C 171/52

Skład orzekającyPrzewodniczący: p.o. Prezes W. Święcicki; Sędziowie: dr B. Dobrzański, M. Grudziński, dr J. Marowski (sprawozdawca), S. Gronowski, K. Kwapiszewski, Z. Ehrenkreutz.SentencjaSąd Najwyższy rozpoznawał przedstawione do rozstrzygnięcia składowi 7 sędziów pytanie prawne wynikłe w sprawie z powództwa Brunona L. przeciwko Centrali Produktów Naftowych w Warszawie o 396.090 zł:"Czy art. II pkt 16) przep. wpr. k.z. utrzymujący w mocy przepisy ustaw szczególnych dotyczące wypowiadania i rozwiązywania umów o pracę wyłącza stosowanie art. 469 § 3 k.z., to jest, czy pracodawca obowiązany jest wypowiedzieć pracownikowi umowę najpóźniej na sześć miesięcy naprzód na koniec kwartału kalendarzowego, jeżeli stosunek pracy trwa już lat dziesięć, czy też nawet w takich przypadkach obowiązuje wypowiedzenie trzymiesięczne unormowane w art. 25 rozporządzenia o umowie o pracę pracowników umysłowych z dnia 16 marca 1928 r. (Dz. U. R. P. nr 35, poz. 323), ewentualnie, czy obowiązuje dwutygodniowy termin wypowiedzenia przewidziany w art. 11 rozporządzenia o umowie o pracę robotników z dnia 16 marca 1928 r. (Dz. U. R. P. nr 35, poz. 324)"?.Sąd Najwyższy uchwalił następującą zasadę prawną:"Art. 469 § 3 k.z. nie dotyczy przypadków, gdy stosunek pracy podlega przepisom rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 16 marca 1928 r. o umowie o pracę pracowników umysłowych (Dz. U. R. P. nr 35, poz. 323) lub przepisom rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 16 marca 1928 r. o umowie o pracę robotników (Dz. U. R. P. nr 35, poz. 324)."Uzasadnienie faktyczneArt. 446 k.z. stanowi, że jeżeli dla pewnej kategorii pracowników istnieje lub wydana będzie szczególna ustawa regulująca stosunek pracy, przepisy działu kodeksu zobowiązań dotyczącego umowy o pracę stosuje się jedynie w przedmiotach ustawą szczególną nie objętych. Odpowiedź zatem na pytanie, czy do pracowników, do których odnoszą się przepisy powołanych rozporządzeń, stosuje się art. 469 § 3 k.z., zależałaby od tego, czy przepis ten dotyczy przedmiotu nie uregulowanego w powyższych rozporządzeniach.Nie miałby natomiast w spornym zagadnieniu znaczenia art. II pkt 16) przep. wpr. k.z. stanowiący, że z chwilą wejścia w życie kodeksu zobowiązań pozostają w mocy przepisy ustaw szczególnych dotyczące wypowiadania i rozwiązywania umów o pracę. Dosłownie rozumiejąc powołany przepis można by go odnosić do przepisów o wypowiedzeniu i rozwiązaniu umowy o pracę objętych powołanymi rozporządzeniami o umowie o pracę pracowników umysłowych i robotników, które w stosunku do kodeksu zobowiązań muszą być uważane za ustawy szczególne. W tym zakresie jednak art. II pkt 16) byłby zbędny, skoro kwestię stosunku przepisów kodeksu zobowiązań o umowie o pracę do ustaw szczególnych o umowie o pracę wydanych dla poszczególnych kategorii pracowników reguluje już art. 446 k.z. Ponadto treść art. II pkt 16) przep. wpr. k.z. i art. 446 k.z. nie pokrywa się ściśle, co mogłoby dać podstawy do różnych interpretacji zakresu stosowania kodeksu zobowiązań. Jeżeliby zaś uznać, że art. II pkt 16) przep. wpr. k.z. miałby wyłączać zastosowanie zasad art. 446 k.z. w zakresie postanowień o wypowiedzeniu i rozwiązaniu umowy, to technika legislacyjna nakazywałaby raczej zamieścić takie postanowienie w art. 446 k.z. Z tych względów należy uznać, że wobec braku w art. 446 k.z. postanowienia wyłączającego zastosowanie jego zasad do przepisów ustaw szczególnych o stosunku pracy dotyczących wypowiedzenia i rozwiązania umowy o pracę, art. 446 k.z. dotyczy całości postanowień tych ustaw, zaś art. II pkt 16) przep. wpr. k.z. odnosi się tylko do przepisów dotyczących wypowiedzenia i rozwiązania umowy o pracę, zawartych w ustawach regulujących inną materię, niż stosunek pracy, lub regulujących wprawdzie stosunek pracy, lecz w zasadzie nie od strony cywilno-prawnej. Przykładem takiego ostatniego przepisu jest obowiązujący w chwili wejścia w życie kodeksu zobowiązań art. 16 ustawy z dnia 2 lipca 1924 r. w przedmiocie pracy młodocianych i kobiet (Dz. U. R. P. nr 65, poz. 636), zakazujący rozwiązywania i wypowiadania umowy o pracę zawartej z kobietą w określonym przez ustawę okresie ciąży i po porodzie.W kwestii, czy art. 446 k.z. wyłącza zastosowanie art. 469 § 3 k.z., jeżeli stosunek pracy podlega przepisom powołanych w pytaniu rozporządzeń, wypowiedział się Sąd Najwyższy wielokrotnie w sensie pozytywnym (Zb. Orz. z 1936 r. nr 297 i 485, z 1937 r. nr 191, z 1938 r. nr 501). W orzeczeniu nr 297 Zb. Orz. z 1936 r. Sąd Najwyższy uznał, że okoliczność, iż rozporządzenie (o umowie o pracę pracowników umysłowych) nie daje żadnych szczególnych korzyści pracownikom, którzy przepracowali 10 lat, nie uprawnia do wniosku, że ustawodawca w tym rozporządzeniu nie unormował uprawnień pracowników co do należnego im okresu wypowiedzenia. W orzeczeniu nr 191 Zb. Orz. z 1937 r. Sąd Najwyższy wypowiedział się, że przedmiotem unormowania przez rozporządzenie o umowie o pracę robotników jest nie tylko ustanowienie instytucji wypowiedzenia, ale także określenie terminu wypowiedzenia; a ponieważ termin wypowiedzenia określony jest w tym rozporządzeniu jednolicie, jednolity termin wyczerpuje więc w rozporządzeniu o umowie o pracę robotników całe zagadnienie terminu wypowiedzenia. Orzeczenie nr 485 Zb. Orz. z 1936 r. zajmuje się kwestią, czy art. X § 1 przep. wpr. k.z. stanowiący, że art. 458 i 459 k.z. nie stosuje się do robotników, nie przesądza, że do robotników stosują się wszystkie inne przepisy kodeksu zobowiązań o umowie o pracę, dochodząc do wniosku, że powołany art. X § 1 nie uchyla szerszej zasady art. 446 k.z. Orzeczenie nr 501 Zb. Orz. z 1938 r. powołuje się na poprzednie.Odmienne, nie publikowane orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 2 grudnia 1948 r. C. 921/48, wypowiada się za zastosowaniem art. 469 § 3 k.z. także wtedy, gdy stosunek pracy podlega rozporządzeniu o umowie o pracę robotników, "ponieważ rozporządzenie to przewiduje tylko ogólny termin wypowiedzenia przez pracodawcę umowy z robotnikiem, niezależnie od czasu trwania umowy" i ponieważ, "gdyby przyjąć pogląd odmienny, przepis § 3 w ogóle nigdy nie byłby stosowany".Wykładnia gramatyczna i logiczna nakazuje przyłączyć się do poglądu przeważnej części dotychczasowych orzeczeń (Zb. Orz. z 1936 r. nr 297 i 485, z 1937 r. nr 191), że art. 469 § 3 k.z. nie stosuje się do pracowników podlegających przepisom rozporządzeń o umowie o pracę pracowników umysłowych i robotników i to z zasad w tych orzeczeniach przytoczonych. Należy bowiem ściśle odróżnić kwestię, czy dany przedmiot w szczególnej ustawie o stosunku pracy jest regulowany, od tego, jak jest regulowany. Wykładnia zastosowana w orzeczeniu C. 921/48 byłaby trafna, jeśliby art. 446 k.z. stanowił, że przepisy kodeksu zobowiązań stosuje się, gdy są one korzystniejsze dla pracownika od postanowień ustaw szczególnych. Dalszy argument powyższego orzeczenia, że przy odmiennej wykładni art. 469 § 3 k.z. prawie nigdy nie byłby stosowany, jest również nietrafny. Po pierwsze bowiem to samo mogłoby się odnosić i do innych przepisów działu o umowie o pracę kodeksu zobowiązań, który z założenia stosuje się tylko do niektórych stosunków pracy. Po wtóre te stosunki pracy nie są, a przynajmniej w chwili wejścia w życie kodeksu zobowiązań nie były, tak nieliczne, żeby art. 469 § 3 k.z. prawie nigdy nie miał być stosowany. Według bowiem wyczerpującego wyliczenia art. 2 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 16 marca 1928 r. o umowie o pracę robotników (Dz. U. R. P. nr 35, poz. 324), pod przepisy tego rozporządzenia nie podpadają stosunki pracy robotników rolnych, pracowników domowych, dozorców domowych i osób zatrudnionych w urzędach i szkołach, pełniących czynności analogiczne do czynności niższych funkcjonariuszów państwowych. Dla braku innych ustaw szczególnych, którym podlegałyby stosunki pracy wymienionych pracowników, stosują się do nich przepisy kodeksu zobowiązań.Ze względu na zmiany w ustroju Państwa, powstałe po wejściu w życie kodeksu zobowiązań i po wydaniu powołanych orzeczeń Sądu Najwyższego, wymaga rozważenia - w związku z art. 1 przep. og. pr. cyw. - kwestia, czy zasady w nich wyrażone mogą być stosowane nadal.Zważyć należy, że art. 446 k.z. nie ma charakteru przepisu samodzielnie normującego stosunek prawny, lecz określa, które z przepisów mają być stosowane do poszczególnych stosunków pracy. Tego rodzaju przepis mógłby być sprzeczny z zasadami ustroju lub interesami Państwa Ludowego w przypadku, jeśliby niedopuszczalne było różne uregulowanie prawne poszczególnego rodzaju stosunków pracy. Tak jednak przynajmniej na obecnym etapie nie jest. W szczególności projekt Konstytucji Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej nie przewiduje jednolitości przepisów prawnych dla wszystkich pracujących. Nawet zasadę: "od każdego według jego zdolności, każdemu według jego pracy" według projektu Konstytucji (art. 14 ust. 3) Polska Rzeczpospolita Ludowa wprowadza tylko coraz pełniej w życie.Przechodząc do samej treści różnicy pomiędzy przepisami w spornym zakresie, należy zważyć, że możność stosowania dawnych zasad w nowym ustroju można by rozważać z dwojakiego punktu widzenia. Albo, czy przepis przedłużający dla niektórych pracowników okres wypowiedzenia po 10 latach pracy do 6 miesięcy może być stosowany w nowym ustroju, albo też, czy przepisów określających terminy wypowiedzenia na 14 dni (dla robotników) lub na 3 miesiące (dla pracowników umysłowych), nie należy w nowym ustroju uważać za zbyt krótkie w odniesieniu do niektórych kategorii pracowników.Pierwsze pytanie jest w sprawie nieaktualne, skoro dochodzi się do wniosku, że art. 469 § 3 k.z. nie stosuje się do pracowników objętych niniejszym zapytaniem. W kwestii poruszonej w drugim pytaniu należy zważyć, że i obecnie panująca klasa społeczna również może mieć interes w tym, aby niektórych pracowników szczególnie uprzywilejować, w szczególności w zakresie zapewnienia im dłuższego okresu wypowiedzenia. Oczywiście miarodajną będzie przy tym waga społeczna spełnianej pracy (np. pracy górnika), a nie jak w ustroju burżuazyjnym chęć oddziaływania na rozbicie klasy robotniczej i złudna nadzieja zapewnienia sobie przez przywileje prawne "wiernych" robotników. Jeżeli jednak interes Państwa Ludowego wymaga, aby poszczególne grupy pracowników otrzymały dłuższy termin wypowiedzenia aniżeli ustawowy, to zadecydować o tym może albo nowa ustawa, albo decyzja Rządu zobowiązująca właściwe resorty do zapewnienia pracownikom, o których chodzi, w umowach zbiorowych dłuższego terminu wypowiedzenia. Jak wynika z art. 1 rozporządzenia o umowie o pracę pracowników umysłowych i art. 66 rozporządzenia o umowie o pracę robotników, nieważne byłoby tylko umówienie terminu wypowiedzenia krótszego jak ustawowy, a nie dłuższego. Określenie przez sądy, ze względów celowości, dłuższego terminu wypowiedzenia, niż przewidziany w ustawie, byłoby przekroczeniem kompetencji sądów.Gdy w ten sposób ani zasady ustroju, ani interesy Państwa Ludowego nie nakazują odstąpienia od zasad wynikających bezpośrednio z tekstu ustawy, a ustalonych w orzecznictwie okresu międzywojennego, należało udzielić powyższej odpowiedzi na postawione pytanie.