2 CR 951/59

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia M. Lisiewski. Sędziowie: F. Błahuta (sprawozdawca), T. Byliński.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Marii O., Józefa O., Anny O., Roberta O., Gertrudy O. i Ryszarda O. przeciwko Teodorowi J. o zaprzeczenie prawa przejazdu, po rozpoznaniu rewizji nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Opolu z dnia 11 maja 1959 r.,uchylił zaskarżony wyrok oraz wyrok Sądu Powiatowego w Kluczborku z dnia 27 listopada 1958 r. i przekazał sprawę Sądowi Powiatowemu w Kluczborku do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktycznePowodowie twierdzili, że pozwany bez tytułu prawnego, a nawet bez uzasadnionej potrzeby gospodarczej, przejeżdża i przechodzi przez pole powodów, opisane w pozwie. W związku z tym żądali zakazania pozwanemu dalszego przejazdu i przechodu.Pozwany wniósł o oddalenie powództwa, zarzucając, że pas ziemi, przez który przejeżdża, stanowi drogę istniejącą od założenia wsi K. Sam pozwany korzysta z tej drogi od 1921 r., a poprzednio czynili to jego poprzednicy prawni, począwszy od założenia wsi.Wyrokiem z dnia 27 listopada 1958 r. Sąd Powiatowy powództwo oddalił, wychodząc z następujących założeń:Oględziny miejsca sporu wykazały, że w poprzek gruntów należących do powodów i ich sąsiada Pawła P. przebiega droga polna w postaci dwóch kolein, wytłoczonych kołami. Pozwany korzystał z tej drogi w dobrej wierze od 1921 r., gdyż istniała ona od założenia wsi; jeździli nią poprzednicy pozwanego bez żadnych przeszkód. Wprawdzie droga ta nie ma specjalnych urządzeń, jednakże jest na gruncie widoczna, będąc zaznaczona koleinami, i niczym nie różni się od innych polnych dróg sąsiednich. Ponieważ według przepisów k.c.n. zasiedzenie służebności było niemożliwe, przeto pozwanemu - w myśl art. 184 pr. rzecz. i art. XXXIV przep. wpr. pr. rzecz. - wystarczał do zasiedzenia okres od 1.I.1947 r. do 1.I.1957 r., gdyż był on w tym okresie posiadaczem drogi, a stan taki istniał już od 1921 r., wobec czego pozwany nabył służebność gruntową i może domagać się stwierdzenia nabytego prawa we właściwym trybie i ujawnienia tego prawa w księdze wieczystej. Dalsze wywody Sądu Powiatowego dotyczą zagadnienia, czy bieg zasiedzenia uległ zawieszenia w związku z czasowym wysiedleniem powodów do Niemiec.Sąd Wojewódzki rewizję pełnomocnika powodów oddalił, uznając ustalenia Sądu Powiatowego co do nabycia przez pozwanego - w drodze zasiedzenia - prawa przejazdu przez sporną nieruchomość za prawidłowe i zaznaczając, że również okres zasiedzenia od 1 stycznia 1947 r. do 1 stycznia 1957 r. nie budzi zastrzeżeń.Prawomocny wyrok Sądu Wojewódzkiego zaskarżył rewizją nadzwyczajną w terminie 6-miesięcznym od prawomocności Minister Sprawiedliwości, zarzucając naruszenie art. 184 § 1 pr. rzecz., art. XXXIV przep. wpr. pr. rzecz. i art. 383 k.p.c. Wniosek rewizji zmierza do zmiany wyroku i uwzględnienia powództwa.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Zarzut naruszenia art. 184 § 1 pr. rzecz. jest słuszny.W myśl art. 184 pr. rzecz. dopuszczalne jest nabycie w drodze zasiedzenia tylko takiej służebności, która polega na trwałym i widocznym urządzeniu. Prócz normalnych ustawowych przesłanek nabycia przez zasiedzenie, jak np. korzystania z cudzej nieruchomości przez odpowiedni czas (zależnie od dobrej lub złej wiary), ustawa wymaga, aby korzystanie łączyło się z istnieniem trwałego i widocznego urządzenia, czyli, innymi słowy, aby korzystanie z cudzej nieruchomości w zakresie służebności polegało nie tylko na samym fakcie czerpania korzyści, lecz także znajdowało wyraz w istnieniu trwałego i jawnego urządzenia, ostrzegającego właściciela o korzystaniu z jego nieruchomości w zakresie odpowiadającym służebności.Urządzenie, o którym mowa w art. 184 pr. rzecz., ma odpowiadać treści służebności pod względem gospodarczym. Chodzi tu o odpowiednie urządzenie materialne umożliwiające lub ułatwiające korzystanie z cudzej nieruchomości w zakresie służebności, sporządzone na obcej nieruchomości lub co najmniej wkraczające w jej sferę. Charakter tego urządzenia ma być trwały, a nie chwilowy i musi ono być widoczne.Stosownie do brzmienia i treści art. 184 § 1 pr. rzecz. nie jest wyłączone nabycie przez zasiedzenie służebności przejazdu. Nabycie uzależnione jest jednak, prócz innych warunków, od tego, czy korzystanie z cudzej nieruchomości dla celów przejazdu łączyło się z urządzeniem na tej nieruchomości trwałej i widocznej drogi. Przejeżdżanie bez urządzenia drogi nie może doprowadzić do zasiedzenia.Ustalony przez Sąd Powiatowy stan faktyczny - jak słusznie zarzuca rewizja nadzwyczajna - nie świadczy o urządzeniu przez pozwanego lub jego poprzedników drogi. Skutki przejeżdżania w postaci kolein nie są urządzeniem w rozumieniu art. 184 pr. rzecz. Z pojęciem urządzenia nie może być również identyfikowany wygląd spornego pasa ziemi, który, jak Sąd ustalił, nie różni się od sąsiednich dróg polnych. Porównanie spornego pasa ziemi z sąsiednimi drogami polnymi nic nie wyjaśnia, jeżeli bliżej tych dróg sąsiednich nie opisano.Mimo jednak słuszności zarzutu naruszenia art. 184 pr. rzecz. Sąd Najwyższy nie znajduje w obecnym stanie sprawy podstawy do zmiany zaskarżonego wyroku. Po pierwsze - z powodu niedokładnego opisu spornego pasa ziemi przez Sąd Powiatowy nie da się przesądzić kwestii urządzenia drogi przez pozwanego czy też jego poprzedników, a po drugie - gdyby nawet o urządzeniu nie mogło być mowy, to nie została rozważona i zbadana wyczerpująco obrona pozwanego.Pozwany twierdził mianowicie, że sporny pas ziemi stanowi drogę lub wykorzystywany jest do przejazdu z korzyścią dla nieruchomości pozwanego, a poprzednio jego poprzedników od założenia wsi K. Z opinii biegłego przesłuchanego w sprawie wynikałoby, że wieś założono na wiele lat przed 1900 r. Ponieważ chodzi o wieś położoną na terenie Ziem Odzyskanych, nabycie służebności drogi przez zasiedzenie było według stanu prawnego obowiązującego przed 1900 r., tj. przed wejściem w życie kodeksu cywilnego niemieckiego, możliwe bez wpisu do księgi gruntowej i bez przesłanki trwałego i widocznego urządzenia.W szczególności według przepisów § 13 i 14 dwudziestego drugiego tytułu części pierwszej powszechnego prawa krajowego dla Prus z 1794 r. służebność gruntową można nabyć także przez przedawnienie (§ 13), jeżeli zostanie wykazane, że posiadacz nieruchomości panującej sporne uprawnienie jako rzeczywiste prawo posiadał i przez czas wymagany do przedawnienia nieprzerwanie wykonywał (§ 14).Jeżeli twierdzenia pozwanego odpowiadają prawdzie, nabycie spornej służebności mogło nastąpić przed wejściem w życie kodeksu cywilnego niemieckiego, a gdyby tak było, to z mocy przepisu art. 184 ustawy wprowadzającej kodeks cywilny niemiecki prawo to pozostałoby w mocy, choćby nie zostało wpisane do księgi gruntowej (wieczystej), i zachowałoby swą moc również po wejściu w życie prawa rzeczowego (art. XXVI przep. wpr. pr. rzecz.).W tym stanie wyroki obu Sądów ulegają uchyleniu w celu ponownego rozpoznania sprawy przez Sąd Powiatowy (art. 384 k.p.c.).Sąd Powiatowy przed ponownym rozstrzygnięciem uzupełni postępowanie dowodowe w tym zakresie, czy sporny pas ziemi stanowi urządzoną drogę w rozumieniu art. 184 pr. rzecz., wyjaśni, na jakiej podstawie pozwany przejeżdża drogą przecinającą nieruchomość Pawła P. oraz czy z tej drogi nie korzystają również powodowie, a prócz tego wezwie pozwanego do szczegółowego przytoczenia okoliczności, na podstawie których opiera on nabycie spornej służebności przed 1900 r. Dowód tych okoliczności obciąża pozwanego, należy jednak mieć na uwadze przepis art. 241 k.p.c.