1 CO 22/62

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia S. Gross. Sędziowie: J. Majorowicz, F. Błahuta (uzasadnienie), Z. Wiszniewski (sprawozdawca), Z. Masłowski (współsprawozdawca), J. Ignatowicz, H. Dąbrowski.SentencjaSąd Najwyższy z udziałem Prokuratora Generalnej Prokuratury rozpoznawał na posiedzeniu jawnym przedstawione do rozstrzygnięcia składowi siedmiu sędziów pytanie prawne wynikłe z wniosku Heleny J. o podział majątku wspólnego:"Czy zbycie przez małżonka po ustaniu wspólności ustawowej jego udziału w przedmiocie, który był objęty wspólnością ustawową, jest nieskuteczne w tym znaczeniu, że podział majątku wspólnego można przeprowadzić w ten sposób, jak by zbycia nie było (art. 25 i 26 kod. rodz. oraz art. 17 ustawy o postępowaniu niespornym w sprawach rodzinnych)?"Sąd Najwyższy uchwalił i postanowił wpisać do księgi zasad prawnych następującą zasadę prawną:"Zbycie przez małżonka po ustaniu wspólności ustawowej jego udziału w przedmiocie, który był objęty wspólnością ustawową, jest bezskuteczne o tyle, o ile narusza uprawnienia drugiego małżonka wynikające z przepisów o podziale wspólnego majątku małżonków."Uzasadnienie faktyczneZ chwilą zawarcia małżeństwa powstaje między małżonkami z mocy ustawy (art. 21 § 1 k.r.) wspólność majątkowa, obejmująca przedmioty majątkowe nabyte w czasie trwania małżeństwa przez któregokolwiek z małżonków, z wyłączeniem jednak przedmiotów wymienionych w art. 21 § 2 k.r. Ten ustrój majątkowy małżeński nazwany wspólnością ustawową służyć ma umocnieniu rodziny, jej dobru i równouprawnieniu kobiety. Jego znaczenie jest więc doniosłe.Przedmioty, tj. rzeczy i prawa majątkowe objęte wspólnością ustawową, tworzą masę majątkową, której charakter ukształtowany jest na zasadach zbliżonych do tzw. wspólności do niepodzielnej ręki. Dopóki ta wspólność trwa, nie istnieją oddzielne udziały w rzeczach i prawach należących do wspólności. Każdemu z małżonków przysługuje natomiast uprawnienie do wspólnej masy jako całości, udziały jednak w tym majątku nie są określone. Ta forma prawna wiąże ściśle jej uczestników i ułatwia realizację zadań postawionych temu ustrojowi majątkowemu.Celem ścisłego związania małżonków wspomnianą szczególną formą wspólności, wraz ze wszystkimi konsekwencjami tej formy, jest nie tylko dobro rodziny w czasie trwania wspólności ustawowej. Cel niewątpliwie sięga dalej, a mianowicie chodzi także o to, by na wypadek ustania wspólności zabezpieczyć o ile możności jak najmniej uszczuploną masę majątkową do podziału.Jakkolwiek z chwilą ustania wspólności ustawowej forma prawna wspólności do niepodzielnej ręki traci swe uzasadnienie, niemniej jednak sam podział majątku wspólnego według przepisów dla tego podziału ustanowionych byłby w wysokim stopniu zagrożony, gdyby w okresie po ustaniu wspólności, a przed podziałem majątku wspólnego stosunki prawne co do tego majątku miały być - co do dokonywania rozporządzeń udziałem w poszczególnych przedmiotach - uregulowane ściśle według zasad współwłasności, bez żadnych odchyleń.W szczególności, aby wykazać to zagrożenie, należy tu zwrócić uwagę na następujące normy.Art. 17 § 1 ustawy o postępowaniu rodzinnym głosi, że "do postępowania w sprawie podziału majątku wspólnego po ustaniu wspólności majątkowej stosuje się odpowiednio przepisy o postępowaniu spadkowym". Przepis ten jest niewątpliwie wyrazem słusznego poglądu, że miedzy masą majątkową, która była objęta wspólnością ustawową, a masą spadkową zachodzi tak wysokie podobieństwo, iż podział majątku pochodzącego ze wspólności ustawowej powinien odbywać się według zasad przewidzianych dla podziału spadku, a nie według przepisów o zniesieniu współwłasności.Między jednym a drugim postępowaniem zmierzającym do likwidacji wspólności (dział spadku i zniesienie wspólności) zachodzą daleko idące różnice, do których zaliczyć należy przede wszystkim nie przewidzianą przy zniesieniu wspólności możliwość przyznania własności całego majątku jednemu uczestnikowi z obowiązkiem spłat na rzecz pozostałych (art. 162 i 163 post. spadk.) oraz rozstrzyganie w postępowaniu o dział spadku także o wzajemnych roszczeniach, m. in. z tytułu nakładów i spłaconych długów, przy czym niezgłoszenie tych roszczeń w tym postępowaniu powoduje prekluzję (art. 151 post. spadk.). Tego rodzaju zaś roszczenia, o jakich wspomina co do spadku art. 151 post. spadk., przewiduje wyraźnie art. 26 k.r. stanowiąc, że "przy podziale majątku, który był objęty wspólnością ustawową, każdy z małżonków powinien zwrócić wydatki i nakłady, poczynione z tego majątku na jego majątek nie objęty wspólnością" oraz że małżonek może żądać zwrotu wydatków i nakładów, jakie poczynił na majątek wspólny ze swego majątku nie objętego wspólnością.Dalszą normą, wymagającą tu podkreślenia, jest art. 27 k.r. przewidujący w warunkach w tym przepisie określonych możliwość pozbawienia (po ustaniu wspólności) w całości lub w części udziału byłego małżonka w majątku wspólnym.Rzecz jasna, stosowanie do podziału majątku, który był objęty wspólnością ustawową, zarówno przepisów art. 162 i 163 post. spadk., jak i art. 151 post. spadk. w związku z art. 26 k.r. oraz zrealizowanie ewentualnego pozbawienia lub zmniejszenia udziału b. małżonka w majątku wspólnym (art. 27 k.r.) w wielu wypadkach mogłoby być wyeliminowane dowolnie przez któregokolwiek uczestnika lub utrudnione, gdyby każdemu z nich po ustaniu wspólności wolno było bez żadnego ograniczenia bądź tylko z ograniczeniem wynikającym z art. 80 pr. rzecz. rozporządzać swoim udziałem w poszczególnych przedmiotach.Jeżeli chodzi o dział spadku, zagrożenie tego rodzaju nie wchodzi oczywiście w rachubę, skoro ustawodawca w art. 58 pr. spadk. wyraźnie postanowił, że rozporządzenie przez spadkobiercę udziałem w przedmiocie należącym do spadku jest o tyle bezskuteczne, o ile narusza uprawnienia pozostałych spadkobierców, wynikające z przepisów o dziale spadku.Kodeks rodzinny w art. 25 stanowi, że od chwili ustania wspólności ustawowej do majątku, który był nią objęty, stasuje się odpowiednio przepisy o współwłasności i że małżonkowie mają równe udziały (o ile nie nastąpi pozbawienie lub zmniejszenie udziału przewidziane w art. 27 k.r.). Ponieważ ani w art. 25 k.r., ani w innym przepisie nie wypowiedziano expressis verbis zasady odpowiadającej treści art. 58 pr. spadk., zagrożenie, o którym wyżej mowa, trzeba by uznać za realne dla podziału majątku pochodzącego ze wspólności ustawowej, gdyby się podzieliło pogląd, w myśl którego zasady odpowiadającej art. 58 pr. spadk. nie da się wydedukować z przepisów o wspólności ustawowej, jej ustaniu i podziale majątku wspólnego.W orzecznictwie Sądu Najwyższego nie wypowiedziano się dotychczas w tym względzie, co jest zrozumiałe, skoro sprawy o podział majątku wspólnego należą w I instancji do sądu powiatowego, a okazji z art. 388 k.p.c. lub z rewizji nadzwyczajnej zapewne nie było. W literaturze natomiast doszło do różnicy zdań.Mimo braku wyraźnej normy zasada ograniczenia dyspozycji odpowiadająca treści art. 58 pr. spadk. obowiązuje również w stosunkach prawnych po ustaniu wspólności ustawowej, a przed podziałem majątku wspólnego. W świetle bowiem całokształtu norm dotyczących wspólności ustawowej, jej ustania i podziału wola ustawodawcy wprowadzenia takiej zasady została dostatecznie jasno wyrażona, jakkolwiek nie expressis verbis.Przede wszystkim należy - dla uzasadnienia powyższego stanowiska - wskazać na przepisy o postępowaniu spadkowym dotyczące działu spadku, które w swym założeniu opierają się między innymi na ograniczeniu dyspozycji ustanowionym w art. 58 pr. spadk. Skoro ustawa poddaje podział majątku wspólnego tym samym przepisom, trudno przypuścić, by chciała wyłączyć tę zasadę dla stosunków po ustaniu wspólności ustawowej. Zarówno cel wspólności ustawowej, jak i jej założenia społeczne przemawiają za daniem uczestnikom wspólności nie mniejszej gwarancji od tej, jaka istnieje dla spadkobierców.Po drugie art. 25 § 1 k.r., odsyłając do przepisów o współwłasności, nakazuje stosować je tylko odpowiednio. Nakaz odpowiedniego stosowania wymaga - jak to niejednokrotnie w orzecznictwie i doktrynie podkreślano - uwzględnienia istotnych różnic w treści lub celu miedzy stosunkami, dla których wprost przepisy ustanowiono, a stosunkami, dla których nastąpiło odesłanie do tych przepisów. Przy odpowiednim więc stosowaniu art. 79 pr. rzecz. do wspólności pochodzącej ze wspólności ustawowej musi się mieć na względzie zagrożenie, o którym była wyżej mowa, a zagrożenie to dotyczy nie tylko możliwości skorzystania z najbardziej żywotnych sposobów likwidacji majątku wspólnego, lecz także interesów wynikających z art. 26 i 27 k.r.Gdyby nie było odesłania do przepisów postępowania o dziale spadku, opartych miedzy innymi na założeniu z art. 58 pr. spadk., można by mieć wątpliwości, czy "odpowiednie" stosowanie uprawnia do tak daleko idącej modyfikacji art. 79 pr. rzecz., jaką zawiera art. 58 pr. spadk. Skoro jednak jest inaczej, wątpliwości takich podzielić się nie da. Przy odpowiednim zatem stosowaniu art. 79 pr. rzecz. w związku z przepisami art. 17 § 1 post. rodz. oraz przepisami art. 26 i 27 k.r. należy przyjąć istnienie zasady prawnej, w myśl której rozporządzenie przez b. uczestnika wspólności ustawowej (małżonek, b. małżonek, spadkobierca) - po ustaniu wspólności, a przed podziałem - udziałem w przedmiocie należącym do wspólności jest o tyle bezskuteczne, o ile narusza uprawnienia pozostałych uczestników wynikające z przepisów o podziale majątku wspólnego. Wykładnię tego rodzaju usprawiedliwiają również wskazówki zawarte w art. 1 p.o.p.c.Z tych względów Sąd Najwyższy udzielił na postawione przez skład zwykły Sądu Najwyższego pytanie odpowiedzi przytoczonej w sentencji niniejszej uchwały.