4 CO 16/56

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia M. Lisiewski (sprawozdawca). Sędziowie: S. Piotrowski, P. Stępień.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosków Stanisława i Kazimierza M. i Zofii T. o ujawnienie prawa własności, po rozpoznaniu zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Poznaniu do rozstrzygnięcia w trybie art. 388 k.p.c.:"Czy oferta jest uprawnieniem ściśle osobistym adresata oferty (oblata) i wygasa przez jego śmierć, jeżeli oferta wyraźnie nie uprawnia do jej przyjęcia przez spadkobierców adresata, czy też oferta stanowi prawo majątkowe w rozumieniu art. 1 prawa spadkowego? Jeżeli oferta byłaby uprawnieniem w powyższym znaczeniu, wyłania się dalsze zagadnienie, czy oferta złożona małżonkom w przedmiocie darowania im nieruchomości na wspólną własność po idealnej połowie może być przyjęta przez jednego z tych małżonkowi tylko odnośnie idealnej połowy tej nieruchomości?"uchwalił udzielić następującej odpowiedzi:"Czy oferta, która doszła do adresata za jego życia, może po jego śmierci być przyjęta przez jego spadkobierców, zależy od woli składającego ofertę, podlegającej ustaleniu z treści samej oferty oraz okoliczności sprawy. Tak samo wola składającego ofertę wynikająca z jej treści oraz z okoliczności sprawy rozstrzyga o tym, czy oferta złożona kilku adresatom o nabycie własności rzeczy w określonej części idealnej przez każdego z nich może być przyjęta skutecznie przez każdego adresata z osobna".Uzasadnienie faktyczneW księdze wieczystej nieruchomości Ostrów - k. 1943 r. (kw 5.359) są ujawnieni małżonkowie Andrzej i Marianna F. jako współwłaściciele do ogólnej wspólności majątkowej mocą aktu z dnia 22 sierpnia 1938 r. Dnia 2 lipca 1938 r. F. złożyli małżonkom Romanowi i Stanisławie M. ofertę o nabycie tej nieruchomości w drodze darowizny przez każdego z nich po idealnej połowie, z możliwością przyjęcia jej każdego czasu i przeniesienia na siebie własności, na który to cel udzielili Romanowi i Stanisławie M. pełnomocnictwa. Roman M. zmarł dnia 20 lutego 1947 r. nie przyjąwszy oferty. Spadkobiercami jego są żona jego Stanisława oraz jego dzieci: Kazimierz, Ludwik i Elżbieta M., każde z nich w 1/4 części. Aktem z dnia 30 czerwca 1954 r. Stanisława i Kazimierz M. przyjęli ofertę i przenieśli na siebie przypadające na nich części, tj. Stanisława w 5/8, a Kazimierz w 1/8 części. Dalszym aktem z dnia 8 lipca 1954 r. Kazimierz M., działając jako prowadzący sprawę bez zlecenia, darował Stanisławie M. udział Ludwika i Elżbiety w spadku, a mianowicie uprawnienia względem nieruchomości Ostrów - k. 1943, i w tych granicach przyjął ofertę F. oraz przeniósł udział Ludwika i Elżbiety M. we własności na Stanisławę M. Elżbieta M. aktem z dnia 29 września 1954 r. działanie Kazimierza M. w akcie z dnia 8 lipca 1954 r. zatwierdziła. Andrzej F. zmarł dnia 12 stycznia 1939 r., a Marianna F. zmarła dnia 31 maja 1954 r. Spadkobiercami Andrzeja są Maria F. w 1/4 części wnuczka jego Maria O. w 3/4 częściach. Maria F. zmarła, powołując testamentem na swoją wyłączną spadkobierczynię Zofię T.Stanisława i Kazimiera M. wnieśli na podstawie powyższego stanu rzeczy wynikającego z przedstawionych dokumentów o wpisanie ich jako współwłaścicieli: pierwszej w 7/8 częściach, drugiego zaś w 1/8 części. Po wpłynięciu powyższego wniosku wystąpiła Zofia T. z wnioskiem opartym o stwierdzenie praw do spadku o wpisanie jako współwłaścicielek siebie do 5/8, a Marii O. do 3/8 części.Sąd Powiatowy postanowieniem z dnia 13 marca 1955 r. zarządził ujawnienie Stanisławy M. jako współwłaścicielki do połowy, a dalszym postanowieniem z tego samego dnia Zofii T. do 5/16 i Marii O. do 3/16 części. Wniosku o wpisanie tych osób w dalszych częściach Sąd Powiatowy nie uwzględnił na tej podstawie, że ze śmiercią Romana M. oferta dotycząca nabycia przez niego połowy nieruchomości wygasła.Od powyższych postanowień tak Stanisława i Kazimierz M., jak i Zofia T. i Maria O. wnieśli rewizję, domagając się uwzględnienia ich wniosków w całości. Sąd Wojewódzki przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne wymienione w sentencji niniejszej uchwały.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Przepisy Kodeksu zobowiązań o zawarciu umowy obowiązujące w czasie złożenia oferty przez małżonków F. nie zawierają szczególnego przepisu wyjaśniającego, czy istnieje możliwość przyjęcia oferty przez spadkobierców strony, której ją złożono. Zagadnienie to musi więc być rozstrzygnięte na podstawie art. 1 § 2 pr. spadk., który stanowi, co jest przedmiotem dziedziczenia, co więc ze śmiercią osoby przechodzi na jej spadkobierców. Jak wynika z art. 1 § 1 tego prawa, chodzić musi o prawa majątkowe. Oferta zaś posiada charakter takiego uprawnienia, jeżeli - jak w wypadku oferty małżonków F. - na jej podstawie nabyć można prawa majątkowe. Jednakże art. 1 zawiera w § 2 istotne ograniczenie przejścia praw majątkowych na spadkobierców. Nie należą do spadku prawa i obowiązki, które są ściśle związane z osobą spadkodawcy. To ograniczenie dotyczy również oferty. Nie będzie ona bowiem mogła być przyjęta przez spadkobierców adresata oferty, a więc nie przejdzie ona na nich, jeżeli według woli składającego ofertę złożona została wyłącznie jej adresatowi, tzn. z wyłączną możliwością przyjęcia jej przez niego. Czy zaś składający ofertę miał wolę ograniczyć ją w ten sposób, czy też chciał stworzyć możliwość przyjęcia jej również przez spadkobierców, czyli po prostu złożył ją tak wymienionemu adresatowi, jak i jego spadkobiercom, podlega wykładni opartej na wszystkich okolicznościach danego wypadku. Stosując ją, należy wyjść z założenia, że nie istnieje żadne ogólne domniemanie przemawiające za wolą złożenia oferty tak adresatowi, jak i jego spadkobiercom. Przeciwnie, normalnie wola składającego ofertę będzie zmierzała do stworzenia możliwości jej przyjęcia tylko przez adresata wymienionego, w ofercie. Domniemanie takie będzie tym silniejsze, im bardziej z oferty wynikać będzie, że składający ją pragnął uprzywilejować w ten sposób adresata, a więc zwłaszcza w wypadku zaofiarowania mu darowizny. W podobnym wypadku spadkobiercy adresata powinni przedstawić szczególne okoliczności, które przemawiają za przeciwną wolą składającego ofertę. Taką może być np. darowizna na cele wyposażenia dziecka, gdyż przemawiać będzie ona za tym, że darowizna ma służyć i ich rodzinie. Ustalenie prawdziwej woli składającego ofertę będzie w postępowaniu przy prowadzeniu ksiąg wieczystych bardzo utrudnione, albowiem według art. 45 pr. o ks. wiecz. sąd przy rozstrzyganiu wniosków oprzeć się może tylko na treści księgi wieczystej i przedstawionych mu dokumentach, a ewentualnie - lecz tylko w celu nieuwzględnienia wniosku - faktach notorycznie znanych. W postępowaniu tym będą więc z reguły rozstrzygały wspomniane wyżej domniemania przemawiające w przedstawionym wypadku - gdy chodzi o darowiznę - przeciwko możliwości przyjęcia oferty przez spadkobierców. Wnioskodawcom, którzy z wykładnią taką się nie godzą, chociaż mają poza przedstawionymi dokumentami inne dowody, którymi jednak z uwagi na art. 45 pr. o ks. wiecz. w postępowaniu przy prowadzeniu księgi wieczystej, posłużyć się nie mogą, pozostaje tylko droga procesu, aby orzeczeniem sądu procesowego obalić wpis w księdze wieczystej, który nie posiada formalnej prawomocności i na podstawie prawomocnego wyroku sądu procesowego, uznającego go za niezgodny z rzeczywistym stanem prawnym, podlega wykreśleniu oraz zastąpieniu wpisem odpowiadającym wyrokowi sądu procesowego.Podobnie jak z przyjęciem oferty po śmierci adresata - przedstawia się również sprawa przyjęcia oferty złożonej więcej aniżeli jednemu adresatowi tylko przez jednego z nich lub tylko przez niektórych. I w tym wypadku decydujące znaczenie ma wola składającego ofertę, którą również należy wyprowadzić z treści oferty i wszystkich okoliczności towarzyszących jej złożeniu. Również w tym wypadku nie istnieje domniemanie, że przyjęcie oferty może nastąpić przez każdego z adresatów z osobna. Jeżeli przez przyjęcie oferty każdy z adresatów nabywa indywidualne prawa, może to przemawiać za wolą stworzenia każdemu z adresatów możliwości przyjęcia oferty z osobna w odniesieniu do części praw mających przypaść wyłącznie jemu. Nie jest to jednak wniosek konieczny ani nawet zawsze możliwy. Szczególne bowiem okoliczności mogą przemawiać za wręcz przeciwną wolą oferującego. Jeżeli chodzi o darowiznę nieruchomości na rzecz małżonków celem ich wyposażenia z wyznaczeniem w ofercie dla każdego z małżonków równej idealnej części, może być uzasadniony wniosek, że wolą oferującego jest obdarowanie tylko obu małżonków łącznie, a to ze względu na to, że każdy z małżonków ma otrzymać połowę nie do wolnego obrotu, lecz dla określenia jego udziału w całości, która służyć ma jako taka rodzinie, tak że przyjęcie oferty powinno nastąpić przez nich obu, przyjęcie zaś tylko przez jednego z nich nie prowadzi do częściowego dojścia umowy do skutku. Ustalenia prawdziwej woli oferującego mogą w postępowaniu przy prowadzeniu księgi wieczystej być dokonane też tylko na podstawie wpisów w księdze wieczystej i treści przedstawionych dokumentów. Dlatego i w tym wypadku wnioskodawca niezadowolony z ustalenia sądu skazany jest na pójście na drogę procesu cywilnego, jeżeli innymi środkami dowodowymi pragnie wykazać odmienną wolę składającego ofertę, aniżeli uznał sąd prowadzący księgę wieczystą.Powyższe wyjaśnienia uzasadniają udzielenie odpowiedzi w myśl powziętej uchwały. Przy rozpoznaniu wniosków Zofii T. należy mieć na względzie to, że po śmierci małżonków F. cały ich majątek, a zatem i nieruchomość Ostrów - k. 1943, pozostał współwłasnością do niepodzielnej ręki czy to z racji nadal utrzymanej lub ukończonej wspólności majątkowej, czy też wspólności spadkowej według niemieckiego prawa cywilnego.