I CR 42/90

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN M. Sychowicz (spraw.).Sędziowie: SN T. Bielecki, SW I. Ciastek-Dryll.SentencjaSąd Najwyższy Izba Cywilna po rozpoznaniu w dniu 24 marca 1990 r. sprawy z powództwa E. Ł. przeciwko Towarzystwu Handlu Zagranicznego "P." S.A. w W. i E. P. o odszkodowanie na skutek rewizji pozwanego Towarzystwa Handlu Zagranicznego od wyroku Sądu Wojewódzkiego w W. z dnia 3 listopada 1989 r. sygn. akt I C (...):I. zmienia zaskarżony wyrok w punkcie 1 lit. a i lit. b oraz w punkcie 5 w ten sposób, że:1)odsetki od zasądzonej kwoty 7.816 DM za cały okres opóźnienia określa na 8%;2)oddala żądanie powoda zwrotu mu przez pozwane Towarzystwo kwoty 13.900 DM za równoczesnym zwrotem przez niego pozwanemu Towarzystwu samochodu;3)zasądza od pozwanego Towarzystwa na rzecz powoda w miejsce kwoty 479.893 złotych kwotę 200.000 (dwieście tysięcy) złotych tytułem zwrotu kosztów procesuII. oddala rewizję w pozostałej części;III.znosi wzajemnie między stronami koszty procesu za instancję rewizyjną.Uzasadnienie faktyczneW pozwie z dnia 20 września 1985 r. skierowanym przeciwko Towarzystwu Handlu Zagranicznego "P." S.A. w W. i E. P. E. Ł. wniósł o "orzeczenie solidarnego zwrotu przez pozwanych na rzecz powoda 7.816 DM z 8% od dnia wniesienia pozwu z tytułu zawyżenia ceny niesprawnego samochodu", który kupił od pozwanego Towarzystwa. W dniu 17 grudnia 1987 r. powód oświadczył, iż "zgłasza roszczenie alternatywnego odstąpienia od umowy z pozwanym Towarzystwem" i wniósł o nakazanie temu pozwanemu by wydał mu 13.900 DM za jednoczesnym zwrotem na jego rzecz samochodu. Ostatecznie powód domagał się uwzględnienia wszystkich wymienionych roszczeń, a nadto zażądał zasądzenia na jego rzecz od pozwanych kwoty 75.000 zł tytułem zwrotu cła zapłaconego od silnika, który wymienił w samochodzie i zasądzenia wszystkich dochodzonych przez niego kwot z ustawowymi odsetkami.Pozwani nie uznali powództwa.Sąd Wojewódzki w W. rozpoznając sprawę ustalił, co następuje:W dniu 22 sierpnia 1984 r. pozwane Towarzystwo jako komisant (komitentem był pozwany P.) sprzedał powodowi samochód osobowy marki (...) za kwotę 13.900 DM. Według umowy kupna-sprzedaży samochód został wyprodukowany w 1979 r., a stan jego licznika wynosi 89.044 km. W umowie zastrzeżono, że sprzedawca nie ponosi odpowiedzialności za wady ukryte samochodu. Do umowy dołączona została ocena techniczna samochodu sporządzona przez rzeczoznawcę (...) na zlecenie pozwanego Towarzystwa stwierdzająca, że jedyną usterką samochodu jest lekki wyciek oleju przez uszczelnienie silnika. W ocenie w rubryce wskazania drogomierza podano "89.044 km", a w rubryce całkowity przebieg - "brak danych".Po przejechaniu przez powoda kupionym samochodem około 3.000 km na terenie RFN doszło do awarii silnika. Nastąpiło wówczas zerwanie śruby mocującej koło napinające łańcuch rozrządu co spowodowało zerwanie tego łańcucha i uszkodzenie przez jego elementy innych części silnika. Przyczyną awarii była usterka techniczna nie pozostająca w związku ze sposobem eksploatacji pojazdu. Doszło do niej najpewniej na skutek tzw. zmęczenia materiału, co pozostaje w związku z przebiegiem samochodu. W chwili kupna pojazdu przez powoda śruba mocująca koło napinające łańcuch rozrządu zapewne była już pęknięta i pęknięcie to musiało być zaawansowane.Uszkodzenie silnika wymagało jego naprawy głównej połączonej z wymianą szeregu części. Koszty takiej naprawy przewyższyłyby koszt wymiany silnika na nowy. Powód dokonał takiej wymiany i pokrył jej koszt wynoszący z dodatkowymi wydatkami 7.816 DM. Ponadto powód zapłacił cło od wymienionego silnika w kwocie 75.000 zł.Z przedstawionej przez powoda w toku procesu umowy z dnia 19 maja 1984 r. wynika, że samochód, którego dotyczy sprawa, w dacie zawarcia tej umowy został kupiony przez pozwanego P. od obywatela RFN i stan jego licznika wynosił wówczas 172.340 km.Zdaniem Sądu Wojewódzkiego w przytoczonych okolicznościach sprawy nie wchodzi w grę przewidziane w art. 770 k.c. wyłączenie odpowiedzialności pozwanego Towarzystwa jako komisanta za ukryte wady fizyczne samochodu sprzedanego powodowi. Wobec stwierdzenia istnienia takiej wady powodowi przysługuje wynikające z przepisów o rękojmi za wady rzeczy sprzedanej uprawnienie do odstąpienia od umowy kupna samochodu, co rodzi obowiązek wzajemnego zwrócenia przez strony tej umowy otrzymanych świadczeń (art. 560 k.c.). Stosownie do art. 566 k.c. i art. 471 k.c. powodowi przysługuje także odszkodowanie od pozwanego Towarzystwa za doznaną przez niego szkodę, którą określają wydatki poniesione przez niego na wymianę silnika i zapłacenie cła od wymienionego silnika. Brak jakiegokolwiek stosunku prawnego między powodem a pozwanym P. uzasadnia oddalenie powództwa w stosunku do tego pozwanego.W tym stanie rzeczy Sąd Wojewódzki wyrokiem z dnia 3 listopada 1989 r.:1.nakazał pozwanemu Towarzystwu wydanie powodowi:a)kwoty 7.816 DM z 8% od dnia 20 września 1985 r. do dnia 21 marca 1989 r., z 55% od dnia 22 marca 1989 r. do dnia 14 lipca 1989 r. i 99% od dnia 15 lipca 1989 r., do dnia zapłatyb)kwoty 13.900 DM za równoczesnym zwrotem przez powoda samochodu osobowego marki (...),2.zasądził od pozwanego Towarzystwa na rzecz powoda kwotę 7.500 zł z 55% od dnia 22 marca 1989 r. do dnia 14 lipca 1989 r. i 99% od dnia 15 lipca 1989 r. do dnia zapłaty,3.w pozostałej części powództwo oddalił,4.nakazał pobrać od powoda na rzecz Skarbu Państwa kwotę 4.875 zł tytułem wpisu od rozszerzonego powództwa i5.zasądził od pozwanego Towarzystwa na rzecz powoda kwotę 479.893 zł tytułem zwrotu kosztów procesu.W rewizji od wymienionego wyroku pozwane Towarzystwo zarzuciło, iż wydany on został z naruszeniem prawa materialnego przez niewłaściwe zastosowanie art. 560, art. 568 § 1 i 3, art. 471 i art. 359 k.c. w związku z przepisami rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 25 października 1989 r. zmieniającego rozporządzenie w sprawie określenia wysokości odsetek ustawowych i maksymalnych (Dz. U. Nr 57, poz. 338) oraz że oparty został na ustaleniach sprzecznych z treścią materiału zebranego w sprawie i wniosło o zmianę tego wyroku w części uwzględniającej powództwo i oddalenie powództwa w stosunku do pozwanego Towarzystwa.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:1. Skoro z niekwestionowanych przez skarżącego ustaleń dokonanych zaskarżonym wyrokiem wynika, że powód kupił samochód od pozwanego Towarzystwa, które było komisantem, to Sąd Wojewódzki rozpoznając sprawę zasadnie miał na uwadze przepis art. 770 k.c. Sąd ten słusznie uznał, że chociaż pozwane Towarzystwo przed zawarciem umowy podało do wiadomości powoda, że nie ponosi odpowiedzialności za ukryte wady fizyczne sprzedanego samochodu, to jednakże nie spowodowało to wyłączenia odpowiedzialności pozwanego Towarzystwa za takie wady. Wprawdzie sprzedając samochód powodowi pozwany ten niewątpliwie nie wiedział o ukrytej wadzie samochodu, która ujawniła się po przejechaniu tym samochodem przez powoda około 3.000 km, ale o wadzie tej "z łatwością mógł się dowiedzieć" w rozumieniu art. 770 k.c. W chwili sprzedaży samochodu powodowi zbadanie stanu śruby mocującej koło napinające łańcuch rozrządu - jak wynika to ze złożonej w sprawie opinii Zespołu Ośrodków Rzeczoznawstwa i Postępu Technicznego, Ośrodek w W. - aczkolwiek technicznie trudne i praktycznie niewykonywane, było możliwe do przeprowadzenia. Pozwane Towarzystwo sprzedając używany przez pięć lat samochód i podając w umowie stan licznika wskazujący na jego przebieg niemal dwukrotnie niższy od rzeczywistego musiało jednakże liczyć się z ukrytymi wadami fizycznymi samochodu, występującymi chociażby na skutek kilkuletniej jego eksploatacji. Nie sposób bowiem inaczej wytłumaczyć zachowania się tego pozwanego. Przyjął on bowiem od komitenta do sprzedaży używany samochód i nie sprawdził prawdziwości wskazań licznika tego samochodu mimo, iż było to łatwe do uczynienia (przez zażądanie od komitenta umowy kupna przez niego samochodu i porównanie zamieszczonych w niej danych co do stanu licznika z aktualnym jego stanem) względnie sam zmienił wskazania licznika (cofnął licznik). W sprawie nie zostało ustalone, która z dwóch wymienionych sytuacji miała miejsce w rzeczywistości. Hipoteza co do innego zachowania się pozwanego nie wchodzi jednakże w grę. W zaistniałej - stworzonej zachowaniem się pozwanego Towarzystwa - obojętnie której z wyżej wskazanych sytuacji, techniczne trudności w ujawnieniu przez tego pozwanego ukrytej wady fizycznej sprzedanego samochodu nie mogą zatem zwalniać go od odpowiedzialności za tę wadę na podstawie art. 770 k.c. Trafnie więc Sąd Wojewódzki uznał powództwo za usprawiedliwione co do zasady.2. Według art. 560 § 1 k.c. kupującemu, jeżeli rzecz sprzedana ma wady, przysługuje z tytułu rękojmi uprawnienie odstąpienia od umowy albo obniżenia ceny. Z powołanego przepisu wynika, że kupującemu przysługuje tylko jedno z wymienionych uprawnień, przy czym prawo wyboru uprawnienia - z wyjątkiem sytuacji określonej w zdaniu drugim art. 560 § 1 k.c. - należy do kupującego.Już z pisma powoda do pozwanego Towarzystwa z dnia 1 października 1984 r. (...), a więc pochodzącego jeszcze sprzed wytoczenia powództwa w sprawie wynika, że wolą powoda było skorzystanie z uprawnienia do obniżenia ceny kupionego samochodu. Wymienionym pismem powód zwrócił się bowiem, do pozwanego Towarzystwa "o zastosowanie w ramach rękojmi upustu ceny w zakresie wartości wymiany silnika". Sformułowanie żądania pozwu dotyczącego zasądzenia na rzecz powoda kwoty 7.816 DM z odsetkami - aczkolwiek na jego uzasadnienie powód powołał się także na przepisy o świadczeniach odszkodowawczych (art. 566, art. 471 k.c.) - wskazuje na charakter tego (...) jako mającego oparcie w uprawnieniu powoda do żądania obniżenia ceny kupionego przez niego samochodu. Zgłoszenie przez powoda wymienionego roszczenia wyłączało zatem skuteczność późniejszego oświadczenia powoda o odstąpieniu od umowy, konsekwencją czego było nakazanie zaskarżonym wyrokiem wzajemnego zwrotu przez strony tej umowy otrzymanych świadczeń.O ujawnionej wadzie samochodu powód zawiadomił pozwane Towarzystwo dopiero po dokonaniu wymiany uszkodzonego silnika. W tej sytuacji pozwane Towarzystwo nie miało możliwości niezwłocznego usunięcia wady. Pozbawione zatem zostało uprawnienia które w wypadku złożenia przez powoda oświadczenia o odstąpieniu od umowy przysługiwało mu stosownie do zdania drugiego art. 560 § 1 k.c. i skorzystanie z którego niweczyłoby skuteczność oświadczenia powoda o odstąpieniu od umowy. Z tego więc względu - niezależnie od tego co powiedziano uprzednio - skorzystanie przez powoda z roszczenia obejmującego wzajemny zwrot przez strony umowy otrzymanych świadczeń, gdy ujawniona wada samochodu została usunięta i powód nie twierdzi, że kupiony przez niego samochód dotknięty jest innymi wadami i samochód ten jest przez szereg lat eksploatowany przez powoda, przedstawiałoby się jako nadużycie prawa (art. 5 k.c.).3. Odsetki za opóźnienie w płatności sumy pieniężnej wyrażonej w walucie obcej przysługują wierzycielowi w tej samej walucie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej (por. uchwałę połączonych Izb Sądu Najwyższego: Izby Cywilnej i Administracyjnej oraz Izby Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z dnia 12 czerwca 1981 r., sygn. akt V RZP 3/81 - OSNCP 1982, nr 7, poz. 52). Do dnia 22 marca 1989 r., tj. do dnia wejścia w życie rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 10 marca 1989 r. w sprawie określenia wysokości odsetek ustawowych (Dz. U. Nr 16, poz. 84, Nr 41, poz. 225, Nr 57, poz. 338) rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 23 grudnia 1964 r. w sprawie określenia wysokości odsetek ustawowych i maksymalnych (Dz. U. Nr 47, poz. 321), określające na podstawie art. 359 § 3 k.c. wysokość odsetek ustawowych w obrocie powszechnym na 8% w stosunku rocznym, nie rozróżniało wysokości tych odsetek w zależności od tego, czy chodzi o odsetki od sumy pieniężnej wyrażonej w pieniądzu polskim czy o odsetki od sumy wyrażonej w walucie obcej. Powszechnie rozumiano, że tak określona wysokość odsetek dotyczy zarówno odsetek od sumy pieniężnej wyrażonej w pieniądzu polskim jak i odsetek od sumy wyrażonej w walucie obcej. Nie ma też wątpliwości, że od dnia 1 listopada 1989 r., tj. od dnia wejścia w życie rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 25 października 1989 r. zmieniającego rozporządzenie w sprawie określenia wysokości odsetek ustawowych i maksymalnych (Dz. U. Nr 57, poz. 338) wysokość odsetek ustawowych od sumy pieniężnej wyrażonej w walucie obcej wynosi 8% w stosunku rocznym, bo tak expressis verbis stanowi to rozporządzenie. Powołane rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 10 marca 1989 r. z dniem 22 marca 1989 r. podwyższyło odsetki ustawowe do 55% w stosunku rocznym, a w wyniku zmiany tego rozporządzenia dokonanej rozporządzeniem Rady Ministrów z dnia 30 czerwca 1989 r., (Dz. U. Nr 41, poz. 225) od dnia 15 lipca 1989 r. odsetki te podwyższone zostały do 99% w stosunku rocznym. Zmiany te (tak jak i kolejne podwyższenie od dnia 1 listopada 1989 r. odsetek ustawowych od sumy pieniężnej wyrażonej w pieniądzu polskim do 120% w stosunku rocznym dokonane powołanym rozporządzeniem Rady Ministrów z dnia 25 października 1989 r.), wobec nieprzewidzianej przez obowiązujące prawo możliwości rewaloryzacji należności pieniężnych, ze świadczeniem których dłużnik popadł w opóźnienie miały na celu uwzględnienie skutków nasilającej się inflacji. Spowodowały one, iż odsetki za opóźnienie ze spełnieniem świadczenia pieniężnego (art. 481 § 1 k.c.) obok dotychczas pełnionych funkcji stały się instrumentem przybliżającym wartość zdewaluowanego świadczenia pieniężnego spełnionego z opóźnieniem do wartości, jaką świadczenie to powinno realnie wyrażać. Występujące w procesie inflacji obniżenie wartości pieniądza dotyczyło jednakże tylko pieniądza polskiego. Spełnienie przez podwyższenie wysokości odsetek za opóźnienie wskazanej wyżej nowej ich funkcji nie wchodzi w grę jeżeli chodzi o odsetki za opóźnienie w świadczeniu sumy pieniężnej wyrażonej w walucie obcej, która nie podlegała dewaluacji. Zastosowanie do spełnionych z opóźnieniem świadczeń pieniężnych wyrażonych w takiej walucie odsetek w wysokości 55% i 99% w stosunku rocznym stanowiłoby źródło nieuzasadnionego bogacenia się wierzycieli. Należy zatem przyjąć, że także w okresie od dnia 22 marca 1989 r. do dnia 1 listopada 1989 r. wysokość odsetek za czas opóźnienia ze spełnieniem świadczenia pieniężnego wyrażonego w walucie obcej, która nie podlegała dewaluacji, wynosi 8% w stosunku rocznym. Niezrozumiałe byłoby, gdyby tylko w wymienionym wyżej stosunkowo krótkim okresie, który pod względem stabilności realnej wartości waluty obcej nie różnił się od okresu go poprzedzającego jak i okresu, który po nim nastąpił, odsetki te wynosiły aż 55% i 99% w stosunku rocznym, podczas gdy przez długi czas przedtem, a także i potem wynosiły i wynoszą owe 8% w stosunku rocznym.Zgodnie z tym co powiedziano, odsetki od zasądzonej zaskarżonym wyrokiem sumy pieniężnej wyrażonej w markach RFN (DM) za cały okres opóźnienia powinny wynosić 8% w stosunku rocznym.Kierując się przytoczonymi względami Sąd Najwyższy na podstawie art. 390 § 1 k.p.c. odpowiednio zmienił zaskarżony wyrok i na podstawie art. 387 k.p.c. oddalił rewizję w pozostałej części.Mając na uwadze wynik sprawy w instancji rewizyjnej i wysokość kosztów procesu poniesionych w tej instancji przez strony, koszty te należało wzajemnie znieść między stronami (art. 100 k.p.c.).