C 1269/51

Skład orzekającyPrzewodniczący: p. o. Prezes W. Święcicki. Sędziowie: M. Lisiewski (sprawozdawca), dr B. Dobrzański, dr J. Marowski, Z. Wasilkowska, dr S. Gronowski, J. Kamiński.SentencjaSąd Najwyższy rozpoznawał przedstawione do rozstrzygnięcia składowi 7 sędziów pytanie prawne wynikłe w sprawie z powództwa Mariana L. przeciwko Bronisławowi Z. o 128.000 zł:"Czy skazanie powoda z art. 161 k.k. wyczerpuje pojęcie "niegodziwości", o jakiej jest mowa w § 2 art. 132 k.z.?"Sąd Najwyższy uchwalił następującą zasadę prawną:"Uznanie uczestnika czynności prawnej przez sąd karny za winnego występku z art. 161 k.k. samo przez się nie przesądza niegodziwości celu tej czynności w rozumieniu art. 132 § 2 k.z.".Uzasadnienie faktycznePrzepis wyłączający prawo żądania zwrotu świadczenia, które nastąpiło celem wykonania zobowiązania z czynności prawnej o celu niegodziwym, jest częścią składową art. 132 k.z., skoro mieści się w tym przepisie jako § 2. Podobne włączenie normy o treści § 2 do art. 132 k.z. świadczy o tym, że pozostaje ona w bezpośrednim związku z treścią § 1 tego artykułu, a słowo "również", którym rozpoczyna się tekst § 2, dowodzi, że stosunek § 2 do § 1 nie polega na wyłączeniu stanu faktycznego objętego § 2 spod dyspozycji § 1, lecz przeciwnie, że § 2 rozciąga skutek prawny ustanowiony w § 1 na stan faktyczny przedstawiony w § 2. Aby wiec wyjaśnić właściwy sens § 2 art. k.z., należy przede wszystkim stwierdzić, jakie znaczenie ma § 1 tego artykułu.Przepis § 1 art. 132 k.z. odmawia prawa żądania zwrotu świadczenia dokonanego świadomie bądź to za spełnienie czynności niedozwolonej lub przeciwnej dobrym obyczajom, bądź też w celu skłonienia do takiej czynności. Według niedwuznacznej zatem treści tego przepisu przyczyna, dla której normalne prawo żądania zwrotu świadczenia jest wyłączone, polega na wadliwości celu, do którego zmierzało świadczenie. O celu jako o przyczynie wyłączenia żądania zwrotu ustawa mówi wyraźnie, używając zwrotu "w celu skłonienia". Tak samo słowo "świadczenie" wskazuje na to, że dla wyłączenia prawa żądania zwrotu decydujące znaczenie ma kierunek woli świadczącego w stronę czynu zabronionego lub przeciwnego dobrym obyczajom w tym sensie, że czyn taki ma być ekwiwalentem za dokonane świadczenie, czyli ma stanowić ostateczny cel świadczenia.Jeżeli powyższe znaczenie art. 132 § 1 k.z. ma się na względzie, należy uznać, że i żądanie zwrotu świadczenia dokonanego w warunkach wymienionych w § 2 tego artykułu jest wyłączone z uwagi na wadliwość celu, do którego czynność ta zmierza, a więc nie można żądać zwrotu świadczenia, gdy świadczący działał ostatecznie w celu niegodziwym. Dlatego rozstrzygniecie pytania przedstawionego składowi 7 sędziów zależne jest od stwierdzenia, czy orzeczenie sądu karnego o winie osoby oskarżonej o występek z art. 161 k.k. mieści w sobie rozstrzygnięcie o tym, że cel tej czynności jest niegodziwy. W pytaniu tym bowiem, ściśle biorąc, nie ma decydującego znaczenia fakt skazania; momentem posiadającym właściwą doniosłość jest uznanie sprawcy za winnego. Nie chodzi też o to, czy zawinione popełnienie czynu z art. 161 k.k. może w ogóle, tj. z jakichkolwiek przyczyn, być ocenione jako niegodziwe, a istotne jest tylko stwierdzenie, czy samo uznanie przez sąd karny przesądza niegodziwy cel czynności prawnej. Gdy ponadto zważy się, że w pytaniu przedstawionym składowi 7 sędziów słowo "powód" niekoniecznie określa osobę, która dokonała czynności z art. 132 § 2 k.z., a tylko czynność takiej osoby jest istotna w ramach tego przepisu, przedstawione pytanie prawne sformułowane poprawnie powinno opiewać:"Czy uznanie uczestnika czynności prawnej przez sąd karny za winnego występku z art. 161 k.k. przesądza samo przez się niegodziwość celu tej czynności w rozumieniu art. 132 k.z.?"Na to pytanie należy udzielić odpowiedzi przeczącej.Jedną z cech przestępstwa stanowi wina. Kodeks karny rozróżnia dwa stopnie winy: winę umyślną i nieumyślną, przy czym określa dokładnie każdy z dwóch rodzajów winy w art. 14. Z porównania znamion obydwóch rodzajów winy wynika, że sprawca przestępstwa popełnionego z winy umyślnej działa ze świadomością i wolą przestępczości swego czynu, sprawca natomiast przestępstwa popełnionego z winy nieumyślnej nie ma tej świadomości i woli. Przestępstwo z art. 161 k.k. opiera się na winie nieumyślnej, albowiem słowa "powinien przypuszczać" wyłączają wolę nabycia rzeczy jako pochodzącej z przestępstwa. O nabyciu rzeczy, gdy sprawca ma taką wolę, traktuje art. 160 tego kodeksu. Tym samym w przestępstwie z art. 161 k.k. brak jest przejawu podstawowej cechy, która umożliwia stwierdzenie celu czynu popełnionego przez sprawcę. Sąd karny zatem, uznając oskarżonego za winnego występku z art. 161 k.k., nie rozważa i nie rozstrzyga wcale o celu zamierzonym przez oskarżonego przy popełnieniu czynu. Wskutek zaś tego rozstrzygnięcie o winie nie może przesądzać właściwości celu, który oskarżony, dokonując świadczenia, miał na względzie, a zwłaszcza czy cel świadczenia był niegodziwy. Z tego wynika, że sąd, rozważając zagadnienie, czy sprawca czynu z art. 161 k.k. działał w celu niegodziwym, nie może w wyroku sadu karnego, uznającym sprawcę za winnego powyższego występku, znaleźć w tym względzie w ogóle żadnych wyjaśnień. Niegodziwości celu sąd mógłby dopatrzyć się tylko w okolicznościach leżących poza ramami stanu faktycznego z art. 161 k.k. O to jednak, jak zaznaczono już poprzednio, w przedstawionym pytaniu nie chodzi i dlatego Sąd Najwyższy, mając na uwadze rzeczywistą treść pytania, ograniczył się do wyjaśnienia zawartego w udzielonej odpowiedzi.