I CR 254/70

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia Z. Masłowski. Sędziowie: J. Ignatowicz (sprawozdawca), W. Kuryłowicz.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Syndyka Masy Upadłości Spółdzielni Rolniczej "P" przeciwko Bankowi Rolnemu - Oddział w E. o 154.252,20 zł, na skutek rewizji powoda od wyroku Sądu Wojewódzkiego dla m.st. Warszawy z dnia 29 października 1969 r.,zaskarżony wyrok uchylił i sprawę przekazał Sądowi Wojewódzkiemu dla m.st. Warszawy do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktyczneSyndyk Masy Upadłości Rolniczej Spółdzielni Produkcyjnej "P" w P. w pozwie przeciwko Bankowi Rolnemu domagał się zwrotu kwoty 154.252 zł, którą Bank otrzymał od dłużnika Spółdzielni i przelał na swoje konto dla pokrycia kredytu udzielonego Spółdzielni.W odpowiedzi na pozew pozwany Bank wnosił o oddalenie powództwa twierdząc, że na podstawie art. 20 ustawy z dnia 13.IV.1960 r. o prawie bankowym (Dz. U. Nr 20, poz. 121) był uprawniony do potrącenia swojej wierzytelności z należności upadłej Spółdzielni. Pozwany zaznaczył, że stosunek tego przepisu do przepisów prawa upadłościowego był już przedmiotem kilku procesów arbitrażowych i Główna Komisja Arbitrażowa zajęła jednoznaczne stanowisko, że art. 20 prawa bankowego jest przepisem szczególnym w stosunku do prawa upadłościowego, wobec czego ma pierwszeństwo przed prawem upadłościowym.Wyrokiem z dnia 25 października 1969 r. Sąd Wojewódzki dla m.st. Warszawy powództwo oddalił, uzasadniając swą decyzję w sposób następujący.Wprawdzie od momentu ogłoszenia upadłości Rolniczej Spółdzielni Produkcyjnej nastąpiło zawieszenie płatności wszystkich jej długów, ale Bank, mając nie spłacony kredyt udzielony Spółdzielni, był uprawniony z mocy art. 20 prawa bankowego do pokrycia swej wierzytelności z funduszu Spółdzielni znajdującego się na koncie bankowym.Przepis art. 20 prawa bankowego jest przepisem późniejszym i szczególnym w stosunku do prawa upadłościowego i ma przed nim pierwszeństwo.Wymieniony wyżej wyrok zaskarżyła powodowa Spółdzielnia.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje.Z uzasadnienia zaskarżonego wyroku wynika, że Sąd Wojewódzki uznał priorytet art. 20 prawa bankowego w stosunku do przepisów prawa upadłościowego, a ściślej w stosunku do zasady, że wierzyciele z chwilą ogłoszenia upadłości mogą uzyskać zaspokojenie jedynie w trybie postępowania upadłościowego, z dwu przyczyn. Po pierwsze dlatego, że przepis art. 20 prawa bankowego jest przepisem późniejszym od prawa upadłościowego. Po drugie z tej przyczyny, że jest on względem tego prawa normą legis specialis.Zarówno pierwsza, jak i druga przesłanka rozumowania Sądu Wojewódzkiego mogłaby być uznana za trafną o tyle, o ile przepis art. 20 prawa bankowego zawierałby uregulowanie wprawdzie odmienne od wymienionej zasady prawa upadłościowego, ale dotyczące tej samej materii. Jednakże porównawcza analiza tego przepisu z powołaną zasadą prawa upadłościowego takiego założenia nie potwierdza.Przepis art. 20 prawa bankowego stwarza dla banku, jako dla wierzyciela, możność wcześniejszego potrącenia, niż to wynika z zasad ogólnych (art. 498 § 1 k.c.), tzn. zanim wierzytelność dłużnika stała się wymagalna. Przepis ten przyznaje taki przywilej bankowi w dwu wypadkach: a) jeżeli jednostka będąca wierzycielem banku została postawiona w stan likwidacji, b) we wszystkich tych wypadkach, kiedy bankowi przysługuje prawo ściągnięcia swoich wierzytelności przed nadejściem terminu płatności.Pierwsza możliwość nie odnosi się oczywiście do upadłości, likwidacja bowiem i upadłość to dwa różne postępowania, zwłaszcza jeśli się na nie spojrzy z punktu widzenia realizacji roszczeń wierzycieli.Wprawdzie w jednym i drugim wypadku chodzi o zaspokojenie wierzycieli, jednakże o ile w wypadku likwidacji majątek jednostki poddanej temu zabiegowi w zasadzie wystarcza na ten cel, o tyle w wypadku upadłości założeniem jest tylko częściowe zaspokojenie.W swej drugiej części przepis ten pozwala wprawdzie na wcześniejsze potrącenie, ale tylko w tych wypadkach, gdy bankowi przysługuje "prawo ściągnięcia swoich wierzytelności przed nadejściem terminu płatności". Jak z tego sformułowania wynika, z tych "wszystkich innych wypadków" należy wyłączyć upadłość, bo właśnie zasadą tego postępowania jest niedopuszczalność ściągnięcia wierzytelności, gdyż mogą one być zrealizowane tylko w trybie i na warunkach postępowania upadłościowego. Od tej zaś zasady ani art. 20 prawa bankowego, ani jakikolwiek inny przepis na korzyść banku wyjątku nie przewiduje.Nie można w szczególności takiego wyjątku dedukować - jak to sugerowała strona pozwana - z zasady ochrony mienia społecznego. Zasada ta bowiem sama przez się odstępstw od przepisów prawa nie usprawiedliwia, jest natomiast wskazówką dla ustawodawcy, czy i w jakich wypadkach takie odstępstwa w interesie ogólnym, reprezentowanym m.in. przez banki, wprowadzić.Z powyższych wywodów wynika więc, że przepis art. 20 prawa bankowego stanowi normę szczególną w stosunku do art. 458 § 1 k.c. o tyle, że pozwala w wypadkach w nim wymienionych na potrącenie - pomimo niewymagalności - drugiej wierzytelności, nie przewiduje jednak żadnego odchylenia od zasady, że z chwilą ogłoszenia upadłości wierzyciele mogą uzyskać zaspokojenie tylko w trybie tego postępowania.Z tych przyczyn oraz wobec tego, że Sąd I instancji ograniczył się (co było usprawiedliwione przy zajętym przez ten Sąd stanowisku) jedynie do rozważenia sprawy pod kątem widzenia wyżej omówionym, zaskarżony wyrok należało uchylić i sprawę z mocy art. 388 k.p.c. przekazać Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania.