3 CO 9/58

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Marowski (sprawozdawca). Sędziowie: S. Piotrowski, S. Rejman.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Jana N., w imieniu którego działa kuratorka Anna G., przeciwko Stanisławowi Ł. i Agnieszce Ł. o uzgodnienie treści księgi wieczystej, po rozpoznaniu rewizji powoda od wyroku Sądu Powiatowego w Nowym Targu - Wydział Zamiejscowy w Zakopanem z dnia 12 listopada 1957 r.,zaskarżony wyrok uchylił i sprawę przekazał Sądowi Powiatowemu w Nowym Targu - Wydział Zamiejscowy w Zakopanem do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktycznePowód, ubezwłasnowolniony częściowo z powodu nałogowego pijaństwa i marnotrawstwa, wniósł przez swego kuratora o uznanie za nieważny aktu kupna sprzedaży zawartego w dniu 22 kwietnia 1954 r. Nr rep. 574/54 oraz zobowiązanie Stanisława i Agnieszki małż. Ł. do zeznania deklaracji zdatnej do wpisania prawa własności 3/4 części nieruchomości, objętej Kw Nr 3396, w miejsce Stanisława Ł. na rzecz powoda lub o odpowiednie zmniejszenie świadczenia powoda z powyższej umowy sprzedaży i o zobowiązanie pozwanych do zeznania oświadczenia woli, na mocy którego będzie mogło nastąpić przepisanie prawa własności, obecnie zapisanego na Jana Ł., na Jana N. w stosunku ustalonym przez Sąd. Powództwo swoje powód uzasadniał nieważnością umowy sprzedaży, zdziałanej przez pełnomocniczkę powoda, Agnieszkę Ł., ze swym mężem Stanisławem Ł., a więc z samym sobą, gdyż nieruchomość nabyta wchodzi w skład majątku wspólnego małżonków, a w każdym razie - wyzyskaniem lekkomyślności powoda i zastrzeżeniem dla pozwanego Stanisława Ł. świadczenia, którego wartość majątkowa w chwili zawarcia umowy była rażąco wysoka w stosunku do wartości świadczenia wzajemnego pozwanego.Sąd Powiatowy powództwo oddalił. Na skutek rewizji powoda, żądającego uchylenia wyroku Sądu Powiatowego z powodu uchybień wymienionych w art. 371 pkt 1, 3 i 4 k.p.c., Sąd Wojewódzki w Krakowie postanowił przedstawić Sądowi Najwyższemu jako istotne w sprawie zagadnienie prawne:"Czy ważna jest umowa sprzedaży nieruchomości w której nabywcą jest jeden z małżonków, a zbywca działa przez pełnomocnika w osobie drugiego małżonka, przy założeniu, że nabywana nieruchomość wchodzić będzie w skład majątku objętego wspólnością ustawową?"Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy, przejąwszy sprawę do własnego rozpoznania, zważył, co następuje:W prawie naszym brak jest przepisu, który by stanowił, że przedstawiciel drugiej osoby nie może z samym sobą sporządzić czynności prawnej. Nie można też uznać, żeby zasadniczo takie działanie sprzeciwiało się zasadom współżycia społecznego. Czynności w taki sposób sporządzone są tak różnorodne, że ogólna zasada nie może być wypowiedziana.W istocie chodzi tu o zakres umocowania, który określa treść pełnomocnictwa, jeżeli umocowanie wynika z oświadczenia reprezentowanego. Niekiedy treść pełnomocnictwa wynika z treści stosunku, który był podstawą udzielenia pełnomocnictwa. Jeżeli np. wiążące sprzedawcę sklepowego zarządzenia kierownictwa zakładu pracy zezwalają mu sprzedawać niektóre towary sobie, inne zaś zakazują, nabycie przez sprzedawcę od siebie samego towaru zakazanego będzie bezskuteczne dla braku umocowania, o którym, jako zarazem przedstawiciel, wiedział.Jeżeli nie ma żadnych szczególnych postanowień umownych w powyższym zakresie, doktryna przeważnie przyjmuje, że czynność zdziałana przez przedstawiciela z samym sobą jest bezskuteczna (negotium claudicans) wtedy, gdy zachodzi kolizja interesów pomiędzy zastąpionym a przedstawicielem, chyba że umowa stron dopuściła zdziałanie czynności z samym sobą.Umowa sprzedaży nieruchomości może być przykładem umowy, w której zachodzi kolizja interesów sprzedającego i kupującego, zwłaszcza jeśli chodzi o ustalenie ceny sprzedaży. Dlatego należy uznać, że jeśli nic innego w treści aktu notarialnego nie postanowiono, pełnomocnictwo do sprzedaży nieruchomości nie obejmuje z reguły upoważnienia do sprzedaży jej przez pełnomocnika samemu sobie. Inaczej mogłaby się przedstawiać sprawa, gdyby treść pełnomocnictwa przewidywała cenę sprzedaży i inne postanowienia przyszłej umowy, które mogłyby być sporne. W takim wypadku wskutek braku kolizji interesów pełnomocnictwo mogłoby upoważniać do sprzedaży samemu sobie.W sprawie istnieje ponadto zagadnienie, czy na równi ze sprzedażą nieruchomości samemu sobie należy postawić sprzedaż nieruchomości swemu małżonkowi, jeżeli z mocy przepisu ustawy lub treści umowy majątkowej małżeńskiej nieruchomość wejdzie do wspólności majątkowej małżeńskiej. Brzmienie przepisu art. 21 § 1 kod. rodz. nie daje podstawy do uznania, żeby małżonek nabywający przedmiot majątkowy, który na podstawie stosunku prawnego łączącego małżonków wchodzi do wspólnego majątku małżonków, formalnie działał jako przedstawiciel wspólności. Niemniej jednak skutek prawny i gospodarczy jest taki sam, zarówno wtedy, gdy przedmiot majątkowy formalnie nabywa mąż, jak i wtedy, gdy nabywa go żona, oczywiście jeżeli wchodzi on do wspólnego majątku małżonków. Dlatego i umowę taką należy uznać w zasadzie za bezskuteczną. Już z tych choćby powodów zaskarżony wyrok podlega uchyleniu z powodu oparcia go przez Sąd na odmiennym poglądzie prawnym.Przy ponownym rozpoznaniu sprawy należy mieć na względzie, że sporna umowa sprzedaży mogłaby być skuteczna prawnie wtedy, gdyby sporna nieruchomość nie wchodziła do wspólnego majątku pozwanych małżonków. W takim jednak wypadku, jeżeliby pozwana sprzedała ją za cenę niekorzystną, to mogłaby odpowiadać przed powodem za szkodę spowodowaną naruszeniem jej obowiązku wynikającego z art. 502 § 1 k.z. Ponadto należy mieć na względzie, że umowa stałaby się skuteczna, gdyby powód potwierdził ją (przed ubezwłasnowolnieniem) sam (art. 94 p.o.p.c.). Brak przepisu ustawy, który by przewidywał dla tego potwierdzenia szczególną formę. Mogłoby ono nastąpić np. przez wysłuchanie bez zastrzeżeń sprawozdania pełnomocnika i przyjęcie uzyskanej przez niego ceny sprzedaży. W celu usprawiedliwienia wpisu w księdze wieczystej zatwierdzenie wymagałoby formy z art. 20 pr. o ks. wiecz.Jeśli chodzi o dochodzone ewentualnie roszczenie z art. 42 k. z., słuszny jest zarzut rewizji co do niewłaściwej oceny wartości przedmiotu sporu na podstawie transakcji dotyczących innych gruntów. Biorąc za podstawę oceny te inne grunty, należało je wpierw porównać co do jakości i położenia z gruntami spornymi.Przy ponownym rozpoznaniu sprawy należy ponadto wziąć pod uwagę wywody rewizji zarzucające nieścisłości i błędy rachunkowe.Z tych powodów orzeczono jak w sentencji.