I CR 13/82

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN J. Szachułowicz.Sędziowie SN: T. Bielecki (spr.), W. Kuryłowicz.Protokolant: Z. Dębek.SentencjaSąd Najwyższy - Izba Cywilna i Administracyjna po rozpoznaniu w dniu 17 lutego 1982 r. sprawy z powództwa Gminnej Spółdzielni "Samopomoc Chłopska" w H. przeciwko Marii S., Tadeuszowi K. i Tadeuszowi S. o należność pieniężną na skutek rewizji pozwanych od wyroku Sądu Wojewódzkiego w B. z tymcz. siedz. w R. z dnia 23 lipca 1981 r.uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje do ponownego rozpoznania Sądowi Wojewódzkiemu w B. z tymczasową siedzibą w R. z uwzględnieniem kosztów postępowania rewizyjnego.Uzasadnienie faktycznePowodowa Spółdzielnia wnosiła o zasadzenie - w postępowaniu nakazowym - od pozwanych, jako dłużników wekslowych, solidarnie kwoty 173.089 zł z odsetkami od 7.11.1978 r. i kosztami postępowania.Nakazem z dnia 11.09.1979 r. (sygn. akt N 489/79) Państwowe Biuro Notarialne w B. uwzględniło żądanie.Zarzuty od tego nakazu wnieśli wszyscy pozwani i domagali się jego uchylenia i oddalenia powództwa. Zaskarżonym wyrokiem Sąd Wojewódzki nakaz zapłaty utrzymał w mocy i zasądził od pozwanych solidarnie na rzecz powodowej Spółdzielni kwotę 12.524 zł kosztów procesu.Według ustaleń Sądu Wojewódzkiego dłużniczka główna M. S. na podstawie umowy z dnia 1.02.1970 r. prowadziła we wsi M. - w imieniu i na rachunek powodowej Spółdzielni - punkt sprzedaży pomocniczej (p.s.p.).Przeprowadzony za okres od 1.12.1977 r. do 7.11.1978 r. remanent ujawnił niedobór, towarowy w wysokości dochodzonej pozwem (173.089,99 zł).W trakcie dokonywania spisu towarów (w nocy z 27/28. 10.1978 r.) w magazynku sklepu wybuchł pożar. Został jednak szybko ugaszony. Towarami, które uległy spłonięciu lub zniszczeniu pozwana M.S. została uznana. Wbrew odmiennemu stanowisku pozwanych, Sąd Wojewódzki ustalił, że zabezpieczenie sklepu przed kradzieżą było dobre. W okresie prowadzenia sklepu przez pozwaną nie stwierdzono też kradzieży. Po pożarze również nie było możliwości wyniesienia ze sklepu towarów, bo był on prawidłowo zabezpieczony (w szczególności drzwi wejściowe były zamknięte, a okna zakratowane).Oprócz sprzedaży towarów pozwana prowadziła skup jaj i butelek, za co otrzymywała odrębne wynagrodzenie. Butelki były przechowywane pod gołym niebem obok sklepu w miejscu ogrodzonym siatką drucianą, co uniemożliwiało dostęp osób trzecich.Na podstawie powyższych ustaleń Sąd Wojewódzki uznał, że pozwana M.S. nie wykazała, iżby ustalony niedobór powstał wskutek okoliczności, za które nie odpowiada. Odpowiedzialność pozostałych pozwanych (T.S. i T.K.) opiera się na poręczeniu wekslowym.W tym stanie rzeczy brak jest podstaw do uchylenia w całości lub w części nakazu zapłaty (art. 496 k.p.c.). O kosztach procesu orzekł Sąd Wojewódzki po myśli art. 98 k.p.c.Powyższy wyrok zaskarżyli - jedną rewizją - wszyscy pozwani. Wnosili o jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania z uwzględnieniem kosztów postępowania rewizyjnego.Uzasadnienie prawneRozpoznając sprawę na skutek tej rewizji Sąd Najwyższy zważył, co następuje:Nie zachodzi zarzucana w rewizji nieważność postępowania. Niedoręczenie pozwanym przez PBN w B. odpisu weksla, deklaracji wekslowej i odpisu umowy agencyjnej oraz nieudzielenie pozwanym pouczenia o celowości ustanowienia pełnomocnika procesowego nie może być poczytane za pozbawienie ich (pozwanych) możliwości obrony ich praw (art. 369 pkt 5 k.p.c.).Nieważność postępowania może wynikać z niedoręczenia pozwu lub załączników do pozwu wtedy, gdy pozwany został przez to pozbawiony możliwości obrony swych praw. Niemożność obrony zachodzi zaś tylko wtedy, gdy pozwany nie miał możliwości wzięcia udziału w sprawie (por. orzecz. SN z 14.5.1966 r. III PRN 23/66 - OSNCP 6/67/84).Nieudzielenie stronie pouczeń lub wskazówek albo niezwrócenie jej uwagi na celowość ustanowienia pełnomocnika procesowego może stanowić jedynie uchybienie procesowe mające wpłynąć na wynik sprawy (art. 368 pkt 5 k.p.c.), nie powoduje natomiast nieważności postępowania, które, jak wyżej zaznaczono, zachodzi w razie całkowitego pozbawienia strony możności obrony swych praw, a nie w wypadku utrudnienia obrony.Stwierdzić przy tym należy, że w rozpoznawanej sprawie pozwani prowadzili aktywną obronę, o czym świadczy treść składanych przez nich pism procesowych i wnioskowanie środków dowodowych, zmierzających do wykazania bezzasadności żądania pozwu.Z przytoczonych więc względów zarzut nieważności postępowania odpada.Bezpodstawny jest również zarzut, że skoro powodowa Spółdzielnia nie przedstawiła we właściwym terminie dłużnikowi głównemu (wystawcy weksla) weksla do zapłaty, to awaliści wolni są od zapłaty sumy wekslowej (art. 30 pr. wekslowego).Głównymi dłużnikami z weksla, a więc takimi dłużnikami, na których ciąży przede wszystkim obowiązek zapłaty sumy wekslowej są: w wekslu trasowanym - akceptant, a w wekslu własnym (jak w sprawie) - wystawca. Ci dłużnicy nie mogą zwolnić się od odpowiedzialności za zapłatę (art. 9 pr. wekslowego). Ich odpowiedzialność utrzymuje się niezależnie od tego, czy przedstawiono im weksel do zapłaty we właściwym terminie (art. 53, 103 i 104 pr. wekslowego). To samo odnosi się do poręczycieli głównych dłużników wekslowych (art. 30 pr. wekslowego). Poręczyciel wekslowy odpowiada bowiem tak samo, jak ten za kogo poręczył (art. 32 ust. 1 pr. wekslowego), to jest w takim samym rozmiarze i w takich samych granicach, co osoba, za którą poręczył (w przypadku: poręczyciel wystawcy weksla własnego - jak ten wystawca).Zobowiązanie poręczyciela wekslowego wygasa wraz z wygaśnięciem zobowiązania poręczonego (np. przez zapłatę, zwolnienie z długu, odnowienie, przedawnienie itp.). Zobowiązanie poręczyciela wekslowego jest jednocześnie zobowiązaniem samodzielnym (art. 32 ust. 2 pr. wekslowego). Oznacza to, że jeżeli zobowiązanie osoby, za którą poręczono, jest formalnie ważne (jak w sprawie), poręczyciel wekslowy odpowiada samodzielnie, tj. niezależnie od zobowiązania poręczonego. W tym właśnie uwidacznia się główna różnica pomiędzy poręczeniem wekslowym a poręczeniem cywilnym, gdzie nieważność długu głównego powoduje nieważność poręczenia (art. 883 k.c.).Ważność poręczenia wekslowego ocenia się na podstawie przepisów prawa wekslowego, w szczególności poręczenie wekslowe nie staje się nieważne dlatego, że w porozumieniu co do wypełnienia weksla w chwili wydania niezupełnego (art. 10 pr. wekslowego), nie oznaczono wysokości przyszłego długu, jak tego wymaga się dla poręczenia cywilnego za dług przyszły (art. 878 § 1 k.c.). Odpowiedzialność dłużników wekslowych (wystawcy weksla własnego i jego poręczycieli) jest solidarna (art. 47 ust. 1 pr. wekslowego). Z istoty zaś solidarności wynika, że każdy dłużnik wekslowy odpowiada za całość długu, aż do zupełnego zaspokojenia wierzyciela (art. 366 § 2 k.c.).Zwolnienie z długu lub zrzeczenie się solidarności względem jednego z dłużników wekslowych nie ma skutków względem współdłużników (art. 373 k.c.). W stosunku wekslowym dopiero pełne zaspokojenie wierzyciela powoduje całkowite wygaśnięcie zobowiązania wszystkich dłużników solidarnych.W niniejszym procesie, który ma charakter wekslowy, powodowa Spółdzielnia nie ma obowiązku dowodzić, że pozwana M.S. (wystawca weksla) dopuściła się niedoboru w wysokości sumy wekslowej, gdyż poszukując wierzytelności z wekslu nie ma potrzeby wykazywać podstawy gospodarczej zobowiązania wekslowego, które ma charakter abstrakcyjny, oderwany od swej przyczyny gospodarczej.Co się tyczy obrony dłużnika w postępowaniu wekslowym - Sąd Najwyższy w uchwale składu 7 sędziów z dnia 7.01.1967 r., III CZP 19/66 (OSNCP 1968/5/79), stanowiącej zasadę prawne, wyjaśnił, że w postępowaniu nakazowym dopuszczalne jest - po przekazaniu sprawy do Sądu na skutek zarzutów - powoływanie się na podstawę faktyczną i prawną wynikającą z łączącego strony stosunku prawnego, w związku z którym, został wystawiony dokument uzasadniający wszczęcie postępowania nakazowego. Sąd Najwyższy stwierdziły, że ponieważ weksel gwarancyjny zabezpiecza jedynie wierzytelność cywilną - dłużnikowi przysługują przeciwko roszczeniu wekslowemu te wszystkie zarzuty, jakie mu przysługują przeciwko roszczeniu cywilnemu.Sytuacja dłużnika na skutek wystawienia weksla staje się jednak trudniejsza bo wydanie wierzycielowi weksla stwarza domniemanie istnienia - w chwili wydania weksla - wierzytelności w wysokości sumy wekslowej i przerzuca w ten sposób ciężar dowodu przeciwnego na dłużnika, gdy tymczasem w braku weksla dowód istnienia i wysokości wierzytelności obciąża wierzyciela.Uwagi powyższe odnoszą się nie tylko do stosunku pomiędzy remitentem a wystawcą weksla, lecz również między nim a poręczycielem za wystawcę.Powoływanie się na stosunek cywilnoprawny, w związku z którym został wierzycielowi wręczony weksel, nie stanowi zmiany powództwa. Przedmiotem powództwa jest nadal roszczenie wekslowe, Sąd zaś bada jedynie i rozstrzyga, czy i w jakim zakresie podniesione przez dłużnika zarzuty oparte na stosunku cywilnoprawnym (art. 16 pr. wekslowego) lub na zawartym porozumieniu co do uzupełnienia weksla in blanco (art. 10 pr. wekslowego) czynią roszczenie wekslowe powoda bezzasadnym.Słuszny jest natomiast zarzut pozwanych, że utrzymanie przez Sąd Wojewódzki w mocy nakazu zapłaty nastąpiło z naruszeniem art. 316 § 1 k.p.c., co uzasadnia podstawę rewizyjną, przewidzianą w art. 368 pkt 3 k.p.c.Pozwani bronili się bowiem w postępowaniu przed Sądem I instancji tym, że podczas pożaru w nocy z 27/28.10.78 r. spłonęły lub uległy uszkodzeniu prawie wszystkie towary ulokowane w magazynku na zapleczu sklepu.Sąd Wojewódzki przyjął, że wartość zniszczonych przez pożar towarów wynosi tylko 65.517 zł i kwotą tą uznał pozwanych. Tymczasem jak wynika z akt szkodowych, nadesłanych na żądanie Sądu Najwyższego przez Oddział Wojewódzki PZU w B., których Sąd Wojewódzki nie miał na uwadze przy orzekaniu - strona powodowa zwracając się do PZU o pokrycie szkody powstałej wskutek pożaru (ogólne warunki ubezpieczenia od ognia i innych zdarzeń losowych mienia jednostek gospodarki uspołecznionej, zatwierdzonych decyzją Ministra Finansów z dnia 13.08.1969 r.) wskazała, że wartość spalonych towarów w sklepie wynosi 236.278 i 62 grosze.PZU z tego tytułu wypłacił powódce kwotę 65.517 zł. Nie zostało jednak wyjaśnione, jakie towary składają się na tę kwotę (brak ich specyfikacji i wartości jednostkowej), dlaczego powódka przystała na zapłatę na jej rzecz (przez PZU) tylko kwoty 65.517 zł, skoro sama uważała, że wskutek pożaru powstała szkoda prawie 4-krotnie większa, choć z protokołu szkodowego PZU wynika, że "w miejscu powstania pożaru stwierdzono towary w 80% zalane wodą, nadpalone, przydymione". Dla prawidłowego rozstrzygnięcia sprawy okoliczności te wymagają dokładnego wyjaśnienia w szczególności przez przeprowadzenie dowodu ze wspomnianych akt szkodowych, protokołu przebiegu gaszenia pożaru przez straż pożarną, raportów kasowych i innych dowodów jakie okażą się potrzebne, nie wyłączając dowodu z ponownej szczegółowej i wnikliwej opinii biegłego księgowego. Przeprowadzenie i wszechstronna ocena tych dowodów pozwoli dopiero na prawidłowe rozstrzygnięcie, czy i w jakim zakresie podniesione przez pozwanych zarzuty, oparte na stosunku cywilnoprawnym, czynią roszczenie wekslowe powódki bezzasadnym.Mając powyższe na uwadze i przy zastosowaniu art. 388 § 1 i 108 § 2 k.p.c., Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji.