwie, następują z mocy samego prawa.Mogą się jednak nasuwać wątpliwości co do terminu, z jakim dotychczasowy właściciel traci własność gospodarstwa na rzecz Państwa, w szczególności, czy decyduje o tym opuszczenie, czy dzień wejścia w życie dekretu, czy wreszcie wydanie orzeczenia przez właściwy organ administracji państwowej.Ostatnia ewentualność musi odpaść wobec treści przepisu prawnego, według którego orzeczenie skutki te jedynie stwierdza.Nie rozstrzyga też o terminie utraty własności gospodarstwa przez dotychczasowego właściciela czas opuszczenia gospodarstwa, do tego bowiem, by skutek prawny jakiegoś zdarzenia mógł nastąpić, potrzeba normy prawnej, która skutek ten ustanawia.Postulatowi temu stało się zadość dopiero z chwilą wejścia w życie dekretu z dnia 18 kwietnia 1955 r. (Dz. U. poz. 107).Ponieważ dekret ten łączy skutki prawne z art. 15 ze zdarzeniami wcześniejszymi, przeto on sam, a nie owe zdarzenia, jest bezpośrednią przyczyną ziszczenia się tych skutków. Następuje to z wejściem w życie dekretu, w tym bowiem dniu spełniły się potrzebne warunki (zdarzenie i przepis prawny), a dekret nie przewiduje w omawianym zakresie wstecznego działania.