C 891/52

Uzasadnienie faktyczneŻądanie pozwu dotyczyło przywrócenia posiadania, za czym zgodnie z przepisami art. 305 pr. rzecz. i art. 452 k. p. c. istotnym w sprawie i wyłącznie podlegającym badaniu była okoliczność, kto był w posiadaniu spornej działki w chwili bezspornego zburzenia części muru i wkroczenia na nią robotników strony pozwanej w październiku 1950 r., czyli kto tą działką w tej chwili faktycznie władał (art. 296 pr. rzecz.). Dlatego słusznie żali się skarżący, że Sąd Wojewódzki niepotrzebnie badał i brał pod uwagę tytuł strony pozwanej do posiadania spornej działki...Istotnej kwestii, kto posiadał sporny ogród, dotyczą zarzuty rewizji nadzwyczajnej pod 2), 3) i 4) streszczone. Są one w istocie zarzutami nieuwzględnienia przez Sąd Wojewódzki odnośnej części materiału procesowego przy ustalaniu stanu faktycznego. Zarzuty te bezpośrednio o tyle nie są trafne, że sąd rewizyjny z reguły nie ustala stanu faktycznego i dlatego nie może obrazić przepisu art. 242 § 1 k. p. c. W niniejszym jednak przypadku Sąd Wojewódzki przekroczył swoje kompetencje i w słowach: "z obiektywnego zestawienia... dowodów należy dojść do przekonania, że powódka, a nie Huta miała ostatnio działkę w posiadaniu" ustalił na podstawie odmiennej oceny dowodów stan faktyczny odmienny od będącego podstawą orzeczenia Sądu Powiatowego. Powyższe uchybienie stanowi obrazę art. 386 k. p. c. Przepis ten należy uznać za istotny, gdyż wyraża podstawową zasadę bezpośredniości procesu i wynikającą z niej zasadę oceny dowodów przez sąd, który zarządza postępowanie dowodowe. Gdy powyższe uchybienie... wpłynęło na wynik sprawy, zaskarżony wyrok nie może być utrzymany w mocy.Powódka w swej rewizji zarzucała naruszenie przepisów art. 302, 305 i 306 pr. rzecz. oraz uchybienia proceduralne. W szczególności żaliła się na to: 1) że Sąd Powiatowy nie wskazał dowodów na jakich się oparł uznając, że sporny ogród był w posiadaniu przedsiębiorstwa Huta Szkła G. S., a nie powódki oraz nie wskazał okoliczności dowodowych spokojnego posiadania Huty, 2) że do swego wniosku doszedł Sąd z pominięciem treści zeznań świadków R. i B. M., z których wynikało, że sporny ogród posiadała powódka...Zarzut streszczony wyżej pod 1) należy uznać za usprawiedliwiony. Sąd Powiatowy z obrazą art. 337 k. p. c. zadowolił się w istotnej w sprawie kwestii ogólnym sformułowaniem, że "z całokształtu okoliczności sprawy oraz zeznań świadków wynika, że spokojnym posiadaczem była Huta Szkła", zamiast wskazać wyraźnie, jakie konkretne okoliczności posiadania miał na uwadze i na podstawie jakich konkretnych dowodów je stwierdził. Takie wadliwe sformułowanie motywów nie pozwala sądowi rewizyjnemu na ewentualną odmienną ocenę stanu faktycznego (niestwierdzonego przez sąd I instancji) i w braku w zasadzie uprawnienia sądu rewizyjnego do ustalenia stanu faktycznego czyni koniecznym uchylenie zaskarżonego rewizją orzeczenia. Niewskazanie przez Sąd Powiatowy dowodów, na podstawie których ustalił niewskazane przez siebie wyraźnie okoliczności faktyczne, nie pozwala na prawidłowe rozważenie streszczonego pod 2) zarzutu. Jedynie możliwa byłaby ocena, czy stan faktyczny wynikający z treści powołanych przez skarżącą zeznań uzasadniałby wniosek Sądu Powiatowego o posiadaniu spornej działki przez Hutę. Do takiej jednak oceny, jako mieszczącej w sobie ustalenie stanu faktycznego, nie jest uprawniony sąd rewizyjny. Gdy w ten sposób na skutek wadliwych motywów nie jest możliwe właściwe rozważenie zarzutu wyżej pod 2) streszczonego, nie może zarzut ten być uznany za nieusprawiedliwiony...Gdy na skutek powyższych uchybień proceduralnych brak w sprawie niewadliwie ustalonego stanu faktycznego, nie ma możności pełnej oceny, czy Sąd Powiatowy naruszył przepisy prawa materialnego.Z tych powodów Sąd Najwyższy, gdy zaskarżone orzeczenie zapadło, jak wyżej uzasadniono, z naruszeniem interesu Państwa Ludowego, z mocy art. 396, 398, 399 § 1, i art. 384 k. p. c. uchylił zarówno orzeczenie Sądu Wojewódzkiego zapadłe z pogwałceniem art. 386 i 452 k. p. c. jak i orzeczenie Sądu Powiatowego zapadłe z pogwałceniem art. 242 § 1 i 337 k. p. c. Zasady bowiem ekonomii procesowej nakazują, aby w przypadku uchylenia orzeczenia Sądu Wojewódzkiego na skutek rewizji nadzwyczajnej, uchylić również i orzeczenie Sądu Powiatowego, jeżeli przy wydaniu jego sąd dopuścił się tak istotnych uchybień procesowych, że uchylenie go przez Sąd Wojewódzki jest nieodzowne.Przy ponownym rozpoznaniu sprawy należy mieć na uwadze, że udowodnienie posiadania spornej działki, tj. okoliczności wskazujących, że faktycznie nią władała powódka sama lub przez osoby trzecie jako właścicielka (art. 296 pr. rzecz.), obciąża powódkę. Z materiału procesowego wynika, że jako posiadacze działki przed wykonaniem zarządzenia o przymusowym zarządzie państwowym Huty mogą wchodzić w przypadku w rachubę powódka lub jej, zdaje się, ojczym S., właściciel objętego w zarząd państwowy przedsiębiorstwa, przy czym należałoby odróżnić, czy posiadanie spornej działki wchodziło w skład tej części mienia S., która stanowiła jego przedsiębiorstwo huty szkła, czy też w skład innej części jego mienia. Przy ocenie tej ostatniej kwestii decydujące będzie, czy właściciel huty korzystał ze spornej działki dla celów przedsiębiorstwa, czy to jako teren huty, czy to z jej produktów, czy to z jej przychodów. Ostatnie okoliczności powinny by znaleźć wyraz w rachunkowości przedsiębiorstwa. Jeżeliby okazało się, że posiadanie działki i korzyści z niej płynące nie wchodziły w skład tej części mienia właściciela, która stanowiła przedsiębiorstwo huty, przy rozważeniu kwestii, kto był posiadaczem spornej działki, należy wziąć pod uwagę, że doświadczenie uczy, iż osoby bliskie obie niejednokrotnie wykonują akty posiadania jedna dla drugiej. Ponieważ o tym, kto jest posiadaczem, decyduje i wola posiadania, i właściciel, przeto w przypadku wątpliwym należy wyjaśnić, jaką była wola osób bliskich sobie w kwestii, dla kogo posiadanie wykonuje się. Wskazówką przy ocenie tej kwestii może być wola uprzednio wyrażona, a wynikająca z treści dokumentów i księgi wieczystej.Powódka nie powołuje się na to, żeby posiadanie jej było zakłócone przez formalne wprowadzenie zarządcy przymusowego w posiadanie huty. Tym niemniej okoliczności związane z tym wprowadzeniem w posiadanie mogą być w sprawie istotne. W szczególności jeśliby posiadanie spornej działki gruntu należało do tej części mienia właściciela huty, które stanowiło przedsiębiorstwo huty, wtedy samo wprowadzenie zarządcy przymusowego w posiadanie przedsiębiorstwa przeniosłoby na niego i posiadanie spornej działki. Jeśliby natomiast posiadanie spornej działki gruntu nie było częścią przedsiębiorstwa, to dla uznania, że zarządca przymusowy posiadał działkę, należałoby stwierdzić fakty rzeczywistego władania działką przez zarządcę przymusowego. Za takie mogłoby być uznane np. wkroczenie na działkę przez komisję wprowadzającą w posiadanie zarządcy przymusowego z ujawnieniem zamiaru oddania jej w posiadanie zarządcy przymusowego. Takie czyny komisji tylko wtedy mogłyby być uznane za bezskuteczne wobec rzeczywistego posiadacza działki, jeśliby przedstawiały się jako czyn samowolny. Ze względu na urzędowy charakter wspomnianej komisji jako organu władzy państwowej tylko wtedy można by uznać jej czyn za samowolne zakłócenie posiadania, jeśliby całość komisji (a nie tylko poszczególni jej członkowie) miała pełną świadomość tego, że działka jest w posiadaniu osoby trzeciej lub wprawdzie w posiadaniu właściciela huty, ale nie należy do tej części mienia, która stanowi przedsiębiorstwo objęte zarządem przymusowym, innymi słowy, w przypadku świadomości organu władzy, że władzy swej nadużywa. Sama wątpliwość w powyższej kwestii nie czyniłaby czynu samowolnym. Jeżeliby zostało stwierdzone, że komisja rzeczywiście dokonała aktów uzasadniających wejście zarządcy przymusowego w posiadanie spornej działki gruntu, rzeczą powódki byłoby udowodnić samowolę komisji. Przy ocenie tej kwestii należy w każdym razie mieć na uwadze zeznaną przez świadka C. okoliczność, że teren huty i sporna działka były łącznie ogrodzone jednym parkanem, "stanowiąc jak gdyby pewną całość" i że tę okoliczność miała komisja na uwadze.Komisja wprowadzająca w posiadanie zarządcy przymusowego ma z mocy § I instrukcji Ministra Przemysłu i Handlu z dn. 1.III 1948 r. (Dz. Urz. Min. Przemysłu i Handlu nr 3, poz. 44) wydanej z upoważnienia art. 11 dekretu z dn. 16 XII 1918 r. (Dz. Pr. ust. 21, poz. 67) jako organ władzy przemysłowej II instancji wprowadzić zarządcę przymusowego w posiadanie przedsiębiorstwa w wykonaniu aktu administracyjnego ustanawiającego przymusowy zarząd państwowy. Protokół wprowadzenia w posiadanie należy zatem uznać za dokument publiczny stanowiący "dowód tego, co uczestniczące w czynności osoby oświadczyły lub co zostało urzędownie zaświadczone" (art. 253 k. p. c.).Jeśliby zatem protokół wprowadzenia zarządcy przymusowego w posiadanie Huty stwierdzał konkretne fakty wprowadzenia zarządcy przymusowego także w posiadanie spornej działki (jak np. wkroczenie na działkę przez komisję lub jej delegata i policzenie drzewek owocowych dla celów inwentaryzacji), to stanowiłoby dowód faktów uzasadniających wniosek o objęcie w posiadanie spornej działki także w tym przypadku, jeśliby przedtem posiadała ją powódka. Nie wystarczyłoby w tym przypadku ogólnikowe stwierdzenie (bez wskazania faktów) oddania działki w posiadanie zarządcy przymusowego. Dowód, że stwierdzone protokółem fakty nie odpowiadają rzeczywistości, tj. że nie były na działce wykonane żadne akty faktycznego wejścia w posiadanie, nie jest wyłączony, lecz ciężar takiego dowodu przeciwnego spoczywałby na powódce (art. 266 k. p. c.).Jeżeliby zostało udowodnione, że w okresie wprowadzenia w posiadanie przymusowego zarządcy przez komisję (4 -7 października 1950 r.) dokonano na działce aktów wprowadzenia w posiadanie przymusowego zarządcy, dokonane w dalszych dniach pierwszej połowy października obalenie części muru i wprowadzenie na działkę strony pozwanej nie stanowiłoby już zakłócenia spokojnego posiadania powódki, lecz dalsze wykonywanie aktów posiadania strony pozwanej. Jeśliby natomiast nie było faktycznego wprowadzenia zarządcy przymusowego w posiadanie spornej działki lub faktyczne wprowadzenie należało uznać za samowolne, a powódka udowodniła, że była posiadaczką, natenczas zburzenie muru i wejście na działkę po ukończeniu działania komisji należałoby uznać za samowolne zakłócenie posiadania powódki, uzasadniające w imię ludowej praworządności orzeczenie zgodne z żądaniem pozwu.