4 CR 536/57

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia H. Dąbrowski (sprawozdawca). Sędziowie: M. Piekarski, K. Turowicz.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Wincentego B. przeciwko 1) Helenie K., 2) Janowi K., 3) Annie K. o wydanie gruntu, po rozpoznaniu rewizji nadzwyczajnej Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Poznaniu z dnia 6 grudnia 1956 r.,zaskarżony wyrok Sądu Powiatowego w Ostrzeszowie z dnia 6 czerwca 1956 r. uchylił i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi Powiatowemu w Ostrzeszowie.Uzasadnienie faktycznePowód domaga się od pozwanych solidarnie wydania mu działki o obszarze ok. 2,5 ha położonej w O., wchodzącej w skład nieruchomości zapisanej w księdze wieczystej. O. wyk. liczba 180. Powód twierdzi, że przed wojną zaciągnął u Stanisława K. kilka pożyczek na łączną sumę 1.700 zł. Przy odbiorze ostatnich 600 zł zaproponował Stanisławowi K. sprzedaż wymienionej działki. Stanisław K. wyraził zgodę na tę propozycję. Powód twierdzi, że oddał Stanisławowi K. działkę w posiadanie, jednakże umowa kupna-sprzedaży w formie notarialnej nie doszła do skutku wobec nieuregulowania praw spadkowych po poprzedniku prawnym powoda. Należność pozwanych z tytułu pożyczek udzielonych powodowi przez Stanisława K. została spłacona pożytkami z dziesięcioletniego użytkowania gruntu. Zdaniem powoda pozwani obowiązani są na podstawie przepisów o nienależnym świadczeniu zwrócić mu działkę. Pozwani wnieśli o oddalenie powództwa zarzucając, że na podstawie ustnej umowy kupna-sprzedaży Stanisław K. nabył od powoda działkę za cenę 1.700 zł. Sąd Powiatowy w Ostrzeszowie wyrokiem z dnia 6 czerwca 1956 r. powództwo oddalił.Rewizję powoda od tego wyroku Sąd Wojewódzki w Poznaniu oddalił wyrokiem z dnia 6 grudnia 1956 r.W dniu 6 czerwca 1957 r. Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego złożył rewizję nadzwyczajną od powyższego wyroku Sądu Wojewódzkiego, domagając się uchylenia tegoż wyroku oraz wyroku Sądu Powiatowego w Ostrzeszowie z dnia 6 czerwca 1956 r. i przekazania sprawy wymienionemu Sądowi Powiatowemu do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie prawneRozpoznając rewizję nadzwyczajną, Sąd Najwyższy zważył, co następuje:Sąd Powiatowy ustalił, że powód pobrał od Stanisława K. tytułem pożyczek łącznie sumę 1.700 zł, przy czym przy odbiorze ostatnich 600 zł odstąpił Stanisławowi K. sporny grunt na własność i podpisał oświadczenie, że otrzymał 1.700 zł za sprzedaną ziemię. Na tej podstawie Sąd Wojewódzki uznał, że jakkolwiek przeniesienie własności gruntu nie nastąpiło, gdyż umowa kupna-sprzedaży nie została zawarta w formie aktu notarialnego, to jednak powód nie może domagać się wydania gruntu na podstawie przepisów o nienależnym świadczeniu, skoro potraktował otrzymaną tytułem pożyczki kwotę 1.700 zł jako cenę kupna, a więc nie może być mowy o nienależnym świadczeniu. Sąd Wojewódzki oddalił rewizję powoda na podstawie przepisu art. 131 pkt 3 k.z. przyjmując, że skoro powód dobrowolnie świadczy z umowy, o której wiedział, że nie może wywrzeć skutków prawnych, to nie może żądać zwrotu przedmiotu świadczenia.Słuszny jest zarzut zawarty w rewizji nadzwyczajnej, że tak rozciągliwa wykładnia przepisu art. 131 pkt 3 k.z. nie jest prawidłowa. Przepis ten ma na względzie sytuacje zbliżone do darowizn, dotyczące także wszelkich przysporzeń zgodnych z prawem oraz z wolą stron. Nie można nadawać mu takiego sensu, który prowadziłby do pośredniego usankcjonowania umów sprzecznych z prawem przez uznanie skuteczności prawnej ich następstw. Obowiązuje przecież ogólna zasada wyrażona w przepisie art. 41 przep. og. pr. cyw. wraz ze skutkami wynikającymi z normy art. 130 k.z.Podobnie nie można zgodzić się z konstrukcją przyjętą przez Sąd Powiatowy, który uznał za możliwe uznanie obligacyjnych skutków nieformalnej umowy, która jego zdaniem miałaby wiązać strony. Sądy obu instancji przeoczyły bowiem, że skuteczność czynności prawnych, także obligacyjnych, uzależniona jest od zachowania formy aktu notarialnego, jeżeli ma dotyczyć praw na nieruchomościach (dawny art. 82 prawa o notariacie).W tej sytuacji cała sprawa powinna być rozpoznana w świetle art. 3 przep. og. pr. cyw. Pod tym kątem widzenia nie badał jednak sprawy ani Sąd Powiatowy, ani Sąd Wojewódzki. Należało wyjaśnić, czy zachodzi po stronie powoda nadużycie prawa (co w świetle materiału sprawy nie jest oczywiste). Nie można również wyłączyć możliwości, że nadużycie prawa mogłoby dotyczyć tylko części roszczenia. Wymaga to jednak nowych ustaleń, których w sprawie brak.Z przytoczonych przyczyn Sąd Najwyższy zaskarżony wyrok Sądu Powiatowego w Ostrzeszowie z dnia 6.VI.1956 r. C. 194/55 uchylił i przekazał sprawę wymienionemu Sądowi Powiatowemu do ponownego rozpoznania.