4 CR 8/56

SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Agnieszki M. przeciwko Kazimierzowi B. o wydanie 30 q żyta względnie o zapłatę po rozpoznaniu rewizji nadzwyczajnej Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Poznaniu z dnia 3 września 1955 r. zaskarżony wyrok oraz wyrok Sądu Powiatowego w Szamotułach z dnia 14 stycznia 1955 r. w części zasądzającej pozwanego na wydanie żyta względnie równowartości uchylił i w tym zakresie sprawę Sądowi Powiatowemu do ponownego rozpoznania przekazał.Uzasadnienie faktyczneUmową notarialną z dnia 26 października 1946 r. powódka sprzedała pozwanemu nieruchomość o obszarze 0,59 ha za cenę 300 000 zł w dawnej walucie. Za cenę kupna powódka zastrzegła sobie dożywotni wymiar w wysokości 3 q żyta miesięcznie, oraz 1 tucznik o wadze 100-125 kg rocznie a nadto mieszkanie w jednym z pokoi w sprzedanej nieruchomości.Pozwany zalegał z zapłatą wymiaru, wobec tego powódka wniosła o zasądzenie na jej rzecz 4 tuczników i 30 q żyta dobrej jakości, a w razie niemożności wydania zarządzenia na zapłacenie równowartości według cen wolnorynkowych. Sąd Powiatowy w Szamotułach w wyroku z dnia 14 stycznia 1955 r. przyjmując jako podstawę powództwa art. 599 i nast.k.z. uznał je tylko w części za uzasadnione. W oparciu o opinię biegłego Sąd ten ustalił, że pozwany z uwagi na obowiązkowe dostawy (których nie mógł przewidzieć w momencie zawierania umowy) na rzecz Państwa nie jest obecnie w stanie nawet przy uwzględnieniu przychodów z 6 ha gospodarstwa, wywiązać się z umownych świadczeń na rzecz powódki w części dotyczącej żyta, że w spornym okresie mógł jedynie świadczyć na jej rzecz 1,5 q żyta w stosunku rocznym. W tym stanie rzeczy Sąd w oparciu o art. 3 przepisów ogólnych prawa cywilnego zasądził na rzecz powódki 1,25 q żyta, w pozostałej zaś części powództwo oddalił.Na skutek rewizji powódki Sąd Wojewódzki zaskarżony wyrok zmienił i zasądził na rzecz powódki 30 q żyta, względnie równowartość w pieniądzu według cen wolnorynkowych obowiązujących w przeddzień zapłaty.Wyrok powyższy zaskarżył rewizją nadzwyczajną Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego. Skarżący wywodzi, że wyrok ten powzięty został z pogwałceniem art. 3 przep.og.pr.cyw. i wnosi o jego uchylenie i oddalenie rewizji powódki od wyroku Sądu Powiatowego w Szamotułach. Zdaniem rewizji nadzwyczajnej roszczenie powódki nie może zasługiwać na pełną ochronę prawną, skoro żądanie jej pozostaje w niewspółmiernym stosunku do możliwości płatniczych pozwanego.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył co następuje:Powódka nabyła od pozwanego dożywotni wymiar w zamian za cenę kupna sprzedanej mu nieruchomości. Jak wynika z akt sprawy nieruchomość ta jest nieruchomością miejską, na której stoi willa. Powódka w chwili sprzedaży liczyła 62 lata. Umówiony wymiar, który należy raczej oceniać według przepisów o rencie, aniżeli o dożywociu jak to uczyniły Sądy, miał zapewnić powódce utrzymanie.Sąd Powiatowy uwzględniając obronę pozwanego nie rozważył okoliczności, że wprawdzie powód sam może nie wygospodarować odpowiedniej ilości zboża na swym gospodarstwie, ale ma możliwość nabycia zboża, chłopi bowiem mogą sprzedawać nadwyżki na wolnym rynku. Sąd pominął okoliczność wynikającą z notatek powoda znajdujących się w aktach (książeczki kwitowej), że pozwany nie zawsze świadczył zboże, ale w wielu wypadkach pieniądze, że i obecnie powódka w wypadku niemożności świadczenia w naturze domaga się w oparciu o art. 246 k.z. zasądzenia równowartości według cen wolnorynkowych. W tych więc okolicznościach słusznym jest pogląd Sądu Wojewódzkiego, że fakt wprowadzenia obowiązkowych dostaw sam przez się nie może stanowić podstawy do zastosowania art. 3 przep.og. pr.cyw. Fakt ten mógł stanowić w okolicznościach sprawy przesłankę do odmowy zasądzenia w całości lub części roszczenia w naturze, a zasądzenia jedynie odszkodowania pieniężnego. Tylko ustalenie, że pozwany nawet przy największych swych staraniach o dochodowość gospodarstwa i dochody z pracy poza gospodarstwem nie jest w stanie uzyskać dochodów potrzebnych na zaspokojenie roszczeń powódki, przy równoczesnym stwierdzeniu, że powódka nie potrzebowałaby świadczeń w rozmiarach umówionych na zaspokojenie swych potrzeb związanych z utrzymaniem, mogłoby stanowić podstawę do zastosowania art. 3 przepisów ogólnych prawa cywilnego i uzasadnić odmowę ochrony prawnej roszczenia powódki, co nie przesądza możliwości realizacji tych praw w innych zmienionych okolicznościach.Skoro jednak Sąd Powiatowy nie poczynił w tym względzie właściwych ustaleń, Sąd Wojewódzki zmieniając wyrok naruszył art. 386 k.p.c. Sąd ten uchybił również art. 336 § 1 k.p.c. nie orzekając co do wysokości ewentualnego świadczenia pieniężnego.Z tych względów oba wyroki z mocy art. 38 i 384 k.p.c. ulegają uchyleniu.