2 CO 61/54

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Jodłowski (sprawozdawca). Sędziowie: S. Piotrowski, H, Dąbrowski.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Heleny K., Otylii K., Kazimierza K. i Walerii B. przeciwko Juliannie B. o wznowienie postępowania, po rozpoznaniu zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Wojewódzki w Katowicach do rozstrzygnięcia w trybie art. 388 k.p.c.:1) "Czy do wznowienia postępowania na innej podstawie niż z przyczyn nieważności właściwy jest sąd wojewódzki (rewizyjny), jeśli rozpoznawał tylko podstawy rewizyjne, a nie istotę sprawy, i rewizję oddalił?"2) "Czy sąd wojewódzki jest właściwy do wznowienia postępowania na innej podstawie niż z przyczyn nieważności, jeśli rozpoznał tylko podstawy rewizyjne, a nie istotę sprawy, i rewizję oddalił, ale w postępowaniu rewizyjnym przeprowadził dowody z dokumentów na mocy art. 18 ustawy z dnia 20 lipca 1950 r. (Dz. U. Nr 38, poz. 349) w brzmieniu zmienionym ustawą z dnia 29 grudnia 1951 r. (Dz. U. z 1952 r. Nr 1, poz. 5) i dowody te oceniał?"postanowił udzielić odpowiedzi następującej:"Jeżeli sad rewizyjny rewizje oddalił, do wznowienia postępowania na innej podstawie niż z przyczyn nieważności właściwy jest sąd pierwszej instancji także wtedy, gdy sąd rewizyjny przeprowadził dowody na podstawie art. 18 ustawy z dnia 20 lipca 1950 r. (Dz. U. Nr 38, poz. 349) w brzmieniu ustawy z dnia 5 stycznia 1953 r. (Dz. U. Nr 1, poz. 5)".Uzasadnienie faktyczneSąd Najwyższy wyjaśnił już w orzeczeniu z dnia 6 listopada 1953 r. II C. 1293/53, że rozpoznanie przez Sąd Najwyższy rewizji od wyroku sądu wojewódzkiego, w wyniku czego nastąpiło oddalenie rewizji, nie jest rozpoznaniem istoty sprawy w rozumieniu art. 405 k.p.c., że Sąd Najwyższy byłby powołany do rozpoznania skargi o wznowienie postępowania tylko wtedy, gdyby w wyniku rewizji zmienił wyrok sądu wojewódzkiego.Zasadę powyższą odnieść należy do wszystkich przypadków oddalenia rewizji przez sąd drugiej instancji, niezależnie od tego, czy sprawę rozpoznawał jako sąd rewizyjny, Sąd Najwyższy czy też sąd wojewódzki.Należy mieć na uwadze, że funkcja sądu drugiej instancji w systemie procesu cywilnego PRL polega na kontroli zasadności i legalności orzeczeń sądów pierwszej instancji. Wynik tej kontroli, czyli rozstrzygnięcie, jakie wydaje sąd drugiej instancji na skutek rewizji, może wyrazić się w zasadzie w dwojakiej formie - bądź oddalenia rewizji, które oznacza zatwierdzenie orzeczenia pierwszej instancji, gdy jest ono trafne i odpowiada prawu (art. 383 k.p.c.), bądź uchylenia tego orzeczenia, gdy narusza ono przepisy prawa, praworządność lub interes Państwa Ludowego (art. 384 k.p.c. w związku z art. 371 i 380 k.p.c.). Wyjątkowo, dla względów ekonomii procesowej, art. 386 k.p.c. dopuszcza jeszcze trzecią możliwość, a mianowicie orzeczenie przez sąd drugiej instancji co do istoty sprawy, gdy sąd ten uzna, że nie ma uchybień procesowych, lecz zachodzi jedynie naruszenie prawa materialnego. Naruszenie takie bowiem zwykle może być skorygowane przez sąd drugiej instancji w drodze odpowiedniego zastosowania lub należytej wykładni prawa materialnego, bez potrzeby ponawiania w całości lub części postępowania związanego z dokonaniem ustaleń faktycznych. W tym przypadku sąd drugiej instancji nie uchyla wyroku pierwszej instancji, lecz zmienia go. Tylko w tym przypadku można mówić o orzeczeniu przez sąd drugiej instancji co do istoty sprawy. Natomiast oddalenia rewizji nie można uważać za rozstrzygnięcie sadu rewizyjnego co do istoty sprawy, gdyż orzeczenie oddalające rewizję jest zawsze wyrazem tego, że w wyniku kontroli zasadności i prawidłowości orzeczenia pierwszej instancji sąd drugiej instancji uznaje zaskarżone orzeczenie za wydane prawidłowo i zgodnie z prawem. W razie oddalenia rewizji zostaje utrzymane w mocy orzeczenie pierwszej instancji i wówczas tylko to orzeczenie zawiera rozstrzygniecie co do istoty sprawy.Nie zmienia sytuacji fakt, gdy sąd drugiej instancji, rozpoznając rewizję, przeprowadził dowody z dokumentów na mocy art. 18 ustawy z dnia 20 lipca 1950 r. (Dz. U. Nr 38, poz. 349) w brzmieniu zmienionym ustawą z dnia 29 grudnia 1951 r. (Dz. U. z 1952 r. Nr 1, poz. 5) i dowody te ocenił, jeśli rewizję oddalił. W takim bowiem przypadku orzeczenie drugiej instancji, oddalające rewizję, jest wyrazem uznania, że przeprowadzony dowód z dokumentów albo nie był istotny dla sprawy, albo nie narusza ustaleń faktycznych sądu pierwszej instancji, że orzeczenie sądu pierwszej instancji jest trafne i zgodne z prawem. I w omawianym przypadku nie można więc uznać, aby orzeczenie sądu rewizyjnego było orzeczeniem co do istoty sprawy.Niezależnie od powyższego należy podkreślić, że przy rozstrzyganiu wątpliwości, jaki sąd jest właściwy do rozpoznania skargi o wznowienie postępowania, jako zasadę przyjąć należy właściwość sądu pierwszej instancji. Właściwość sądu drugiej instancji traktować należy jako wyjątkową, gdyż w przypadku rozpoznania skargi o wznowienie przez sąd drugiej instancji, postępowanie o wznowienie toczy się w rezultacie (poza przypadkiem przewidzianym w art. 411 k.p.c.) tylko w jednej instancji. Ten stan rzeczy, stanowiący odstępstwo od przyjętej w polskim procesie cywilnym zasady dwuinstancyjności, powinien być ograniczony do możliwie najmniejszej liczby przypadków, toteż przepisy o właściwości sądów drugiej instancji w przedmiocie wznowienia postępowania (art. 405 k.p.c.) muszą być stosowane ściśle i nie mogą być interpretowane rozszerzająco.Z powyższych zasad Sąd Najwyższy na przedstawione przez Sąd Wojewódzki pytanie prawne udzielił odpowiedzi jak na wstępie.