I CR 203/88

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN Z. Świeboda.Sędziowie SN: T. Bukowski, K. Kołakowski (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu na rozprawie sprawy z wniosku Urzędu Wojewódzkiego w S. z udziałem Bronisławy U., Jadwigi A., Mieczysława A. i Jakuba A. o ustalenie własności nieruchomości na skutek rewizji uczestniczki Bronisławy U. od postanowienia Sądu Rejonowego w Suwałkach z dnia 28 grudnia 1987 r.:uchylił zaskarżone postanowienie i przekazał sprawę Sądowi Rejonowemu w Suwałkach do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania rewizyjnego. Uzasadnienie faktycznePostanowieniem z dnia 28 grudnia 1987 r. Sąd Rejonowy w Suwałkach ustalił, że Jakub A. nabył na podstawie art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 26 października 1971 r. własność nieruchomości o powierzchni 6,04 ha (...), pod tytułem darmym. W uzasadnieniu tego rozstrzygnięcia Sąd powołał się na zeznania dwóch świadków, którzy słyszeli, że Jakub A. miał tę ziemię kupić, w zamian za co dał mięso i jakieś pieniądze, potwierdzone wyjaśnieniami żony Jakuba A., która wskazała, iż na poczet kupna w latach siedemdziesiątych dali Bronisławie U. świniaka oraz 30.000 zł. W rewizji wniesionej w imieniu uczestniczki postępowania Bronisławy U. zarzucono sprzeczność ustaleń sądu z treścią zebranego w sprawie materiału przez ustalenie, że Jakub A. był samoistnym posiadaczem spornego gruntu w latach siedemdziesiątych, domagano się uchylenia zaskarżonego postanowienia oraz odrzucenia wniosku. Z zeznań powołanych świadków wynikało jedynie, że Jakub A. miał zamiar kupić tę ziemię i płacił czynsz dzierżawny, stosownie do umowy dzierżawy, łączącej strony na piśmie do maja 1967 r. Skoro Jakub i Mieczysław A. byli tylko posiadaczami zależnymi, nie mogą być uwłaszczeni. Sądom przekazane zostały jedynie sprawy o uwłaszczenie posiadaczy samoistnych, a zatem wniosek powinien być odrzucony. We własnym piśmie procesowym uczestniczka sprecyzowała wnioski rewizyjne w kierunku uchylenia zaskarżonego postanowienia i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania, lub uznania, że własność spornej nieruchomości przysługuje jej. Sąd Wojewódzki w Suwałkach postanowił przedstawić Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne: "według cen, z jakiej daty należy zasądzić należność za gospodarstwo rolne w wypadku stwierdzenia nabycia jego własności na podstawie przepisu art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 26 listopada 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 27, poz. 250)". Zdaniem tego Sądu, zebrany w sprawie materiał nie daje podstaw do przyjęcia, że spełnione zostały przesłanki wymienione w art. 5 ustawy, zatem - zgodnie z art. 6 ustawy - rolnik, który nabył własność, obowiązany jest spłacić należność odpowiadającą wartości nieruchomości ustalonej według cen określonych w przepisach o sprzedaży państwowych nieruchomości rolnych, chyba że w umowie ustalono cenę niższą. W sprawie niniejszej ceny niższej nie ustalono, co czyni aktualnym przedstawione pytanie. Uzasadnienie prawnePrzejmując sprawę do rozpoznania i orzekając, jak w sentencji, Sąd Najwyższy miał na uwadze, co następuje:Przedstawione zagadnienie prawne mogłoby występować w sprawie jedynie wówczas, gdyby prawidłowe było dotychczasowe rozstrzygnięcie sądu I instancji co do samego nabycia przez Jakuba A. własności spornej nieruchomości na podstawie art. 1 powołanej ustawy. Tak jednak nie jest. Na rozprawie w dniu 3 listopada 1987 r. Mieczysław A. zgłosił wniosek o przesłuchanie świadków na okoliczność, że ojciec użytkował ten grunt przed 1962 r. W uwzględnieniu tego wniosku Sąd Rejonowy przeprowadził dowód m.in. z zeznań świadka Józefa M. (akta). Twierdził on, podobnie jak i inni świadkowie, że Jakub A. grunt ten użytkuje długo, a ponadto, iż 5 czy 10 lat temu słyszał "jakąś rozmowę o kupnie tej ziemi, bo ludzie mówili, że A. ma to kupić". Świadek Czesław S. dopiero w toku powtórnego przesłuchania (akta) podał, że słyszał od A., iż dawał on jakieś pieniądze, ale nie wie, czy za dzierżawę czy z jakiegoś innego tytułu. Przyjęcie w tych okolicznościach za ustalone - na podstawie zeznań obu tych świadków - że strony miały zamiar dokonać umowy sprzedaży, pozostaje w sprzeczności z wynikiem tych dowodów. Także jednak i takie ustalenia (nawet gdyby były prawidłowe) nie dawałyby podstaw do przyjęcia, że sporna nieruchomość pozostawała w dniu 4 listopada 1971 r. w samoistnym posiadaniu Jakuba A. na podstawie zawartej bez prawem przewidzianej formy umowy o przeniesienie własności. Treść rozstrzygnięcia Sądu Rejonowego pozostaje więc w sprzeczności z ustaleniami poczynionymi w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia. Sam zamiar bowiem nie oznacza zawarcia umowy. W tych okolicznościach sprawa wymaga ponownego rozpoznania dla poczynienia powtórnych, prawidłowych ustaleń co do okoliczności istotnych w świetle przesłanek z art. 1 ust. 1 powołanej ustawy. Rzeczą Sądu Rejonowego będzie ponowne przeanalizowanie zebranego już materiału dowodowego i ewentualnie jego rozszerzenie, w szczególności o dowód z przesłuchania uczestników. Ich dotychczasowe wyjaśnienia, podobnie jak powołane jako podstawa ustaleń wyjaśnienia Zofii A., nie mają bowiem jakiejkolwiek mocy dowodowej. W szczególności konieczne jest powrócenie do pierwotnej treści wyjaśnień i oświadczeń składanych przez Bronisławę U. i Jakuba A. w toku postępowania administracyjnego. Ta pierwsza - na przykład - protokolarnie stwierdzała, że Jakub A. "obecnie od 1971 r. nie wywiązuje się z dzierżawy zawartej ze mną" (akta admin.). Jakub A. zeznał zaś, że nie kwestionował uzyskania przez Bronisławę U. aktu własności ziemi, gdyż miała sprzedać mu te grunty, gdyby zaś wiedział, że gruntów tych ona nie sprzeda, to występowałby o wydanie aktu własności ziemi na jego rzecz, jako długoletniego dzierżawcy. Następnie zaś Mieczysław A. powoływał się na to, że grunt ten powinien otrzymać przez zasiedzenie, jako długoletni użytkownik (akta admin.).To i pozostałe twierdzenia wymagały oceny przy czynieniu ustaleń co do tego, w jakim charakterze użytkował sporne grunty Jakub A. w dniu wejścia w życie powołanej ustawy, a zwłaszcza, czy doszło między zainteresowanymi do zawarcia nieformalnej umowy przeniesienia własności lub umowy przedwstępnej o takim celu. W razie pozytywnego ustalenia takiego faktu, i to w dacie objętej art. 1 ust. 1 ustawy, konieczne stanie się zbadanie warunków, na jakich ją zawarto. Według dotychczasowych twierdzeń Jakuba A. dał on na poczet kupna świnię i 30.000 zł. Przyjmując za uzasadnione nabycie pod tytułem darmym, Sąd Rejonowy nie ustalił, jaka była ówczesna wartość tej nieruchomości w ocenie stron, a w szczególności, czy te świadczenia wyczerpywały ocenę. Jeśliby okazało się, że zapłacono jedynie część ceny, Sąd Rejonowy powinien ustalić, w jakim stosunku zaliczyć należy na poczet należności wpłaty dotychczas dokonane, przy zastosowaniu reguł z art. 6 ust. 1 ustawy. Za podstawę określenia należności, jaką obowiązany jest spłacić rolnik, który nabył własność nieruchomości na podstawie art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 27, poz. 250 ze zm.), należy przyjmować ceny sprzedaży państwowych nieruchomości rolnych obowiązujące w chwili ustalenia wysokości spłaty za nieruchomość. Taka wykładnia, uwzględniająca - jak stwierdził w uzasadnieniu pytania Sąd Wojewódzki - skutki inflacji, pozostaje w zgodności z treścią art. 12 ust. 1 i 2 ustawy, choć uprzednio - bezpośrednio po wejściu w życie ustawy - przyjmowano bez bliższego uzasadnienia, że wysokość spłaty należy ustalać według cen obowiązujących w dniu 4 listopada 1971 r. Według art. 12 ust. 1 samo stwierdzenie nabycia ma charakter deklaratoryjny, natomiast wysokość, sposób i terminy spłat są dopiero przedmiotem ustalenia. Takiemu ustaleniu podlega zresztą sam obowiązek dokonania spłaty (art. 5 i 6 ustawy), skoro niezbędne jest orzeczenie o zwolnieniu z obowiązku spłaty należności za nieruchomość (art. 12 ust. 2). W sytuacji gdy - obecnie - o nabyciu własności na podstawie powoływanej ustawy orzekają sądy, taki kierunek wykładni jest zbieżny z zasadami wyrażonymi zarówno w art. 363 § 2 k.c., jak i w art. 316 § 1 k.p.c.Z tych względów i na podstawie art. 391 § 1 zd. drugie oraz art. 388 § 1 w związku z art. 13 § 2 k.p.c. Sąd Najwyższy postanowił jak w sentencji.