I CO 17/55

SentencjaSąd Najwyższy rozpoznawał wniosek Ministra Sprawiedliwości z dnia 15 lutego 1955 r. o wyjaśnienie wątpliwości powstających przy wykładni art. 16 ust. 3 i art. 18 ust. 3 przepisów o kosztach sądowych w sprawach cywilnych oraz art. 391 § 1 pkt 15 k.p.c.Sąd Najwyższy w składzie Całej Izby wydał następującą uchwałę:I.Z mocy art. 16 ust. 3 przepisów o kosztach sądowych w sprawach cywilnych nie ma zażalenia na zarządzenie przewodniczącego, obejmujące wezwanie strony o uiszczenie w terminie tygodniowym należnej opłaty, od której złożenia uzależnione jest dokonanie czynności, przyjęcie wniosku (art. 13 ust. 1 i 3 i art. 14 przepisów o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, art. 137 § 1 k.p.c.) lub zapobieżenie umorzeniu postępowania (art. 42 ust. 2 przepisów o kosztach sądowych w sprawach cywilnych).Jeżeli po bezskutecznym upływie terminu przewodniczący lub - w przypadkach z art. 16 ust. 2 przepisów o kosztach sądowych w sprawach cywilnych - sąd zwróci pismo albo - w przypadku z art. 42 ust. 2 tych przepisów - sąd umorzy postępowanie, to na takie zarządzenia przewodniczącego lub postanowienie sądu służy zażalenie.II.Gdy uzależnienie dokonania czynności, przyjęcia wniosku lub zapobieżenia umorzeniu postępowania od uiszczenia opłaty nie jest ustawowo przewidziane, lecz opłatę pobiera są na podstawie wymiaru z urzędu (art. 15, 45 i inne przepisów o kosztach sądowych w sprawach cywilnych), na zarządzenie przewodniczącego obejmujące wezwanie do zapłaty (w terminie dwutygodniowym pod rygorem egzekucji) tej opłaty (art. 17 przepisów o kosztach sądowych w sprawach cywilnych) służy zażalenie.Uzasadnienie faktyczneZ uzasadnienia wniosku Ministra Sprawiedliwości wynika, że wniosek ten zmierza do wyjaśnienia wątpliwości, jakie nasuwają się w praktyce sądowej co do dopuszczalności zażaleń przy zestawieniu art. 16 ust. 3 przepisów o kosztach sądowych w sprawach cywilnych z art. 18 ust. 3 tych przepisów i z art. 391 § 1 pkt 15 k.p.c. oraz co do znaczenia użytych w tych przepisach następujących pojęć:"zarządzenie (postanowienie) dotyczące obowiązku uiszczenia kosztów sądowych;zarządzenie (postanowienie) dotyczące wymiaru kosztów sądowych;zarządzenie (postanowienie) dotyczące zwrotu kosztów sądowych;wymiar opłat sądowych;odmowa zwrotu opłat sądowych".Ustawa z dnia 30 grudnia 1950 r. zawierająca przepisy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (Dz. U. Nr 58, poz. 528; zmiana: Dz. U. z 1953 r. Nr 14, poz. 56; w dalszym ciągu dla skrócenia będą przytaczane tylko same artykuły bez powoływania ustawy) normuje dopuszczalność zażaleń w dwojaki sposób, stosownie do przyjętych w tej ustawie dwóch podstawowych systemów pobierania opłat sądowych. Pierwszy system polega na tym, że postępowanie sądowe uzależnione jest od uiszczenia z góry należnej opłaty. Według terminologii rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 14 grudnia 1949 r. o umarzaniu, rozkładaniu na raty i odraczaniu należnych Skarbowi Państwa kosztów sądowych (Dz. U. Nr 61, poz. 485), chodzi tu o "koszty sądowe, od których uiszczenia uzależnione jest dokonanie czynności lub przyjęcie wniosku". O tej kategorii opłat jest mowa przede wszystkim w art. 13, a w Kodeksie postępowania cywilnego w art. 137. Rygor polega na tym, że "sąd nie podejmie żadnej czynności na skutek pisma, od którego nie została uiszczona należna opłata sądowa" (art. 13 ust. 1). Jeśli opłata jest stała, a pismo, które nie jest należycie opłacone, wniósł adwokat, będzie ono "od razu zwrócone" (art. 13 ust. 2), to jest "bez wzywania do uiszczenia należnej opłaty" (art. 137 § 4 k.p.c.). Przy wnioskach ustnych rygor polega na tym, że sąd nie przyjmie wniosku ustnego podlegającego opłacie zgłoszonego bez jednoczesnego uiszczenia należnej opłaty (art. 13 ust. 3). W pozostałych przypadkach rygor unormowany jest w ten sposób, że pismo będzie zwrócone, jeżeli wnoszący je w terminie tygodniowym od dnia doręczenia mu wezwania o uiszczenie należnej opłaty, opłaty tej nie uiści (art. 13 ust. 1, art. 137 § 2 k.p.c.). Przepisy te należy stosować odpowiednio, gdy strona nie uiściła wpisu tymczasowego w terminie tygodniowym od dnia doręczenia zarządzenia określającego ten wpis (art. 28 ust. 4).Wyjątkowo w art. 42 ust. 2 przewidziany jest rygor umorzenia postępowania w przypadku niezłożenia opłaty.Drugi system pobierania opłat nie uzależnia w niczym toku postępowania sądowego od złożenia należnej opłaty. Następuje tu "wymiar opłaty z urzędu" (art. 15, 16 ust. 1 oraz art. 17, 45 i szereg dalszych). "Opłatę wymierzoną z urzędu" strona powinna pod rygorem egzekucji uiścić w terminie dwutygodniowym od dnia doręczenia "wezwania do zapłaty" (art. 17).Do kategorii "wymiaru z urzędu" w szerszym ujęciu należy zaliczyć wpis określony z urzędu (art. 28 ust. 5), koszty sądowe "ściągane z urzędu" od strony zwolnionej od kosztów sądowych lub od jej przeciwnika (art. 5 ust. 1, art. 119 § 2 i 3 k.p.c.), koszty ściągane w tenże sposób w sprawach o należność za pracę, ustalenie ojcostwa, alimenty wynikające z obowiązku ustawowego oraz w sprawach, w których stroną jest prokurator (art. 5 ust. 2), ściągane z urzędu opłaty sądowe, od których zwolniony był kurator (art. 6) i w tenże sposób ściągane koszty sądowe w razie cofnięcia zwolnienia (art. 118 k.p.c.) lub uchylenia kurateli (art. 7).Tekst art. 18 ust. 3 w oderwaniu od innych przepisów mógłby usprawiedliwiać wniosek, że postanowienia (zarządzenia) dotyczące z jednej strony "obowiązku uiszczenia kosztów sądowych", a z drugiej "wymiaru kosztów", to różne decyzje o różnym przedmiocie. Mogłaby się też nasuwać koncepcja, że decyzja o obowiązku uiszczenia kosztów dotyczy zasady, a wymiar kosztów to określenie ich wysokości. Żadne jednak z tych rozwiązań nie dałoby się utrzymać w świetle innych przepisów. W szczególności art. 8 przewiduje wydanie postanowienia przez sąd (a nie przewodniczącego), "jeżeli o obowiązku uiszczenia kosztów sądowych sąd nie orzekł w toku postępowania w danej sprawie". O wymiarze kosztów nie ma tu mowy. Niemniej jasne jest, że tak w toku postępowania, jak i po jego ukończeniu (art. 8), sąd nie orzeka o samej tylko zasadzie, lecz równocześnie o wysokości, więc o wymiarze w ciaśniejszym tego słowa znaczeniu. Z drugiej strony ustawa widocznie używa terminów "wymiar opłaty z urzędu" (art. 16 ust. 1, art. 17), "wymiar opłaty sądowej" (art. 19 ust. 1, art. 391 § 1 pkt 15 k.p.c.), "wymiar kosztów sądowych" (art. 18 ust. 1) lub "wymiar kosztów" (art. 18 ust. 3) w szerokim ujęciu, skoro nie przewiduje przy tym osobnych decyzji o obowiązku uiszczenia kosztów sądowych. Każdy więc wymiar to decyzja, która "wymierza" wysokość kosztów, ale równocześnie orzeka o obowiązku strony uiszczenia tych kosztów i odwrotnie każde postanowienie sądu "o obowiązku uiszczenia kosztów", czy to w toku postępowania w danej sprawie, czy też po jej ukończeniu, równocześnie obejmuje wymiar tych kosztów.Można przyjąć tylko takie rozróżnienie - o znaczeniu wyłącznie terminologicznym - że o "obowiązku uiszczenia kosztów" orzeka sąd postanowieniem (art. 8), gdy wymiaru dokonuje przewodniczący w zarządzeniu. Także ten podział jednak nie jest uwzględniony w art. 391 § 1 pkt 15 k.p.c., który mówi tylko o "wymiarze opłat sądowych", choć przepis ten dotyczy także postanowień sądu.O ile chodzi o dopuszczalność zażaleń, to z mocy art. 18 ust. 3 zażalenie służy na każde zarządzenie i postanowienie sądu pierwszej instancji dotyczące wymiaru (obowiązku uiszczenia) kosztów sądowych w szerokim, wyżej wyjaśnionym znaczeniu. W zakresie samych tylko opłat sądowych dopuszczalność zażalenia wynika także z art. 391 § 1 pkt 15 k.p.c.W szczególności, jak to wyjaśnia punkt II sentencji niniejszej uchwały, służy zażalenie z mocy wyżej powołanych przepisów na zarządzenie, którym przewodniczący dokonuje wymiaru opłaty z urzędu (art. 15, 45 i inne) i wzywa stronę o zapłatę w terminie dwutygodniowym pod rygorem egzekucji (art. 17).Więcej wątpliwości w praktyce sądowej nastręcza zagadnienie środków odwoławczych w przypadkach, w których ustawa przewiduje pobieranie opłat według poprzednio przedstawionego systemu, uzależniającego podjęcie czynności sądu od uiszczenia należnej opłaty.Art. 16 ust. 3 stanowi, że nie ma zażalenia na zarządzenie przewodniczącego (art. 16 ust. 1, art. 137 § 1 k.p.c.) co do wezwania strony do uiszczenia należnej opłaty. Tę zasadę, od której nie ma żadnego wyjątku, stwierdza pkt 1 ust. 1 niniejszej uchwały. Wprowadzając tę zasadę ustawodawca zmierzał do zapobieżenia przewleczeniu postępowania, jakie mogłoby wyniknąć, gdyby strona mogła wnieść zażalenie na wezwanie do uiszczenia należnej opłaty, od której złożenia zależny jest tok postępowania sądowego.Zarządzenie obejmujące takie wezwanie z istoty swej stanowi także "wymiar", podobnie jak jest nim zarządzenie obejmujące "wezwanie do zapłaty" z art. 17. Różnica w skutkach niezadośćuczynienia tym dwom rodzajom wezwań niczego w tym ich charakterze nie zmienia. Art. 16 ust. 3 właśnie dlatego jest potrzebny, że w braku takiego przepisu szczególnego niedopuszczalność zażalenia nie wynikałaby z art. 18 ust. 3, wyliczającego przypadki dopuszczalnych zażaleń enumeratywnie, lecz zażalenie służyłoby także na wezwanie o uiszczenie należnej opłaty jako na zarządzenie "dotyczące wymiaru kosztów" wymienione w tym przepisie.Wyłączenie zażalenia (art. 16 ust. 3) nie pozbawia strony możności zarzucania w dalszym postępowaniu, że do uiszczenia opłaty nie jest obowiązana wcale lub też tylko w mniejszej wysokości. Zarzut ten może być podniesiony w dwojakiej formie w zależności od tego, czy strona złożyła w terminie tygodniowym żądaną opłatę sądową.Jeżeli strona opłatę złożyła, może zwrócić się do sądu pierwszej instancji z żądaniem zwrotu opłaty, nawet bezpośrednio po jej złożeniu. Z art. 20 nie należy wysnuwać wniosku, że zwrot opłaty jest uzależniony od poprzedniego uchylenia tej opłaty - ściślej zarządzenia dotyczącego opłaty - w całości lub w części prawomocnym orzeczeniem. Przepis ten ma tylko to znaczenie, że przy spełnieniu przewidzianych w nim przesłanek zwrot następuje z urzędu, gdy poza tym potrzebny jest wniosek strony. O zwrocie opłaty rozstrzyga zarządzeniem przewodniczący (art. 16 ust. 1). Okoliczność, że jest to z reguły ten sam przewodniczący, który wezwał stronę o uiszczenie należnej, jego zdaniem, opłaty, nie przesądza rozstrzygnięcia sprawy. Żądanie opłaty w rzeczywistości nienależnej wynika zazwyczaj z omyłki rachunkowej, czy też przeoczenia przewodniczącego co do zwolnienia danej instytucji lub stowarzyszenia od opłat sądowych (art. 4 ust. 2) itp. Przewodniczący, który przekona się o swym błędzie w związku z wnioskiem strony o zwrot opłaty, powinien oczywiście wniosek ten uwzględnić. Jeśli natomiast oddali wniosek jako, jego zdaniem, nieuzasadniony, to na tę "odmowę zwrotu opłat" służy stronie zażalenie z mocy art. 18 ust. 3 i art. 391 § 1 pkt 15 k.p.c.W praktyce sądowej zdarza się niejednokrotnie, że strona, która złożyła w terminie tygodniowym opłatę w istocie nienależną, zamiast wyraźnego żądania zwrotu wnosi zażalenie na zarządzenie przewodniczącego zawierające wezwanie o uiszczenie tej opłaty, a sąd odrzuca to zażalenie z powołaniem się na normę art. 16 ust. 3. Takie rozstrzygnięcie jest zbyt formalistyczne. Jeśli bowiem strona złożyła już żądaną od niej opłatę i w jakiejkolwiek formie żali się na to, że do uiszczenia opłaty nie była obowiązana wcale lub też tylko w niższej kwocie, to w istocie żąda zawsze właśnie zwrotu opłaty, choćby tego wyraźnie nie wypowiedziała. Należy więc tego rodzaju zażalenia stron traktować odpowiednio do właściwego celu, do którego strona zmierza. Z zasadami procesu socjalistycznego, z którego usuwa się wszelki zbędny formalizm, nie da się pogodzić odrzucenie pisma strony mylnie przez nią określonego i ujętego, gdy cel, do którego w istocie zmierza, mógłby na podstawie tego pisma być osiągnięty przy zastosowaniu właściwego trybu (art. 137 § 1 k.p.c.). Jeśli więc przewodniczący, w związku z treścią zażalenia złożonego na jego zarządzenie, przekona się, że zarządzenie było nietrafne, powinien sam zarządzić zwrot opłaty, na skutek czego zażalenie stanie się bezprzedmiotowe. Jeśli tego nie uczyni, lecz przedłoży akta sądowi rewizyjnemu, sąd powinien zwrócić akta w celu potraktowania pisma strony jako wniosku o zwrot opłaty.Jeżeli strona nie złoży żądanej opłaty w terminie tygodniowym, to zastosowany będzie rygor przewidziany w przepisach poprzednio wskazanych. Z reguły polega on na zwrocie pisma, przy czym zwrot ten zarządza przewodniczący (art. 16 ust. 1), z wyjątkiem przypadków wymienionych w art. 16 ust. 2, w których postanowienie co do zwrotu pisma wydaje sąd na posiedzeniu niejawnym. Należy podkreślić, że nieprawidłowa jest praktyka wynikająca z niektórych orzeczeń, między innymi także Sądu Najwyższego, a idąca w tym kierunku, że rewizja nie opłacona należycie ulega odrzuceniu. W myśl wyraźnego przepisu art. 16 ust. 2 tak nie opłacona rewizja, jak i zażalenie oraz skarga o wznowienie, wniesiona do sądu rewizyjnego, ulegają zwrotowi, a nie odrzuceniu. Nie ma sprzeczności między tym przepisem a normami art. 374 i 376 k.p.c. Normy te dotyczą bowiem innych braków formalnych rewizji poza jej nieopłaceniem. Przemawia za tym między innymi zestawienie z art. 137 k.p.c., w którym - w przeciwieństwie do art. 374 i 376 k.p.c. - sytuacja, polegająca na tym, że pismo "nie jest należycie opłacone", wymieniona jest odrębnie od tej, w której pismo nie może otrzymać prawidłowego biegu "wskutek niezachowania warunków formalnych". Wynik wykładni musiałby być ten sam, gdyby nawet wychodziła ona z nietrafnego założenia, że między art. 374 i 376 k.p.c. oraz art. 16 ust. 3 zachodzi sprzeczność. Musiałby być stosowany art. 16 ust. 2 jako przepis specjalny. Art. 18 ust. 1 stwierdza zresztą to pierwszeństwo przepisów ustawy o kosztach sądowych w sposób wyraźny, stanowiąc, że "stosuje się przepisy Kodeksu postępowania cywilnego, jeżeli ustawa niniejsza nie stanowi inaczej".Na zarządzenie przewodniczącego (art. 16 ust. 1) lub postanowienie sądu (art. 16 ust. 2) co do zwrotu pisma służy zażalenie z mocy art. 18 ust. 3 i art. 391 § 1 pkt 15 k.p.c. Jak to bowiem Sąd Najwyższy już wyjaśnił w orzeczeniach: z dnia 13 marca 1951 r., sygn. C. 91/51, i z dnia 5 maja 1951 r., sygn. C. 271/51, należy stosować szeroką wykładnię pojęć "wymiar kosztów" i "wymiar opłat sądowych", podciągającą pod nie w szczególności także decyzje co do zwrotu pisma nie opłaconego. Wyżej zostało już stwierdzone, że zarządzenie zawierające wezwanie o uiszczenie należnej opłaty stanowi "wymiar" tej opłaty. Decyzja więc o zwrocie pisma, która stanowi sankcję nieuiszczenia "wymierzonej" opłaty, zapada - według terminologii części wstępnej i punktu 15 art. 391 § 1 k.p.c. - w tym samym "przedmiocie" wymiaru opłat sądowych. Wykładnia odmienna prowadziłaby do wyników trudnych do przyjęcia. Jeżeli obowiązuje zasada wyżej omówiona, że na decyzję co do "wymiaru z urzędu" służy zawsze zażalenie, to nie ma żadnej racji prawnej, która mogłaby usprawiedliwić wniosek, że zamierzone było przez ustawodawcę pozbawienie strony możności skutecznej obrony przed znacznie dotkliwszymi skutkami bezzasadnego wezwania ze strony sądu o opłaty nienależne w przypadkach, w których od złożenia opłaty uzależniony jest tok postępowania sądowego. Strona, która w rzeczywistości od opłat jest zwolniona lub przygotowała się do uiszczenia opłaty tylko w wysokości istotnie należnej i nie może złożyć żądanej opłaty, mogłaby doznać rażącego pokrzywdzenia na skutek uprawomocnienia się niesłusznego wyroku, niemożliwości uzyskania czynności sądu itp. Niewątpliwie więc ustawodawca przypisywał pojęciu "wymiaru" tak szerokie znaczenie, że obejmował nim też wszystkie decyzje co do sankcyj związanych z niezastosowaniem się do wezwania o uiszczenie wymierzonej opłaty i w związku z tym przewidziany jest jednolicie przeciwko wszystkim takim decyzjom środek odwoławczy zażalenia, jak to stwierdza pkt 1 ust. 2 sentencji niniejszej uchwały.Dotyczy to w szczególności także przypadku zwrotu pozwu należycie nie opłaconego. Na zarządzenie przewodniczącego w tym przedmiocie służy zażalenie z mocy specjalnych przepisów art. 18 ust. 3 i art. 391 § 1 pkt 15 k.p.c., podczas gdy zażalenie przewidziane w punkcie 1 tego przepisu wchodzi w grę tylko w takim razie, gdy zwrot pozwu nastąpił na skutek nieusunięcia w terminie innych braków formalnych.Zażalenie służy również w przypadku, gdy wyjątkowo - jako skutek niezłożenia opłaty w terminie tygodniowym od dnia doręczenia wezwania - ustawa przewiduje umorzenie postępowania (art. 42 ust. 2). Chodzi tu również o sankcję związaną ściśle z wymiarem kosztów i objętą szerokim pojęciem wymiaru z art. 18 ust. 3 i art. 391 § 1 pkt 15 k.p.c. Odmienna wykładnia prowadziłaby do wyniku trudnego do przyjęcia, a mianowicie do wniosku, że przeciwko umorzeniu postępowania służy rewizja. Stwarzałoby to rażącą rozbieżność. Ustawa o kosztach sądowych nie zna innego środka odwoławczego poza zażaleniem, a zagadnienie środków odwoławczych jest w niej unormowane wyczerpująco i samoistnie. Art. 391 § 1 pkt 15 k.p.c. stanowi tylko powtórzenie części dyspozycji art. 18 ust. 3. To unormowanie środków odwoławczych obejmuje jednolicie nie tylko postępowanie sporne, lecz także inne rodzaje postępowania, między innymi również postępowanie egzekucyjne, w którym wiele czynności sądu zależy od uiszczenia należnej opłaty (art. 53-58), a w którym nie ma skargi rewizyjnej (art. 520 § 1 k.p.c.). Poza tym, w razie dopuszczenia tego środka odwoławczego konieczna byłaby np. rozprawa, skądinąd z reguły zbędna, i strona musiałaby składać dalsze opłaty, gdy zażalenia dotyczące wymiaru opłat są wolne od wpisu (art. 19 ust. 1).Wreszcie, zażalenie służy także w takim przypadku, gdy zwrot pisma podlegającego opłacie w wysokości stałej, a wniesionego przez adwokata, przewodniczący zarządza bez uprzedniego wezwania o uiszczenie opłaty (art. 13 ust. 2, art. 16 ust. 1, art. 137 § 4 k.p.c.). Swego rodzaju wymiar dokonany jest tu w samej ustawie, a zwrot pisma jako sankcja ściśle z tym związana jest również zarządzeniem wydanym w przedmiocie wymiaru opłat sądowych w rozumieniu art. 18 ust. 3 i art. 391 § 1 pkt 15 k.p.c.