1 CO 4/59

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Majorowicz. Sędziowie: J. Ignatowicz, J. Krzyżanowski (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Janiny Z. przeciwko Wojewódzkiemu Przedsiębiorstwu Handlu Meblami w W. o 2.658,50 zł, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym dnia 19 stycznia 1960 r. zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki dla m. st. Warszawy postanowieniem z dnia 19 listopada 1958 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 388 k.p.c.:"Czy zastrzeżenie w umowie kupna-sprzedaży na rzecz sprzedawcy przedsiębiorstwa państwowego własności rzeczy wydanych kupującemu do czasu zapłacenia całej ceny jest warunkiem zawieszającym w rozumieniu art. 305 § 1 k.z. powodującym przejście na kupującego niebezpieczeństwa przypadkowej utraty rzeczy dopiero z chwilą zapłacenia całej ceny?"uchwalił następującą odpowiedź:Zastrzeżenie w umowie sprzedaży na raty na rzecz sprzedawcy własności rzeczy wydanych kupującemu do czasu zapłacenia całej ceny nie jest warunkiem zawieszającym w rozumieniu art. 305 § 1 k.z.Uzasadnienie faktycznePowódka w dniu 10.XII.1957 r. kupiła w sklepie pozwanego Przedsiębiorstwa meble wymienione w pozwie, przy czym cena kupna miała być spłacona w 9 ratach. Umowa sprzedaży przewidywała w pkt 8, że do czasu zapłacenia całej ceny meble stanowią wyłączną własność sprzedawcy i że do tego czasu nie wolno nabywcy zbywać tych przedmiotów ani oddawać ich w zastaw.W połowie stycznia 1958 r. meble znajdujące się w mieszkaniu powódki spłonęły z całym barakiem, w którym mieszkała powódka. Przy zawarciu umowy powódka wpłaciła 408,50 zł i złożyła weksel gwarancyjny zabezpieczający resztę należności (2.255 zł), a następnie wpłaciła pierwszą ratę w kwocie 250 zł. Powódka żądała zasądzenia od pozwanego przedsiębiorstwa kwoty 658,60 zł i nakazania zwrócenia jej wekslu gwarancyjnego. Strona pozwana wniosła o oddalenie powództwa.Sąd Powiatowy oddalił powództwo. W uzasadnieniu Sąd przytoczył, że umowa została zawarta przez strony pod warunkiem zawieszającym zapłacenia przez powódkę całej ceny kupna. Jednakże z treści umowy Sąd Powiatowy wysnuł wniosek, że strony przyjęły w umowie chwilę wydania rzeczy za moment, w którym przeszły na nabywcę zarówno korzyści płynące z możności używania mebli, jak i łącznie z tymi korzyściami niebezpieczeństwo przypadkowej ich utraty.Powódka w rewizji od powyższego wyroku wnosi o jego uchylenie lub zmianę i o uwzględnienie powództwa w całości, zarzucając obrazę art. 305 § 1 k.z. oraz art. 223 i 326 k.p.c. przez błędne przyjęcie, że niebezpieczeństwo przypadkowej utraty nabytych przedmiotów przeszło na powódkę - pomimo ustalenia, że umowa stron zawarta była pod warunkiem zawieszającym i pomimo że w takiej sytuacji, zgodnie z art. 305 § 1 k.z., niebezpieczeństwo przypadkowej utraty rzeczy obciąża tylko właściciela, tj. stronę pozwaną.Sąd Wojewódzki odroczył rozpoznanie sprawy i przekazał Sądowi Najwyższemu w trybie art. 388 k.p.c. do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne przytoczone w sentencji niniejszej uchwały.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Z treści przedstawionego Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienia prawnego i przytoczonego w postanowieniu stanu faktycznego wynika, że Sąd Wojewódzki powziął wątpliwości, czy przepis art. 305 § 1 k.z. ma zastosowanie do umowy, mocą której państwowe przedsiębiorstwo handlowe dokonało sprzedaży ruchomości na raty z jednoczesnym zastrzeżeniem prawa własności dla sprzedawcy do chwili zapłaty pełnej ceny kupna, w szczególności zaś - czy wzmiankowane zastrzeżenie nadaje sprzedaży charakter umowy zawartej pod warunkiem zawieszającym w rozumieniu art. 305 § 1 k.z., a więc takiej, której skuteczność prawna uzależniona jest od zdarzenia przyszłego i niepewnego (art. 77 p.o.p.c.).Abstrahując na razie od kwestii, czy zastrzeżenie takie może być poczytywane za warunek w rozumieniu art. 77 p.o.p.c., podkreślić należy przede wszystkim, że stosunek prawny wynikający ze stanu faktycznego przedstawionego w postanowieniu Sądu Wojewódzkiego jest sprzedażą handlową na raty, szczegółowo unormowaną w kodeksie handlowym. W związku z tym do sprzedaży tej stosuje się przede wszystkim art. 555-567 k.h., a następnie art. 542 i nast. k.h., o ile nie są sprzeczne z powyższymi przepisami, w końcu zaś, stosownie do art. 1 k.h., pod tym samym warunkiem przepisy kodeksu zobowiązań o sprzedaży.W systemie kodeksu handlowego sprzedażą na raty jest sprzedaż przez przedsiębiorstwo handlowe rzeczy ruchomej za cenę, która ma być zapłacona ratami, jeżeli według umowy rzecz ma być wydana kupującemu przed całkowitym zapłaceniem ceny kupna. Istotnym celem tej umowy jest danie natychmiastowej korzyści kupującemu przez wydanie mu nabytej rzeczy ruchomej, pomimo że z reguły jedynie niewielką część ceny kupna uiszcza on przy zawarciu umowy.Zastrzeżenie własności rzeczy na rzecz sprzedawcy jest dodatkowym postanowieniem umownym, zabezpieczającym jego wierzytelność z tytułu ceny kupna, i ma chronić sprzedawcę przed skutkami niewywiązania się z zobowiązania przez dłużnika-nabywcę. Zastrzeżenie powyższe nie jest przy tym istotnym elementem mającym wpływ na skuteczność prawną umowy, skoro według ustępu końcowego § 1 art. 555 k.h. umowa sprzedaży dochodzi do skutku, "chociażby sprzedawca zastrzegł sobie prawo własności". Nadmienić wypada, że zastrzeżenie własności, jako szczególny sposób zabezpieczenia, wierzytelności sprzedawcy, może nastąpić nie tylko w pierwotnej umowie sprzedaży, lecz także w dodatkowej późniejszej (art. 583 k.h. w brzmieniu ustalonym przez ustawę z 18.VII.1950 r. - przepisy wprowadzające przep. og. pr. cyw.), co też wskazuje na jego akcesoryjny charakter, nie mający wpływu na skuteczność zasadniczej umowy.W związku z powyższym ustawa uznaje umowę sprzedaży na raty z zastrzeżeniem prawa własności za zawartą bezwarunkowo, co również wynika z dalszych przepisów kodeksu handlowego. Zastrzeżenie bowiem własności nie nadaje sprzedaży charakteru umowy zawartej pod warunkiem zawieszającym, lecz uprawnia jedynie sprzedawcę do odstąpienia od niej w razie zalegania przez nabywcę z zapłatą dwóch lub więcej rat (art. 559 k.h. i odpowiadający mu pkt 7 umowy będącej przedmiotem sprawy) lub do dochodzenia od kupującego całej ceny kupna w razie uchybienia terminu płatności rat (art. 557 § 1 k.h. i pkt 6 umowy).Przytoczone względy oraz specyficzne właściwości omawianej umowy, nadające nabywcy możność niezwłocznego korzystania z rzeczy i jej strzeżenia, nakazują uznać umowę sprzedaży na raty z zastrzeżeniem prawa własności za umowę definitywną, a nie za zawartą pod warunkiem zawieszającym, wobec czego w kwestii ponoszenia ciężarów oraz ryzyka ma zastosowanie do niej art. 304 § 1 k.z., a nie art. 305 § 1 k.z.Nadmienić należy, że powyższe rozstrzygnięcie odpowiada również ogólnym założeniom, jakimi kierowali się autorzy kodeksu zobowiązań przy ustalaniu chwili, od której - w braku odmiennej umowy stron (art. 304 § 3 k.z.) - kupujący ma mieć prawo do korzyści i od której przechodzi na niego niebezpieczeństwo przypadkowej utraty lub uszkodzenia nabytej rzeczy. Jak wynika bowiem z uzasadnienia Komisji Kodyfikacyjnej do Kodeksu zobowiązań (zeszyt 7 - Warszawa 1937 r., str. 22 i 23), odstąpiono od stanowiska reprezentowanego przez prawo i naukę francuską, które sprawę ponoszenia niebezpieczeństwa łączy z chwilą przejścia własności rzeczy w myśl zasady res perit domino, natomiast w przepisach k.z. dano pełny wyraz zasadzie: cuius commodum eius periculum. Komisja Kodyfikacyjna uznała, że o kwestii pobierania korzyści, ponoszenia ciężarów i ryzyka powinny decydować względy praktyczne, mianowicie to, czy kupujący uzyskał możność korzystania z rzeczy i jej strzeżenia, a nie abstrakcyjne względy prawne.W końcu podkreślić należy, że zastrzeżenie w umowie sprzedaży prawa własności dla sprzedawcy do czasu zapłaty ceny kupna nie może być uznane za warunek zawieszający w rozumieniu art. 77 p.o.p.c. Stosownie do powyższego przepisu warunkiem zawieszającym jest zdarzenie przyszłe i niepewne, którego ziszczenie się powoduje powstanie skutków czynności prawnej. Nie można zaś uznać za takie zdarzenie faktu zapłaty przez nabywcę ceny kupna, skoro czynność ta zależy tylko od niego i nie można jej zaliczyć do zdarzeń niepewnych. Stanowi ona bowiem główną treść jego zobowiązania i nie leży poza sferą jego osobistych możliwości.Z powyższych zasad należało na przedstawione Sądowi Najwyższemu zagadnienie prawne udzielić odpowiedzi zawartej w sentencji niniejszej uchwały.