C 1544/52

Uzasadnienie faktycznePrzede wszystkim stwierdzić należy, że wbrew poglądowi Sądu Wojewódzkiego sformułowane przez Sąd ten pytanie prawne w ogóle w sprawie niniejszej nie wyłania się. Jak wynika z wywodów Sądu Wojewódzkiego, Sąd ten dopuścił się istotnego pomieszania pojęć, błędnie przyjmując, iż w razie, gdy powodowi służy powództwo o świadczenie, droga procesu cywilnego dla powództwa o ustalenia stosunku prawnego jest niedopuszczalny. Powołane przez Sąd Wojewódzki orzeczenie SN okresu, międzywojennego, a również szereg orzeczeń SN z okresu ostatniego (np. orzecz. z dn. 29.IV.1949 r. nr. Wa C 15/49 ogł. w DPP 7/50) wypowiadają zasadę, że jeśli powód może z danego stosunku prawnego dochodzić roszczenia o świadczenie i jeśli odnośnie tego świadczenia powstał już spór, nie jest dopuszczalne powództwo o ustalenie stosunku prawnego w trybie art. 3 k.p.c., które jest powództwem o charakterze prewencyjnym i zmierza do zapobieżenia sporowi. Ale niedopuszczalność powództwa nie oznacza niedopuszczalności drogi procesu cywilnego. Powództwo o ustalenie stosunku prawnego, wytoczone mimo braku przesłanek z art. 3 k.p.c. i na skutek tego niedopuszczalne, ulega oddaleniu. Natomiast niedopuszczalność drogi procesu cywilnego zachodzi wówczas, gdy dane prawo podmiotowe może być realizowane na drodze innego postępowania niż proces cywilny (postępowanie sporne), w szczególności na drodze postępowania administracyjnego, arbitrażowego, a także niespornego. W takim przypadku pozew ulega odrzuceniu. W sprawie niniejszej zagadnienie niedopuszczalności drogi procesu cywilnego w ogóle nie wchodzi w rachubę, gdyż żądania zgłoszone przez powódkę mogą być dochodzone w drodze procesu cywilnego. Inną jest rzeczą, czy powódka w okolicznościach sprawy może żądać ustalenia stosunku prawnego.W pierwszej kolejności wymaga rozważenia zarzut powagi rzeczy osądzonej. Wprawdzie Sąd Powiatowy oddzielnym postanowieniem zarzut ten oddalił, ale postanowienie to - jak trafnie przyjął Sąd Wojewódzki - nie tamuje kontroli sądu rewizyjnego w tym zakresie. Rozpoznanie sprawy, mimo iż sprawa o to sama roszczenie między tymi samymi stronami została już prawomocnie rozstrzygnięta, skutkuje nieważność postępowania (art. 371 § 2 pkt 3 k.p.c.), a z mocy art. 380 § 1, sąd rewizyjny z urzędu bierze pod rozwagę, czy nie zachodzi nieważność postępowania.Sąd Powiatowy nietrafnie uznał zarzut powagi rzeczy osądzonej za bezzasadny. Zarzut ten, o ile dotyczy zgłoszonego w pozwie żądania eksmisji pozwanej ze spornej działki gruntu, uznać należy za uzasadniony. Jak wynika z akt sprawy Sądu Grodzkiego w Wołominie nr C. 375/51, która toczyła się między tymi samymi stronami, przedmiotem rozpoznania Sądu w tej sprawie było to samo żądanie - eksmisji pozwanej ze spornej działki - i na tej samej podstawie użytkowania przez pozwaną użyczonej jej działki, stanowiącej własność powódki w spadku po matce. Z mocy art. 367 k.p.c. wyrok Sądu Wojewódzkiego z dnia 8.II.1951 r., oddalający powództwo w wymienionej sprawie, posiada zatem powagę rzeczy osądzonej w stosunku do sprawy niniejszej w części dotyczącej żądania eksmisji pozwanej ze spornej działki. W tym zakresie pozew powinien był być z mocy art. 207 § 1 k.p.c. odrzucony, a skoro Sąd Powiatowy oddaliwszy zarzut powagi rzeczy osądzonej rozpoznawał sprawę, zaskarżony wyrok w tej części ulega uchyleniu a pozew odrzuceniu (art. 387 k.p.c.).Powagą rzeczy osądzonej nie dotyczy jednak pozostałych żądań powódki, zgłoszonych w sprawie niniejszej, gdyż nie były one przedmiotem rozstrzygnięcia wyroku Sądu w sprawie poprzedniej. Wprawdzie sądy orzekające zajmowały się w związku z zarzutami pozwanej i twierdzeniami powódki kwestią spłaty sumy spadkowej należnej pozwanej i prawem własności spornej działki, ale wyrok oddalający powództwo formalnie odnosi się tylko do żądania eksmisji ze spornej działki, wobec czego w odniesieniu do pozostałych żądań, jakie powódka zgłosiła w sprawie niniejszej, brak byłoby podstaw do odrzucenia pozwu.Zarzuty rewizji skierowane przeciwko zaskarżonemu wyrokowi w części oddalającej powództwo co do uznania, że pozwana otrzymała spłatę 150 rb. i że sporna działka stanowi własność powódki, nie są jednak uzasadnione.Odnośnie pierwszego z tych żądań wyłania się kwestia, czy żądanie to może być w ogóle dochodzone w drodze powództwa. Żądanie ustalenia, że pozwana otrzymała od męża powódki spłatę sumy spadkowej 150 rb., jest bowiem żądaniem ustalenia faktu. Z mocy art. 3 k.p.c. można domagać się w drodze powództwa ustalenia istnienia lub nieistnienia prawa albo stosunku prawnego. Przepis ten nie stwarza natomiast podstaw dla żądania w tej drodze ustalenia faktów. Ustalenie faktu może być tylko przesłanką, ale nie treścią wyroku. Niekiedy jednak ustalenie faktu, mającego charakter prawotwórczy może być równoznaczne z ustaleniem istnienia lub nieistnienia prawa albo stosunku prawnego. W tych przypadkach należy uznać żądanie ustalenia faktu za dopuszczalne, zmierza ono bowiem w istocie do ustalenia prawa lub stosunku prawnego.Jeśli w sprawie niniejszej powódka wnosi o ustalenie, że pozwana otrzymała należną jej spłatę, to chociaż żądanie to jest sformułowane jako żądanie ustalenia faktu, można przyjąć, iż w istocie powódka żąda ustalenia, że prawo pozwanej do otrzymania spłaty spadkowej po ojcu wygasło wskutek uiszczenia zobowiązania przez męża powódki, że zatem prawo to nie istnieje. Żądanie takie nadaje się do rozpoznania...