I CR 312/75

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia R. Czarnecki (sprawozdawca). Sędziowie: J. Ignatowicz, H. Jaślan.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu sprawy z powództwa Bożeny B. przeciwko Krajowej Agencji Wydawniczej Robotniczej Spółdzielni Wydawniczej "Prasa-Książka-Ruch" i Dymitrowi S. o naruszenie autorskich dóbr osobistych i zapłatę na skutek rewizji obu stron od wyroku Sądu Wojewódzkiego dla m.st. Warszawy z dnia 13 stycznia 1975 r.zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że zobowiązał pozwanych: Krajową Agencję Wydawniczą Robotniczej Spółdzielni Wydawniczej "Prasa-Książka-Ruch" oraz Dymitra S. do ogłoszenia w "Życiu Warszawy", że według prawomocnego w tej części wyroku Sądu Wojewódzkiego dla m. st. Warszawy z dnia 13.I.1975 r. pocztówki nr 9646g, 9642g, 9640g, 9636g, 9635g, 9643g, 9648g wydane przez wspomnianą Agencję Wydawniczą stanowią odtworzenie kompozycji z kwiatów autorstwa powódki Bożeny B.; poza tym uchylił ten wyrok w części oddalającej powództwo oraz w części orzekającej o kosztach procesu i w tym zakresie przekazał sprawę Sądowi Wojewódzkiemu w Warszawie do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach instancji rewizyjnej; oddalił rewizję Agencji Wydawniczej.Uzasadnienie faktyczneW wyniku ponownego rozpoznania sprawy Sąd Wojewódzki uznał, że kompozycje z kwiatów wystawione w 1970 r. przez powódkę w siedzibie Stowarzyszenia Dziennikarzy Polskich stanowiły utwory artystyczne w rozumieniu art. 1 prawa autorskiego oraz że pozwana Krajowa Agencja Wydawnicza Robotniczej Spółdzielni Wydawniczej "Prasa-Książka-Ruch" przez wydanie fotografii wspomnianych kompozycji w formie pocztówek oraz ich rozpowszechnianie naruszyła autorskie dobra osobiste powódki. Powódka wystawiła swe kompozycje z kwiatów nie w miejscu publicznym w sensie art. 20 pkt 4 prawa autorskiego, lecz w budynku dostępnym dla publiczności w sensie art. 20 pkt 3 tego prawa, wobec czego wolno było tylko kopiować jej kompozycje. Zgodnie z art. 21 § 3 prawa autorskiego rozpowszechnienie kompozycji z kwiatów jedynie poprzez kopiowanie nie uprawniałoby powódki do żądania wynagrodzenia. Skoro zaś kompozycje te nie zostały skopiowane, lecz odtworzone sposobem fotograficznym, to wyjątek od zasady art. 15 prawa autorskiego nie zachodzi i powódce należy się wynagrodzenie, a według biegłego zysk netto Krajowej Agencji na pocztówkach, których przedmiotem są kompozycje z kwiatów powódki, wyniósł 1.764.559 zł.W zakresie ochrony dóbr osobistych Sąd Wojewódzki nakazał Krajowej Agencji zaniechanie naruszania tych dóbr oraz ogłoszenie w prasie oświadczenia co do przeproszenia powódki. Z kolei w zakresie ochrony praw majątkowych powódce należy się suma, jaką Krajowa Agencja wypłaciłaby plastykowi za opracowanie graficzne pocztówek wydanych z kompozycjami z kwiatów powódki, i zasądził z tego tytułu sumę 15.600 zł.Wyrok zaskarżyły: powódka co do nieuwzględnienia żądania ogłoszenia wyroku w prasie i zasądzenia dalszej sumy 1.748.339 zł także w stosunku do pozwanego fotografika Dymitra S., a Krajowa Agencja - w części zasądzającej 15.600 zł.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Artykuł 52 pkt 2 prawa autorskiego stanowi, że naruszenia autorskich dóbr osobistych dopuszcza się ten, kto pomija nazwisko twórcy przy odtwarzaniu lub wydaniu utworu. Jednakże zgodnie z wyrażoną w art. 52 prawa autorskiego zasadą, że przedmiotem ochrony autorskich dóbr osobistych twórcy jest każdy przejaw osobistego stosunku twórcy do jego utworu, przepis ten w pkt 7 głosi, że naruszenia autorskich dóbr osobistych dopuszcza się nawet ten, kto działa w inny sposób niż przykładowo podany w sześciu punktach tego przepisu, jeżeli tylko działa z ujmą dla autorskich dóbr osobistych twórcy. Dymitr S., odtwarzając wykonane przez powódkę kompozycje z kwiatów dla celów wydawniczych Krajowej Agencji, naruszył sferę psychiczną powódki (zadowolenia, spokoju), wynikłą na tle wystawienia przez nią jej kompozycji z kwiatów, inaczej mówiąc, naruszył - z ujmą dla jej sfery psychicznej - osobisty stosunek powódki do jej kompozycji, a zatem i on dopuścił się naruszenia autorskich dóbr osobistych powódki.Przeto zapatrywanie, że naruszenia wymienionych dóbr dopuściła się jedynie Krajowa Agencja, stanowi wyraz niewłaściwego zastosowania prawa materialnego.Według art. 53 § 1 prawa autorskiego twórca, którego autorskie dobra osobiste zostały naruszone, może żądać m.in. złożenia publicznego oświadczenia albo ogłoszenia wyroku w czasopiśmie. Dyspozycja ta wskutek użycia spójnika "albo" jest wyrażona zdaniem rozłącznym. Jednakże jej wykładnia logiczna i systematyczna przemawia za stanowiskiem, że w wypadku, gdy jest to potrzebne do usunięcia skutków naruszenia autorskich dóbr osobistych, twórca może domagać się nie tylko złożenia publicznego oświadczenia (w sprawie - przeproszenia), lecz także ogłoszenia wyroku w czasopiśmie.W konsekwencji skoro Sąd Wojewódzki nie uwzględnił żądania powódki co do ogłoszenia wyroku w czasopiśmie, a rewizja powódki dotyczy tej części wyroku, wyrok ten ulega zmianie w sposób wskazany w sentencji.Co się tyczy treści autorskich praw majątkowych, to w myśl art. 15 pkt 2 i 3 prawa autorskiego obejmują one w granicach określonych ustawą prawa do wyłącznego rozporządzania utworem oraz do wynagrodzenia za wykorzystanie tego utworu. W skład treści wspomnianych praw wchodzi więc rozpowszechnianie utworu we wszelkich postaciach oraz pobieranie wynagrodzenia za to rozpowszechnianie. Z kolei art. 22 prawa autorskiego oraz art. 18-21 tego prawa normują ustawowe ograniczenia treści praw w art. 15 pkt 2 i 3 prawa autorskiego, mianowicie art. 22 w zakresie tzw. użytku prywatnego, a art. 18-21 tego prawa - w zakresie tzw. użytku publicznego.Wprowadzenie ograniczenia praw do rozpowszechniania utworów oraz do wynagrodzenia, unormowane w art. 18-21 prawa autorskiego, nastąpiło w imię interesu (użytku) społecznego. Oznacza to, że w wypadkach przewidzianych we wspomnianych przepisach wolno rozpowszechniać utwory chronione prawem autorskim i korzystać z tych utworów w zasadzie bez wynagrodzenia, a tym samym pozbawiać osoby uprawnione ich praw, a wszystko to ze względu na istotne potrzeby społeczne (np. nauczanie). Już więc z przedstawionego założenia ogólnego wynika, że art. 18-21 prawa autorskiego nie dotyczą korzystania z utworów chronionych prawem autorskim, jeżeli korzystanie to następuje w celu osiągnięcia korzyści materialnej. To ostatnie korzystanie nie jest więc unormowane przez przepisy szczególne art. 18-21 prawa autorskiego, lecz podlega reżimowi normy ogólnej art. 15 pkt 2 i 3 prawa autorskiego.Jeżeli zaś chodzi o wykładnię postanowień art. 20 prawa autorskiego, to przepis ten w pkt 4 stanowi, że wolno odtwarzać odpowiednią techniką reprodukcyjną dzieła sztuki wystawione w miejscach publicznych, jednakże nie w tych samych rozmiarach i nie do tego samego użytku. Według powołanego więc postanowienia nie wolno odtwarzać dzieł sztuki (utworów) w tych samych i w większych rozmiarach. Odtworzenie kilku kompozycji z kwiatów prowadzące do wydania i rozpowszechnienia ponad 2 milionów pocztówek stanowi odtworzenie utworów w większych rozmiarach, wobec czego takie odtworzenie nie mieści się w granicach art. 20 pkt 4 prawa autorskiego. Z kolei art. 20 pkt 3 tego prawa głosi, że wolno kopiować utwory w muzeach lub w innych instytucjach albo budynkach dostępnych dla publiczności. Według powołanego postanowienia nie wolno zatem odtwarzać utworów w jakikolwiek sposób poza kopiowaniem. Stąd odtworzenie utworów sposobem fotograficznym nie mieści się w granicach art. 20 pkt 3 prawa autorskiego. Przeto również wykładnia postanowień art. 20 tego prawa uzasadnia stanowisko, że nawet bez potrzeby wypowiedzenia się, czy kompozycje z kwiatów były wystawione w miejscu publicznym czy też znajdowały się w budynku dostępnym dla publiczności, takie odtworzenie tych kompozycji, jakie nastąpiło w sprawie, nie jest unormowane przez wymieniony art. 20, lecz podlega reżimowi art. 15 pkt 2 i 3 prawa autorskiego.W konsekwencji w sprawie nie wolno było bez zgody powódki odtworzyć sposobem fotograficznym kompozycji z kwiatów w celu wydania pocztówek z tymi kwiatami i ich rozpowszechniania, a odmienne postępowanie stanowi naruszenie praw majątkowych powódki w rozumieniu art. 56 prawa autorskiego.W myśl art. 56 prawa autorskiego twórca może żądać od naruszającego jego autorskie prawa majątkowe m.in. wydania uzyskanych korzyści. Roszczenie to obejmuje wydanie tych korzyści uzyskanych przez naruszającego, które pozostają w związku przyczynowym z naruszeniem. Brak więc podstaw do uznania, że wydanie uzyskanych korzyści sprowadza się do roszczenia o wynagrodzenie zgodnie z wchodzącymi w rachubę przepisami. W odniesieniu do Krajowej Agencji będącej spółdzielnią wydawniczą brak też podstaw do uznania, że wydanie wspomnianych korzyści obejmuje cały uzyskany w tym zakresie zysk netto.Otóż w związku przyczynowym z naruszeniem nie pozostaje ta część uzyskanego przez Krajową Agencję zysku netto, która stanowi wynik jej działania jako zorganizowanej jednostki prowadzącej dzięki swym środkom działalność gospodarczą. Ponadto gdyby Krajowa Agencja wydała jakiekolwiek pocztówki, które zaspokajałyby potrzeby społeczne, to też uzyskałaby zysk. Przeto Krajowa Agencja nie ma obowiązku wydania tej części zysku netto, którą uzyskała wskutek wydania pocztówek, lecz tę część zysku, która pozostaje w związku przyczynowym z naruszeniem autorskich dóbr osobistych, tj. z faktem, że pocztówki odtwarzały wykonane przez powódkę kompozycje z kwiatów.Sąd Wojewódzki rozstrzygnięcie co do zasądzenia od Krajowej Agencji 15.600 zł oparł nie na tym, że Agencja uzyskała korzyść, lecz na tym, że ją zaoszczędziła, a takiej przesłanki art. 56 prawa autorskiego nie przewiduje. Natomiast Sąd Wojewódzki nie ocenił, jaka część zysku netto Krajowej Agencji pozostaje w związku przyczynowym z faktem, że pocztówki odtwarzały wykonane przez powódkę kompozycje z kwiatów. W każdym razie już w świetle zasad doświadczenia życiowego wspomniana część zysku jest wyższa od 15.600 zł, wobec czego wyrok w tej części zostaje utrzymany w mocy, w części zaś oddalającej powództwo o zasądzenie dalszej sumy wyrok ten ulega uchyleniu.Z przedstawionych więc względów orzeczono jak w sentencji.