2 CR 172/56

SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Zdzisława, Małgorzaty i Anny P. przeciwko Stanisławowi J. i Konsulatowi Francuskiemu w Krakowie o rentę, po rozpoznaniu rewizji powodów od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Kielcach z dnia 16 stycznia 1956 r., zaskarżony wyrok uchylił ia)odnośnie pozwanego Konsulatu Francuskiego w Krakowie pozew odrzucił,b)odnośnie pozwanego Stanisława J. przekazał sprawę Sądowi Wojewódzkiemu w Kielcach do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktyczneW dniu 4 grudnia 1953 r. około godz. 20 ojciec powodów Stanisław P. idąc szosą między Kielcami i Chęcinami został najechany przez samochód osobowy, kierowany przez pozwanego J.Powodowie żądają w pozwie zasądzenia od obu pozwanych solidarnie renty po 250 zł miesięcznie dla każdego z nich i twierdzą, że samochód był własnością pozwanego Konsulatu i że winnym wypadku jest kierowca, który prowadził samochód z nadmierną szybkością i nie mogąc zapanować nad pojazdem nie zdążył w porę go zahamować.Pozwany J. wniósł o oddalenie powództwa i twierdząc, że wypadek spowodował sam denat. Powołał się na akta w sprawie karnej Sądu Powiatowego w Kielcach. Konsul Francuski zaś podał, że samochód należał do jego poprzednika, który znajduje się na placówce w Afryce Środkowej, a o ile pozew ma dotyczyć Konsulatu - nie może stawać w Sądzie bez uprzedniego zezwolenia Ministerstwa Spraw Zagranicznych Francji.Sąd Wojewódzki oddalił powództwo wobec obu pozwanych. Sąd na podstawie dowodu z akt sprawy karnej, w której pozwany J. został uniewinniony od zarzutu popełnienia przestępstwa z art. 230 § 1 k.k., ustalił, że ojciec powodów szedł wraz z dzieckiem, prowadząc rower po lewej stronie szosy, będąc w stanie nietrzeźwym usiłował przejść na drugą stronę szosy na tak krótkiej odległości, że wykluczała ona uniknięcie wypadku. W oparciu nadto o zeznania św. C. (bez sprawy karnej) Sąd ustalił, że ślady wskazywały na hamowanie wozu i na jego szybkość nie przekraczającą 40 kmNa podstawie tych ustaleń Sąd Wojewódzki uznał, że wypadek nastąpił z wyłącznej winy zmarłego i wobec tego powództwo jest w świetle art. 152 § 1 k.z. nieuzasadnione.W rewizji powodowie żądają uchylenia zaskarżonego wyroku w stosunku do obu pozwanych zarzucając, że Sąd dokonując ustaleń oparł się wyłącznie na materiale ze sprawy karnej zamiast poczynić własne ustalenia, a nadto że materiał w sprawie karnej nie został przez Sąd Wojewódzki należycie zbadany, szczegółowa bowiem jego analiza może prowadzić do wniosku, że powierzchnia szosy była śliska, panowała wtedy gęsta mgła, a pozwany jechał z niedozwoloną szybkością około 60 km/godz.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:W sprawie niniejszej powodowie pozywają Konsulat Francuski w Krakowie (nie Konsula osobiście), a więc Republikę Francuską. To stwierdzenie wysuwa na plan pierwszy zagadnienie, czy obce państwo podlega jurysdykcji sądów polskich. Zagadnienie to, nie rozstrzygnięte w kodeksie postępowania cywilnego wyraźnie, było przedmiotem rozważań tak w nauce procesu cywilnego jak i w orzecznictwie sądowym. Z rozważań tych wynika jednolite stanowisko zasadnicze, że państwo nie może wykonywać władzy jurysdykcyjnej nad innym państwem. Różnice wyłaniają się jedynie w kwestii dopuszczalności od powyższej zasady wyjątków (patrz Jurysdykcja sądów powszechnych prof. Stanisława Gołąba, zeszyt pierwszy Zarysu polskiego procesu cywilnego - Kraków 1932, str. 43 i nast. oraz literatura przedmiotu tam podana). Sąd Najwyższy w okresie międzywojennym dwukrotnie rozważał to zagadnienie (w wyroku Sądu Najwyższego - Izba Cywilna z dnia 2 marca 1926 r. R. 133/26 i orzeczenie Sądu Najwyższego - Izba Cywilna z dnia 31 lipca 1937 r. C 613/37), przy czym w obu przypadkach uznał niedopuszczalność drogi sądowej na tej podstawie, że sądy polskie nie są w zasadzie powołane do sądzenia spraw przeciwko obcemu państwu wobec panującego zwyczaju międzynarodowego, z mocy którego zapozywanie obcego państwa przed sądy krajowe nie jest dopuszczalne i że wyjątki mogłyby zajść tylko na mocy wyraźnego przepisu prawa materialnego, w razie dobrowolnego poddania się jurysdykcji polskiej i w sprawach o prawa rzeczowe na nieruchomościach. Spośród orzeczeń Sądu Najwyższego, wydanych w Polsce Ludowej, na uwagę zasługuje publikowane orzeczenie Sądu Najwyższego - Izba Cywilna z dnia 14 grudnia 1948 r. C. 635/48 (Państwo i Prawo 1949/4 str. 119 i nast.), w którym Sąd dochodzi w swych rozważaniach do wniosku, że przepisy art. 4 i 5 k.p.c., nie regulują zagadnienia jurysdykcji sądów polskich nad obcym państwem, gdyż państwo obce nie podpada pod pojęcie cudzoziemca w rozumieniu art. 4 k.p.c., ani też do obcego państwa nie można stosować przepisów art. 5 k.p.c., dotyczących przedstawicieli dyplomatycznych tego państwa, i że immunitet sądowy państw obcych opiera się na zasadach powszechnie przyjętych w obrocie międzynarodowym, wśród których najistotniejszą jest zasada wzajemności między państwami, wynikająca z podstawowej zasady ich równości. Zasada wzajemności polega na uznaniu lub odmówieniu przez jedno państwo immunitetu sądowego drugiemu państwu w takiej samej mierze, w jakiej to ostatnie uznaje lub odmawia immunitetu innym państwom. Jak wynika z nadesłanego Sądowi Najwyższemu przez Ministerstwo Sprawiedliwości za pośrednictwem Ministerstwa Spraw Zagranicznych pisma Konsulatu Generalnego PRL w Paryżu z dnia 30 października 1957 r. francuskie sądy zawsze uważają się za niekompetentne do rozpatrywania spraw o renty, gdy dłużnikiem jest obce państwo, przy czym Konsulatowi nie jest znany przykład odstępstwa wyżej wymienionej zasady. Gdy więc sądy francuskie stale przestrzegają immunitetu sądowego państw obcych, sądy polskie w myśl zasady wzajemności nie byłyby władne przyjmować do rozpoznania niniejszego powództwa. Rozpoznając przedmiotową sprawę Sąd Najwyższy nie znalazł podstaw do odstąpienia od przedstawionych wyżej zasad dotychczasowego orzecznictwa.Sąd w każdym stanie sprawy bierze z urzędu pod rozwagę niedopuszczalność drogi sądowej (art. 28 k.p.c.), powołującą nieważność postępowania (art. 371 § 2 pkt 1 k.p.c.) Taki sam obowiązek spoczywa również na sądzie rewizyjnym (art. 380 § 1 pkt 1 k.p.c.). Z tych względów Najwyższy na zasadzie art. 387 k.p.c. uchyliwszy wyrok Sądu Wojewódzkiego w Kielcach w stosunku do Konsulatu Francuskiego jednocześnie pozew w tym zakresie odrzucił.Rozpoznając rewizję powodów w stosunku do pozwanego J. Sąd Najwyższy uznał podniesione w niej zarzuty za uzasadnione (...).