I CR 338/65

SentencjaPo rozpoznaniu w dniu 14 grudnia 1965 r. sprawy z powództwa Zdzisława J. przeciwko Wytwórni Wyrobów Precyzyjnych w C.B. o zapłatę na skutek rewizji powoda od wyroku Sądu Wojewódzkiego w B. z dnia 10 grudnia 1964 r. sygn. akt II C 222/64. Zaskarżony wyrok w części oddalającej powództwo i orzekającej o kosztach procesu uchyla i sprawę w tym zakresie przekazuje Sądowi Wojewódzkiemu w B. do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie wniosków stron o zwrot kosztów postępowania rewizyjnego.Uzasadnienie faktycznePowód żądał w pozwie zasądzenia od pozwanego przedsiębiorstwa kwoty 69 638,88 zł tytułem zwrotu korzyści uzyskanych na skutek wykorzystania z naruszeniem praw autorskich powoda sporządzonej przez niego dokumentacji technicznej na budowę domków campingowych oraz nakazania pozwanemu zaniechania dalszego naruszenia autorskich praw majątkowych i osobistych powoda w odniesieniu do powyższej dokumentacji technicznej.W uzasadnieniu tych roszczeń powód podał, że na zlecenie Zarządu Okręgu Związku Zawodowego Pracowników Państwowych i Spół. w B. wykonał dokumentację techniczną domków campingowych, których wykonanie z kolei Zarząd Okręgu zlecił pozwanej Wytwórni.Pozwana nie ujawniając autora dokumentacji i bez jego zgody wykorzystała ją do budowy domków campingowych różnych rozmiarów na zlecenie innych instytucji. Ogółem pozwana wybudowała na podstawie dokumentacji opracowanej przez powoda 103 domki, uzyskując w ten sposób korzyści majątkowe w wysokości dochodzonej kwoty.Pozwana wytwórnia wniosła o oddalenie powództwa.Zaskarżonym wyrokiem Sąd Wojewódzki uwzględnił żądanie ochrony autorskich praw osobistych powoda przez nakazanie zaniechania dalszego ich naruszania, natomiast oddalił powództwo o roszczenia majątkowe, wychodząc z założenia, że w odniesieniu do opracowanej przez powoda dokumentacji technicznej przysługuje mu wprawdzie autorskie prawo osobiste, którego zresztą pozwana Wytwórnia w pertraktacjach z Zarządem Okręgu Zw. Zaw. P. P. i S. w B. nie negowała, jednak autorskie prawo majątkowe do tej dokumentacji przeszło z mocy art. 12 § 1 pkt 2 Prawa autorskiego na Zarząd Okręgu Z.Z.P.P. i S. w B. Zdaniem bowiem Sądu Wojewódzkiego ustawowa interpretacja zawiera w art. 33 § 1 pkt 6 kc upoważnia do przyjęcia, że jednostkami gospodarki uspołecznionej są również inne organizacje społeczne ludu pracującego, którym przepisy szczególne przyznają osobowość prawną a zatem m.in. związki zawodowe.Na tej podstawie Sąd Wojewódzki uznał, że w zakresie roszczeń majątkowych powód nie ma czynnej legitymacji procesowej.W rewizji powód wnosił o uchylenie tego wyroku w części oddalającej powództwo lub o jego zmianę przez uwzględnienie powództwa w całości. Skarżący opiera rewizję na zarzutach obrazy art. 12 Prawa autorskiego w związku z art. 33 § 1 pkt 6 kc, sprzeczności ustaleń z treścią zebranego materiału oraz obrazy przepisów procesowych.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Trafny jest zarzut obrazy art. 12 Prawa autorskiego niewłaściwe jego zastosowanie.Przepis art. 12 prawa autorskiego ustanawia wyjątek od ogólnej zasady wyrażonej w art. 7 tego prawa, że prawo autorskie zarówno majątkowe jak osobiste służy twórcy. Według brzmienia tego przepisu, majątkowe prawo autorskie do niektórych kategorii utworów tam wymienionych przysługuje nie twórcy, lecz jednostce gospodarki uspołecznionej, o ile utwór został wykonany na jej zamówienie albo przez jej pracownika na podstawie stosunku służbowego lub umowy o pracę. Dotyczy to między innymi również projektu, planu, lub rysunku technicznego albo architektonicznego przeznaczonego dla przemysłu lub budownictwa.Jak widać z powyższego, do zastosowania tego przepisu konieczne jest spełnienie dwóch przesłanek. Po pierwsze - utwór musi być wykonany na zlecenie jednostki gospodarki uspołecznionej. Po wtóre - wykonany projekt, plan lub rysunek musi być przeznaczony dla przemysłu lub budownictwa. Trafnie podnosi skarżący, że Sąd Wojewódzki istnienia obu tych przesłanek nie uzasadnił w sposób dostateczny.Pogląd swój, że Zarząd Okręgowy Związku Zawodowego Prac. Państw. i Społ. w B., na którego zlecenie powód wykonał sporną dokumentację, stanowi jednostkę gospodarki uspołecznionej w rozumieniu art. 12 prawa autorskiego, oparł Sąd Wojewódzki na wykładni art. 33 § 1 pkt 6 kc. Jak słusznie zarzuca się w rewizji, wykładnia ta również jest błędna.Przepis art. 33 kc, zamieszczony w dziale traktującym o osobach prawnych, dotyczy wyłącznie kwestii osobowości prawnej jednostek organizacyjnych, nie pozwala natomiast na sprecyzowanie samego pojęcia jednostki gospodarki uspołecznionej. Wprawdzie sformułowanie § 1 art. 33, w którym użyto zwrotu "(…) są następujące jednostki gospodarki uspołecznionej" mogłoby przy zastosowaniu wykładni literalnej nasuwać przypuszczenie, że wszystkie następnie wyliczone jednostki organizacyjne będące osobami prawnymi, zostały zaliczone do jednostek gospodarki uspołecznionej, jednak taki wniosek aprobowany również przez Sąd Wojewódzki w niniejszej sprawie, jest nie do przyjęcia, pozostawałby bowiem w sprzeczności z treścią art. 1 § 2 kc, który w sposób wyraźny określa cechę szczególną wyróżniającą jednostki gospodarki uspołecznionej z pośród wszelkich innych jednostek organizacyjnych. Z tego przepisu bowiem a contrario wynika, że do jednostek gospodarki uspołecznionej kodeks zalicza tylko takie jednostki organizacyjne, których zadanie polega na prowadzeniu działalności gospodarczej. W kontekście z tym przepisem treść art. 33 kc nie może więc podlegać wykładni tylko literalnej.Należy jednak zwrócić uwagę, że powód wywodzi swoje roszczenie ze zdarzeń, jakie miały miejsce w latach 1959-1960, a zatem przepisy kodeksu nie mają do nich zastosowania. Przed wejściem w życie kodeksu termin jednostka gospodarki uspołecznionej pojawia się w różnych aktach normatywnych. Wprawdzie zakres tego pojęcia nie został wówczas nigdzie sprecyzowany w sposób jednolity, jednak użyte w powyższych aktach sformułowania pozwalały na wykładnię prowadzącą do wyniku bardzo zbliżonego do tego, jaki uzasadnia wykładnia art. 1 § 2 kc. Jako przykład przytoczyć można ustawę z dnia 1 lipca 1958 r. o rozliczeniach pieniężnych jednostek gospodarki uspołecznionej (Dz. U. Nr 44, poz. 215), która w art. 1 jako jednostki gospodarki uspołecznionej wymienia: państwowe jednostki organizacyjne, spółki z udziałem tych jednostek, wynoszącym co najmniej 50% kapitału zakładowego oraz organizacje spółdzielcze, w ustępie zaś drugim tego artykułu stanowi, że przepisy ustawy dotyczące jednostek gospodarki uspołecznionej odnoszą się również do organizacji politycznych zawodowych i społecznych, co podobnie jak sformułowanie art. 1 § 2 kc, wskazuje w sposób wyraźny, że ostatnio wymienione organizacje w zasadzie nie należą do jednostek gospodarki uspołecznionej. (Do takiego samego wniosku o charakterze organizacji zawodowych prowadzi wykładnia przepisu art. 136 Prawa wynalazczego z 1962 r.).Podobny wniosek wysnuć można z prawidłowej wykładni art. 12 prawa autorskiego. Skoro bowiem w świetle tego przepisu przejście majątkowego prawa autorskiego na rzecz jednostki gospodarki uspołecznionej ma zastosowanie tylko w odniesieniu do wymienionych w nim utworów, mianowicie: 1) wzoru artystycznego dla przemysłu, 2) projektu, planu, rysunku technicznego lub architektonicznego przeznaczonego dla przemysłu lub budownictwa i wreszcie 3) utworu przeznaczonego do reklamy lub propagandy w dziedzinie gospodarczej, to z tego wyliczenia wynika, że podmiotem takiego prawa autorskiego może stać się tylko jednostka organizacyjna, która prowadzi działalność przemysłową, budowlaną lub inną działalność gospodarczą i takie tylko jednostki organizacyjne mogą być zaliczone do jednostek gospodarki uspołecznionej w rozumieniu tego przepisu ustawy.Przy takiej wykładni terminu "jednostka gospodarki uspołecznionej" w rozumieniu art. 12 prawa autorskiego, pojęcie to nie obejmuje w zasadzie organizacji społecznych, a więc i związków zawodowych, skoro ich celem i zadaniem nie jest prowadzenie działalności gospodarczej. Wyjątek stanowić mogą tylko te organizacje, które na podstawie zezwolenia Ministra Finansów uprawnione są do prowadzenia w pewnym zakresie działalności gospodarczej (p. uchwała Nr 446/58 Rady Ministrów z dnia 17 listopada 1958 r.). Wówczas w zakresie objętym tą działalnością gospodarczą organizacja społeczna mogła i również może być pod rządem Kodeksu cywilnego uważana za jednostkę gospodarki uspołecznionej.Sąd Wojewódzki przyjmując zasadę, że związek zawodowy jest jednostką gospodarki uspołecznionej, bez należytego wyjaśnienia, czy w odniesieniu do Zarządu Okręgu Związku Zawodowego, na którego zlecenie powód wykonał sporną dokumentację, mogła wchodzić w grę wyjątkowa sytuacja przewidziana w wyżej wymienionej uchwale Rady Ministrów Nr 446/58, naruszył przytoczone w rewizji przepisy prawa.Z powyższym uchybieniem wiąże się ściśle kwestia oceny drugiej przesłanki przejścia prawa autorskiego na jednostkę gospodarki uspołecznionej, a mianowicie wymogu, by wykonany utwór przeznaczony był dla przemysłu lub budownictwa. Sąd Wojewódzki kwestii tej w ogóle nie rozważał. Takie przeznaczenie może mieć miejsce wówczas, gdy organizacja zamawiająca utwór prowadzi działalność przemysłową lub budowlaną. Celem bowiem takiego unormowania jest ochrona interesów jednostek gospodarki uspołecznionej przez zapewnienie im możliwości nieograniczonego korzystania z wykonanego dla nich utworu dla celów produkcji. Ograniczenie majątkowych praw autorskich twórcy przewidziane tu zostało tylko ze względu na interes społeczny. Przepis art. 12 prawa autorskiego nie będzie więc miał zastosowania w sytuacji, w której utwór przeznaczony był nie do celów produkcji przemysłowej lub budowlanej, lecz dla własnych potrzeb zamawiającego. Z zebranego dotychczas materiału zdaje się wynikać, że wykonana przez powoda dokumentacja techniczna domków campingowych była przeznaczona na potrzeby własne Zarządu Okręgu Zw. Zaw. w B. w celu budowy ściśle określonej ilości domków dla członków związku. Przemawiałoby to więc przeciwko przyjęciu, że dokumentacja miała przeznaczenie przemysłowe. Kwestia ta wymagałaby jednak szczegółowego wyjaśnienia.Trafnie wreszcie skarżący kwestionuje prawidłowość ustalenia Sądu Wojewódzkiego, że projekt powoda traktowany był jako własność Zarządu Okręgowego Zw. Zaw., ponieważ wykonany był w ramach akcji społecznej. Wniosek taki nie znajduje oparcia w zebranym w sprawie materiale. Okoliczność, że w związku ze społecznym charakterem akcji budowy domków campingowych powód otrzymał 50% należnego mu wynagrodzenia, nie ma wpływu na ocenę, czy prawo autorskie do projektu przeszło na związek. Podstawę takiego przejścia - o ile oczywiście nie miałby zastosowania art. 12 prawa artorskiego - mogłaby być umowa. Takiej umowy jednak brak.Wszystkie wyżej wymienione uchybienia sprawiają, że wyrok w części zaskarżonej nie może być utrzymany i z mocy art. 384 kpc podlega uchyleniu.