3 CR 888/57

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia Z. Resich (sprawozdawca). Sędziowie: S. Białek, R. Czarnecki.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Centrali Produktów Naftowych Biura Wojewódzkiego w Katowicach przeciwko Stanisławowi N. o zapłatę, po rozpoznaniu rewizji pozwanego od wyroku Sądu Powiatowego w Katowicach z dnia 31 stycznia 1956 r.,zaskarżony wyrok zmienił w ten sposób, że zasądził od pozwanego na rzecz powódki kwotę 777,50 zł.Uzasadnienie faktyczneStrona powodowa domaga się od pozwanego zapłaty kwoty zł 1.555 tytułem kary konwencjonalnej za nieterminowe przetrzymywanie dwóch butli na gaz zakupionych u powódki.Pozwany wniósł o oddalenie powództwa zarzucając, że jeszcze przed kupnem u powódki gazu spełnił postawiony mu warunek, mianowicie podarował powódce specjalnie w tym celu kupioną butlę.Sąd Powiatowy uwzględnił powództwo ustalając, że pozwany podpisał deklarację pisemną i zgodził się na powyższe warunki sprzedaży i że kara konwencjonalna wymierzona mu została zgodnie z § 22 pkt 1 i 3 zarządzenia MHW z dnia 16 sierpnia 1951 r. ("Mon. Pol." 1951, Nr A-190, poz. 1242).Od powyższego wyroku wniósł rewizję pozwany, domagając się zmiany tego wyroku przez oddalenie powództwa bądź uchylenia i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania.Jako podstawę rewizji pozwany wysunął naruszenie art. 3 p.o.p.c. przez jego błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie.W związku z rozpoznaniem rewizji Sąd Wojewódzki przedstawił Sądowi Najwyższemu w trybie art. 388 k.p.c. następujące zagadnienie prawne:1."Czy zarządzenie Ministra Handlu Wewnętrznego z dnia 16 sierpnia 1951 r. w sprawie zwrotu opakowań stosowanych w branży naftowej ma zastosowanie tylko w wypadku, gdy odbiorcą jest zakład uspołeczniony, czy również w wypadku, gdy odbiorcą jest osoba prywatna?"2."W razie pozytywnej odpowiedzi na powyższe pytanie, czy wobec dostarczenia przez pozwanego przed dostawą gazu jednej butli stalowej, którą powódka dysponowała, nie sprzeciwia się zasadom współżycia nałożenie kary określonej w cytowanym zarządzeniu na pozwanego?"Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy przejął sprawę do rozpoznania we własnym zakresie i zważył, co następuje:Cytowane wyżej zarządzenie MHW w sprawie zwrotu opakowań stosowanych w branży naftowej z istoty swej jako akt administracyjny jednej z naczelnych władz gospodarki narodowej o charakterze normatywnym, określając sposób dokonywania czynności operatywnych, obowiązywać może i obowiązuje wprost jedynie podległe jednostki uspołecznione, i to nawet w transakcjach z osobami prywatnymi. Nie może zaś bezpośrednio wiązać osób prywatnych, dla których tego rodzaju zarządzenie Ministra nie stanowi źródła praw i obowiązków. Aby zastrzeżone w tego rodzaju akcie administracyjnym warunki zwrotu opakowań mogły wiązać osoby prywatne, muszą być zachowane ogólnie obowiązujące przepisy prawa cywilnego. Taka jednak sytuacja ma miejsce w danym wypadku. Bez względu bowiem na to, czy w stosunku do osób prywatnych zawarte w powyższym zarządzeniu postanowienia potraktuje się jako postanowienia regulaminowe czy też o charakterze umowy typowej (art. 71 i 72 k.z.), w każdym razie postanowienia te - jak to ustalił Sąd Wojewódzki - jako włączone w treść zawartej miedzy stronami umowy, wiążą pozwanego.Przy zawarciu jednak tej indywidualnej umowy zastrzeżony został dodatkowy warunek, nie przewidziany w cytowanym wyżej zarządzeniu, przy określeniu wysokości kary konwencjonalnej za spóźniony zwrot opakowań. Warunkiem tym, spełnionym zresztą przez pozwanego, było dostarczenie przez niego jeszcze przed kupnem gazu jednej butli. Okoliczność ta ma oczywiście, jak to trafnie podnosi rewizja, istotne znaczenie dla sprawy. Błędnie jednak w tym wypadku powołuje się rewizja na art. 3 p.o.p.c. Przepis ten bowiem nie może mieć zastosowania wówczas, gdy sama ustawa w konkretnej normie daje podstawę prawną do zniesienia bądź ograniczenia tego prawa podmiotowego, którego wykonanie chce się potraktować jako nadużycie prawa. Zagrożony wykonaniem praw przez drugiego powinien skorzystać z tych środków obrony, które ustawa dla tych sytuacji przewiduje. Zastosowanie art. 3 p.o.p.c. wchodzi w grę dopiero wówczas, gdy innych środków prawnych obrony nie ma. Taka jednak sytuacja w niniejszej sprawie nie zachodzi, pozwany bowiem może w swej sprawie skorzystać z art. 85 k.z., który przy rażąco wygórowanych umownych odszkodowaniach przewiduje możliwość ich zmniejszenia, zwłaszcza gdy się udowodni, że wierzyciel wskutek niewykonania umowy nie poniósł żadnej szkody albo poniósł szkodę nieznaczną. Tak było właśnie w niniejszym wypadku. Pozwany dostarczył powódce jeszcze przed otrzymaniem pierwszej butli z gazem kupioną przez siebie inną butlę, następną zaś butlę z gazem dostał po zwrocie pierwszej. Biorąc ponadto pod uwagę i to, że dostarczona przez pozwanego butla była nielegalizowana i niepełnowartościowa (bez zakrętki i ochraniacza), uznał Sąd Najwyższy za słuszne dochodzoną karę umowną obniżyć o połowę.W tym stanie rzeczy, wobec stwierdzenia jedynie naruszenia prawa materialnego, które sąd z urzędu bierze pod uwagę, zaskarżony wyrok należało na podstawie art. 386 k.p.c. zmienić bez potrzeby odsyłania sprawy do Sądu I instancji.