2 CO 27/60

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia Z. Warman (sprawozdawca). Sędziowie: J. Tyszka, T. Byliński.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Teodora W. przeciwko Janowi i Marii małżonkom M. o eksmisję, po rozpoznaniu zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Zielonej Górze - Ośrodek Zamiejscowy w Gorzowie Wielkopolskim do rozstrzygnięcia w trybie art. 388 k.p.c.:"Jaka jest wartość przedmiotu zaskarżenia dla obliczenia wpisu od rewizji, jeżeli pozwany po wyroku nakazującym jego eksmisję w zamian za uiszczenie mu przez powoda pewnej kwoty na podstawie art. 218, 219 k.z., godzi się z orzeczeniem eksmisji, a w rewizji domaga się jedynie uzależnienia wykonania eksmisji od zapłacenia mu przez powoda wyższej kwoty, niż przysądzono, żądanej już w toku postępowania w I instancji?"udzielił następującej odpowiedzi:"Jeżeli pozwany po wyroku nakazującym jego eksmisję, za równoczesnym uiszczeniem mu przez powoda pewnej kwoty w myśl art. 218 lub 219 kodeksu zobowiązań, godzi się z orzeczeniem eksmisji, a w rewizji domaga się jedynie uzależnienia wykonania eksmisji od zapłacenia mu przez powoda wyższej kwoty - wartością przedmiotu zaskarżenia jest różnica pomiędzy sumą, której zwrotu domaga się pozwany w związku z przysługującym mu prawem zatrzymania, a sumą wskazaną w zaskarżonym wyroku, z tym jednak zastrzeżeniem, że wartość przedmiotu zaskarżenia w takim przypadku nie może być wyższa niż wartość przedmiotu sporu".Uzasadnienie faktyczneTeodor W., wyjaśniając, że w zamiarze przekazania Janowi i Marii M. swego gospodarstwa rolnego w zamian za dożywocie zezwolił w 1958 r. pozwanym na wprowadzenie się do budynku mieszkalnego i zajęcie połowy stodoły, obory i chlewu, wobec niewłaściwego zachowania się tych pozwanych domagał się w pozwie wniesionym dnia 5 września 1959 r. usunięcia ich i oddania mu zajętych pomieszczeń.Wartość przedmiotu sporu powód oznaczył na 600 zł. Pomimo wstępnych czynności zmierzających do wyjaśnienia rzeczywistej wartości gospodarstwa rolnego i budynków gospodarczych, stanowiących własność powoda, Sąd Powiatowy nie wypowiedział się w sprawie sprawdzenia oznaczonej przez powoda wartości przedmiotu sporu. Pozwani żadnego zarzutu w tym względzie nie zgłosili.W pismach procesowych stanowiących odpowiedź na pozew pozwani wyrazili gotowość wyprowadzenia się i wnieśli o uwzględnienie powództwa jedynie przy jednoczesnym zapłaceniu im przez powoda wartości poniesionych na jego rzecz kosztów i świadczeń, których wysokość wymienili początkowo na sumę 27.369 zł, następnie na 30.119 zł, a wreszcie na 31.425 zł.Sąd Powiatowy w Sulęcinie wyrokiem z dnia 26 marca 1960 r. zobowiązał pozwanych Jana i Marię M. do wydania powodowi Teodorowi W. trzech pokojów i kuchni, połowy stodoły, obory i chlewu, znajdujących się w P., za jednoczesną zapłatą przez powoda pozwanym kwoty 8.626 zł, oraz zasądził od pozwanych na rzecz powoda - po częściowym zniesieniu - 97,50 zł kosztów. Sąd Powiatowy uznał powództwo za uzasadnione na podstawie art. 28 prawa rzeczowego, przy czym zastosował art. 218 kod. zob. w związku z poniesieniem przez pozwanych koniecznych i użytecznych wydatków, które określił na wskazaną w wyroku sumę, uważając dalej idące żądania pozwanych bądź za bezpodstawne, bądź za nie mogące korzystać z prawa zatrzymania.Wyrok powyższy został zaskarżony przez obie strony.Powód wnosi o zmianę wyroku przez przyznanie pozwanym jedynie sumy 5.490 zł, podając wartość przedmiotu zaskarżenia na 3.126 zł. Rewizja pozwanych wnosi bądź o przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania, bądź o zmianę wyroku pierwszej instancji (błędnie o "częściowe jego uchylenie") i zobowiązanie pozwanych do wydania spornych pomieszczeń za jednoczesną zapłatą przez powoda kwoty 31.425 zł. Wartość "przedmiotu sporu" w rewizji oznaczona została na 600 zł, a tytułem wpisu sądowego uiszczono 20 zł.W związku z rewizją pozwanych Sąd Wojewódzki w Zielonej Górze - Ośrodek Zamiejscowy w Gorzowie Wlkp. przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia wymienione wyżej zagadnienie prawne.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Zgłoszone w postaci powództwa roszczenie procesowe zmierza do realizacji przysługujących powodowi uprawnień. Podobnie strony procesowe, korzystając z tego rodzaju środka odwoławczego, jakim jest rewizja, dążą do uzyskania rozstrzygnięcia odpowiadającego ich interesowi prawnemu.W związku z potrzebą ustalenia właściwości rzeczowej sądu oraz określenia należnej opłaty sądowej, kodeks postępowania cywilnego wymaga, aby w sprawach o roszczenia majątkowe, a więc w sprawach, których przedmiot da się ocenić w pieniądzu, wskazana została bądź wartość przedmiotu sporu (art. 200 k.p.c.), bądź wartość przedmiotu zaskarżenia (art. 372 k.p.c.). Przed reformą polskiego procesu cywilnego w 1950 r. ta ostatnia wartość miała również decydujące znaczenie dla określenia istoty środka odwoławczego oraz jego dopuszczalności (art. 418 i 425 k.p.c. według pierwotnej numeracji).Doniosłość kwestii wartości przedmiotu sporu oraz wartości przedmiotu zaskarżenia podkreśla wprowadzenie przepisów regulujących sposób określenia tej wartości (art. 12-17 k.p.c.) oraz upoważniających sąd do działania z urzędu w tym przedmiocie (art. 18 i 390 k.p.c.). Wartość ta ma wreszcie znaczenie przy wymiarze opłaty sądowej w myśl art. 12, 27 ust. 1, art. 28 ust. 1 i art. 30 przepisów o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (ustawa z dnia 30 grudnia 1950 r. - Dz. U. Nr 58, poz. 528 z późniejszymi zmianami).O wartości przedmiotu sporu decyduje wartość tego, czego powód żąda od pozwanego. Dla oznaczenia zaś tej wartości nie ma samoistnego znaczenia ewentualne świadczenie wzajemne powoda; w szczególności nie bierze się pod uwagę przy określeniu wartości przedmiotu sporu tego, że powód, domagając się wydania pewnego przedmiotu w naturze, oferuje ze swej strony należną pozwanemu zapłatę pieniężną lub oddanie innej rzeczy (por. Maurycy Allerhand: Komentarz do k.p.c.; art. 15).Jeżeli nie nastąpi dopuszczalna zmiana powództwa (art. 206 k.p.c.), a w szczególności rozszerzenie jego żądania (art. 14 przep. o koszt. sąd.), to w toku całego dalszego postępowania procesowego pozostaje niezmienną wartość przedmiotu sporu oznaczona przez powoda (art. 12 k.p.c.) lub określona przez sąd (art. 18 k.p.c.).Na wartość tę nie wpływa sposób obrony strony pozwanej, jeżeli nie wnosi ona powództwa wzajemnego. W szczególności dla wysokości przedmiotu sporu nie ma znaczenia zgłoszenie przez stronę pozwaną zarzutów, choćby nawet były oparte na samodzielnym uprawnieniu pozwanego wynikającym z materialnoprawnego stosunku stron. Również przepisy o opłatach sądowych nie wymagają w takim wypadku uiszczenia jakiejkolwiek opłaty w pierwszej instancji.Jeżeli zatem strona pozwana przeciwstawia powodowi, domagającemu się wydania rzeczy lub zwrotu spełnionego świadczenia, oparte na art. 218 lub 219 kodeksu zobowiązań prawo zatrzymania, to wartość wyłożonych przez pozwanego na rzecz wydatków lub wartość świadczenia wzajemnego nie wpływa na określenie wysokości przedmiotu sporu.Niemniej jednak zasada ta nie przesądza kwestii wartości przedmiotu zaskarżenia, gdy pozwany nie godzi się z rozstrzygnięciem sądu pierwszej instancji, odmawiającym przyznania prawa retencji w ogóle lub tylko w pewnym zakresie. Prawo to bowiem, jak wszelkie inne prawa do zabezpieczenia majątkowego, ma odpowiednią wartość. Na tę wartość zwraca uwagę np. art. 17 k.p.c., gdy przedmiotem powództwa jest samo prawo o zabezpieczenie; nie ulega zaś wątpliwości, że i prawo zatrzymania mogłoby być samodzielnym przedmiotem procesu (np. przy powództwie o ustalenie istnienia tego prawa).W wypadkach zatem, gdy strona pozwana nie zadowala się orzeczeniem sądu pierwszej instancji, przyznającym jej prawo retencji w związku z zasądzeniem roszczenia powoda, a spór dotyczy tylko zakresu tego prawa - zmierza ona w drodze rewizji do skonkretyzowania przysługującego jej prawa w większym zakresie, wobec czego o wartości przedmiotu zaskarżenia decyduje wartość interesu prawnego, jaki ma ta strona, licząc na uzyskanie korzystniejszego orzeczenia drugiej instancji. (por. również orzeczenie S.N. z dnia 13 grudnia 1946 r. C II 591/46 wraz z glosą Mariana Waligórskiego - "Państwo i Prawo" rocznik 1948, zeszyt 7, str. 137 i nast. oraz nie publikowane orzeczenie S.N. z dnia 28 stycznia 1949 r. C 19/49).Rewizja pozwanego ulega w każdym razie opłacie w myśl art. 30 i 41 przep. o kosztach sądowych. Wartością przedmiotu zaskarżenia w tego rodzaju wypadkach będzie zatem w zasadzie różnica pomiędzy sumą, której zwrotu domaga się pozwany w związku z przysługującym mu prawem zatrzymania, a sumą wskazaną w zaskarżonym wyroku.Nadmienić wypada, że Sąd Wojewódzki w treści postawionego pytania oraz w treści uzasadnienia postanowienia w tym przedmiocie używa błędnego określenia, mówiąc o "zasądzeniu" sumy. Wymieniając bowiem sumę, za której jednoczesną zapłatą powód może domagać się od pozwanych wydania obiektu majątkowego, sąd nie zasądza tej sumy od powoda na rzecz pozwanych, lecz określa jedynie zakres przysługującego pozwanemu prawa retencji. Określenie to nie ma zresztą powagi rzeczy osądzonej, jeśli chodzi o roszczenie pozwanego, skoro nie to roszczenie było samoistnym przedmiotem sporu (art. 367 k.p.c.). Wyrok tego rodzaju nie stanowi zresztą tytułu egzekucyjnego dla pozwanego, który nie mógłby na jego podstawie domagać się wydania tytułu wykonawczego i prowadzić egzekucji w stosunku do powoda. Jedynie w razie wszczęcia postępowania egzekucyjnego przez powoda zachowanie uprawnień pozwanego gwarantuje m.i. art. 552 k.p.c.Przedmiot jednak zaskarżenia musi się mieścić w ramach przedmiotu sporu. Wartość przedmiotu zaskarżenia może być przeto niższa lub co najwyżej równa wartości przedmiotu sporu, lecz nie może być odeń wyższa (por. orzeczenie C III 1267/34, C II 1223/34 opublikowane w Zb. Orz. z 1935 r., poz. 47 i in.).W zastosowaniu do spraw, w których pozwany przeciwstawia roszczeniu powoda prawo zatrzymania, zakres obrony strony pozwanej jest węższy, niż byłoby tu żądanie oddalenia powództwa w całości. Dlatego też wartość rewizji strony pozwanej, zmierzającej do korzystniejszego dla niej określenia uprawnień płynących z przysługującego jej prawa zatrzymania, nie może być wyższa od wartości przedmiotu sporu.Jeżeli w okolicznościach sprawy, w której wynikała potrzeba postawienia rozważanego pytania prawnego, przypadająca od rewizji pozwanych opłata wpisu stosunkowego może się wydawać rażąco niska - wynika to jedynie z nieodpowiedniego, lecz wiążącego w toku całego procesu określenia wartości przedmiotu sporu, oznaczonej przez powoda, a przez sąd nie sprawdzonej.Z tych przeto względów i na mocy art. 388 k.p.c. należało na postawione pytanie udzielić odpowiedzi zawartej w treści sentencji niniejszej uchwały.