I CR 24/66

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia W. Kuryłowicz (sprawozdawca). Sędziowie: M. Grudziński, J. Krajewski.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Powszechnej Kasy Oszczędności w W. przeciwko Jerzemu J. o 62.710 zł, na skutek rewizji pozwanego od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Gdańsku z dnia 3 sierpnia 1965 r.,rewizję oddalił.Uzasadnienie faktyczneDla regulowania czynszu za najem lokali użytkowych wynajętych jednostkom gospodarki uspołecznionej, otwarty został przez pozwanego, jako wynajmującego, w Miejskim Oddziale PKO w G. w trybie rozporządzenia Ministrów Gospodarki Komunalnej i Finansów z dnia 4.IX.1959 r. w sprawie opłacania w formie bezgotówkowej czynszu za lokale użytkowe przez jednostki gospodarki uspołecznionej (Dz. U. Nr 53, poz. 317) (uchylonego obowiązującym od 6.VIII.1960 r. rozporządzeniem z dnia 1.VII.1960 r. w sprawie opłacania w niektórych przypadkach w formie bezgotówkowej czynszu za najem lokali użytkowych - Dz. U. Nr 37, poz. 215) odrębny rachunek bankowy, z którego w okresie od stycznia 1960 r. do marca 1962 r. pozwany pobrał 62.710 zł.Za pobranie tej kwoty, w szczególności 60.920 zł na podstawie użytych za autentyczne rachunków podrobionych i reszty w kwocie 1790 zł na podstawie kopii rachunków, dotyczących należności już pokrytych, pozwany skazany został (z art. 187 i 267 k.k.) prawomocnym wyrokiem sądu karnego z dnia 22.XI.1963 r.Powołując się na bezpodstawność dokonanej wypłaty, powódka wystąpiła w pozwie z dnia 11.IV.1963 r. - po ograniczeniu powództwa - o zwrot 62.710 zł wraz z odsetkami od 1.IV.1962 r. i kosztami procesu.Sąd Wojewódzki uwzględnił roszczenie (z odsetkami od daty pozwu) "z jednoczesnym zobowiązaniem powodowej Kasy Oszczędności do przelania zasądzonych kwot na rachunek pozwanego J. w tejże Kasie Oszczędności", uznając wypłatę spornej kwoty - wobec naruszenia przez tę wypłatę przepisów cyt. rozporządzeń - za nieważną, a wypłaconą kwotę za podlegającą wobec tego zwrotowi.W rewizji pozwany zarzuca przede wszystkim niedopuszczalność drogi sądowej w sprawie (ze względu na § 5 powoł. rozporządzenia), a ponadto - brak podstaw do zwrotu pobranej zgodnie z art. 534 k.z. kwoty, w związku z czym skarżący wnosi o uchylenie wyroku i odrzucenie pozwu, ewentualnie o zmianę wyroku i oddalenie powództwa.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Z powołanych rozporządzeń z dnia 4.IX.1959 r. i z dnia 1.VII.1960 r., obowiązujących w dacie wypłaty spornej kwoty (obecnie rozporz. z 5.VIII.1965 r. - Dz. U. Nr 35, poz. 226), wynika obowiązek jednostek gospodarki uspołecznionej dokonywania rozliczeń z tytułu czynszu najmu lokali użytkowych na rzecz jednostek gospodarki nie uspołecznionej lub osób fizycznych za pośrednictwem rachunku bankowego (Ą 1 wym. rozporz. w związku z art. 2 ustawy z dnia 1.VII.1958 r. o rozliczeniach pieniężnych jednostek gospodarki uspołecznionej - Dz. U. Nr 44, poz. 215).Umowę rachunku bankowego może zawrzeć bądź sam wynajmujący, bądź dla niego najemca (cyt. § 1). W danym wypadku umowę zawierał pozwany.Zawarta na podstawie cyt. rozporządzenia umowa rachunku bankowego ma charakter obligatoryjny, wynika bowiem z obowiązku najemcy dokonywania rozliczeń bezgotówkowych.Zawarta pod rządem prawa dotychczasowego umowa rachunku bankowego staje się z dniem 1 stycznia 1965 r. umową rachunku bankowego według kodeksu cywilnego (art. L przep. wprow. k.c.) i do istniejących z tej umowy zobowiązań, jak w niniejszej sprawie, stosuje się - od daty wejścia kodeksu cywilnego w życie - przepisy tego kodeksu (art. 725-733 k.c.).W zakresie ustalonym przez właściwe przepisy, banki - niezależnie od uprawnień z umowy rachunku bankowego - dokonują również kontroli finansowo-gospodarczej działalności obsługiwanych przez nie jednostek oraz przestrzegania przez nie finansowej dyscypliny (por. art. 15 i 16 ustawy z dnia 13.IV.1960 r. o prawie bankowym - Dz. U. Nr 20, poz. 121 oraz przepisy poprzednio obowiązujące dekretu o reformie bankowej - Dz. U. z 1951 r. Nr 36, poz. 279). Kontrolę tę w stosunku do podejmowanych przez osoby wynajmujące - na podstawie powołanych rozporządzeń - środków finansowych wykonują prowadzące rachunki terenowe oddziały PKO lub spółdzielnie oszczędnościowo-pożyczkowe. Owa kontrola dotyczy sposobu zużycia kwot właściwie pobranych. Z powołanego przepisu § 5 nie wynika jednak, wbrew stanowisku skarżącego, niedopuszczalność drogi sądowej do dochodzenia przez PKO zwrotu kwot pobranych nienależnie przez wynajmującego, co stanowi podstawę powództwa w sprawie, w szczególności - pobranie spornej kwoty na podstawie rachunków sfałszowanych lub już pokrytych. Rachunki te (z reguły - łącznie z opinią blokowego komitetu - stanowiące dowód uprawnień wynajmującego do podjęcia określonych kwot z jego bankowego konta) nie zobowiązywały powódki do wypłaty spornej kwoty pozwanemu, stanowiąc podstawę do uchylenia się od skutków błędu co do obowiązku wypłaty (przez zażądanie w pozwie zwrotu sumy wypłaconej), skoro - jeżeli przepisy szczególne na to zezwalają, jak w sprawie niniejszej - bank może odmówić wykonania zlecenia posiadacza rachunku (art. 727 k.c.). Posiadacz rachunku, otwartego na podstawie wymienionych wyżej rozporządzeń, jest ograniczony w prawie dysponowania zgromadzonymi na tym rachunku środkami pieniężnymi. W dacie wypłaty obowiązek jej dokonania nie istniał; powódka świadczyła w błędnym przekonaniu o jego istnieniu. Tak dokonana wypłata uzasadnia na podstawie art. 354 § 1 k.c. roszczenie o wykonanie umowy przez zwrot kwoty pobranej na rachunek jego posiadacza, należny bowiem pozwanemu czynsz najmu (a tylko ten czynsz stanowił tę kwotę) musi być - stosownie do powołanych rozporządzeń - zgromadzony na wyłącznie tylko w tym celu (i z tym przeznaczeniem) otwartym specjalnym rachunku bankowym, jak również dokonywanie wypłat z tego rachunku na zlecenie posiadacza (jako uprawnionego wierzyciela) może nastąpić tylko z zachowaniem warunków określonych przepisami szczególnymi. Likwidacja przez pozwanego rachunku dotychczasowego w Oddziale PKO w G. i otwarcie nowego, takiego samego rachunku w spółdzielni Oszczędnościowo-pożyczkowej w S. (por. art. 732 kod. cyw.), której powódka przekazała saldo z daty likwidacji rachunku, nie wyłącza jej legitymacji czynnej jako banku, z którym umowa - dotycząca spornej kwoty i co do tej kwoty przez pozwanego nie wykonana - była zawarta i w dacie pobrania tej kwoty obowiązywała. Zobowiązuje to jedynie powódkę do przekazania i tej kwoty bankowi w S.Z przytoczonych względów, skoro zaskarżony wyrok w ostatecznym wyniku odpowiada prawu, należało orzec jak w sentencji (art. 387 k.p.c.).