C 1321/52

Skład orzekającyPrzewodniczący: p. o. Prezes W. Święcicki. Sędziowie: M. Grudziński (sprawozdawca), dr. J. Marowski.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Teofila C. przeciwko Marcie Juliannie M. o unieważnienie testamentu, po rozpoznaniu rewizji nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości na wyrok Sądu Wojewódzkiego w Opolu z dnia 14 grudnia 1951 r.,zaskarżony wyrok uchylił i rewizję pozwanej od wyroku Sądu Powiatowego w Opolu z dnia 7 czerwca 1951 r. oddalił.Uzasadnienie faktyczneW sierpniu 1949 r. Aleksander C. podczas rozmowy z Bertą i Pawłem K. w obecności ich córki Marii K., oświadczył, że sporządził testament, mocą którego wyłączną swoją spadkobierczynią ustanowił córkę Martę Juliannę M. W rozmowie tej Aleksander G. nadmienił, że jest chory. Dnia 22 października 1949 r. Aleksander C., pracując jako murarz, spadł z rusztowania i uległ obrażeniom cielesnym, na skutek których zmarł dnia 2 listopada 1949 r. Oświadczenie złożone w sierpniu 1949 r. w mieszkaniu K., dotyczyło testamentu ustnego z dnia 26 grudnia 1947 r. Sąd Grodzki w Opolu postanowieniem z dnia 18 stycznia 1950 r. wniosek Marty Julianny M. o stwierdzenie jej praw spadkowych po ojcu płynących z testamentu z 1947 r. oddalił, uznając testament ten za nieważny, ponieważ przy jego sporządzeniu obecni byli jedynie dwaj świadkowie (art. 82 pr. spadk.).Postanowieniem z dnia 4 grudnia 1950 r. Sąd Grodzki w Opolu, ponownie rozpoznając wniosek Marty Julianny M. o stwierdzenie jej praw do spadku po Aleksandrze C., tym razem na podstawie testamentu ustnego z sierpnia 1949 r., a więc na podstawie oświadczenia woli złożonego przez testatora w mieszkaniu K., odesłał strony, zgodnie z art. 76 dekretu o post. spadk., na drogę postępowania spornego.Na skutek powyższego postanowienia przed Sądem Powiatowym w Opolu toczył się proces z powództwa Teofila C. (syna Aleksandra) przeciwko Marcie Juliannie M. o uznanie, że testament sporządzony przez Aleksandra C. w sierpniu 1949 r. w obecności świadków Berty, Pawła i Marii K., ogłoszony przez b. Sąd Grodzki w Opolu, jest nieważny i nie stwarza dla pozwanej żadnych praw spadkowych po zmarłym ojcu stron.Sąd Powiatowy wyrokiem z dnia 7 czerwca 1951 r. orzekł zgodnie z żądaniem pozwu. Sąd Wojewódzki jednak na skutek rewizji pozwanej wyrok powyższy zmienił i powództwo oddalił. Zwalczając argumentację Sądu Powiatowego, Sąd Wojewódzki wyraził pogląd prawny, że ocena, czy choroba uzasadnia "obawę rychłej śmierci" w ujęciu art. 82 pr. spadk., należy wyłącznie do testatora. Jako jedyne kryterium obiektywne, czy choroba była poważna i uzasadniała obawę śmierci, wymienia Sąd Wojewódzki czas, w ciągu którego testator, po sporządzeniu testamentu, pozostawał przy życiu. Jeżeli Aleksander C. po sporządzeniu testamentu w sierpniu 1949 r. żył jeszcze tylko trzy miesiące, to przyjąć należy, że "obawa rychłej jego śmierci uzasadniona po prostu tym niezbitym faktem, że testator w chwili testowania był naprawdę chory, że tę chorobę odczuwał, że ją stwierdzali świadkowie testamentu i że faktycznie choroba ta miała swoje następstwa, z których widocznie zdawał sobie sprawę spadkodawca, gdyż nie pytając o formę testamentu wybrał taką, jaką mu dyktowała "obawa rychłej śmierci". Bez znaczenia, zdaniem Sądu Wojewódzkiego, jest fakt, że spadkodawca w 1949 r. wspomniał tylko o swym testamencie ustnym z 1947 r., gdyż w ostatecznym wyniku powołanie się na ten testament było również oświadczeniem woli zawierającym rozporządzenia na wypadek śmierci. Skoro zaś oświadczenie powyższe złożone zostało w obecności trzech świadków, przeto czyniło zadość wymaganiom art. 82 pr. spadk. i powinno być uznane za ważny testament ustny.Rewizja nadzwyczajna Ministra Sprawiedliwości zarzuca wyrokowi Sądu Wojewódzkiego naruszenie istotnego przepisu prawa (art. 82 pr. spadk.) dotyczącego formy testamentu i wnosi o zmianę tego wyroku i uwzględnienie powództwa lub też o uchylenie wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Wojewódzkiemu w Opolu do ponownego rozpoznania. Rewizja podnosi, że w sprawie brak było podstawowej przesłanki uzasadniającej dopuszczalność testamentu ustnego. Tą podstawową przesłanką jest istnienie przeszkód uniemożliwiających lub bardzo utrudniających sporządzenie testamentu zwykłego.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Forma testamentu z art. 82 pr. spadk. przewidziana została dla sytuacji wyjątkowych, w jakich znalazł się testator, a które uniemożliwiają lub bardzo utrudniają mu sporządzenie tzw. testamentu zwykłego (art. 79-81 pr. spadk.).Jak można wnioskować z niezbyt jasno sformułowanego uzasadnienia Sądu Wojewódzkiego, skłonny jest on przypisywać znaczenie decydujące subiektywnemu przekonaniu testatora o stopniu grożącego mu w związku z chorobą niebezpieczeństwa rychłej śmierci. Poglądu takiego art. 82 pr. spadk. nie usprawiedliwia. Miarą tego, czy i o ile obawa chorego jest uzasadniona, nie może być tylko jego stan psychiczny, który spowodować może czasem urojenie niebezpieczeństwa rychłej śmierci, w istocie nie istniejącego. Stan zdrowia testatora, aby można go było uznać za niebezpieczny dla życia, musi być tego rodzaju, że w oparciu o wiedzę lekarską lub doświadczenie życiowe czyni uzasadnioną obawę rychłej śmierci.Sprawdzianem, że tak właśnie rozumieć należy ustawę, jest dodatkowy wymóg art. 82 pr. spadk., który uzależnia ważność ustnego testamentu od tego, czy w związku z chorobą testatora sporządzenie testamentu zwykłego było "niemożliwe lub bardzo utrudnione". Tylko więc w przypadku, gdy stan zdrowia testatora spowodował, że testamentowi nie mogła być nadana żadna z form przewidzianych dla testamentów zwykłych lub też gdy to stało się bardzo utrudnione, można przyjąć istnienie przesłanek do sporządzenia ważnego testamentu ustnego.Poczynione przez Sąd Wojewódzki ustalenia nie wskazują, by w sprawie mniejszej stało się zadość jakiemukolwiek z warunków ważności takiego testamentu. Bliżej przez Sąd nie określona choroba Aleksandra C., jeśli w ogóle istniała, nie mogła być uznana za uzasadniającą obawę rychłej jego śmierci, skoro C. nie tylko opuszczał mieszkanie, ale i pracował, a śmierć nie pozostawała w żadnym związku z jakąkolwiek chorobą i nastąpiła wskutek nieszczęśliwego wypadku przy pracy. Niezależnie od tego, jak słusznie podkreśla rewizja nadzwyczajna, ustalony przez Sąd Wojewódzki stan zdrowia testatora nie stwarzał w żadnym razie przeszkód uniemożliwiających mu lub bardzo utrudniających sporządzenie testamentu zwykłego.Z powyższych względów uznać należy, że Sąd Wojewódzki naruszył art. 82 pr. spadk., i z mocy art. 386 k.p.c. orzec jak w sentencji wyroku.