I CR 610/67

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia W. Kuryłowicz (sprawozdawca). Sędziowie: H. Dąbrowski, K. Mielczarek.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu sprawy z powództwa Państwowego Gospodarstwa Rolnego w T. przeciwko Powiatowemu Związkowi Spółek Wodnych w T. o 99.570 zł, na skutek rewizji pozwanego od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Poznaniu z dnia 5 września 1967 r.,zaskarżony wyrok w części uwzględniającej powództwo w ten tylko sposób zmienił, że zasądzoną od pozwanego na rzecz powoda kwotę 99.570 zł z odsetkami obniżył do wysokości 75.763 zł 60 gr z odsetkami; poza tym rewizję oddalił.Uzasadnienie faktycznePrzy piśmie z dnia 17.XI.1966 r. pozwany Związek Spółek Wodnych skierował - wobec zalegania powoda z zapłatą należności za 1966 r. za konserwację urządzeń wodno-melioracyjnych (tzw. datków udziałowych) w kwocie 666.491 zł - do Wydziału Finansowego Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w T. tytuł wykonawczy na sumę 813.138 zł (obejmującą również dodatek za zwłokę i koszty egzekucyjne) celem realizacji tej sumy w administracyjnym postępowaniu egzekucyjnym "przez zajęcie konta bankowego (dłużnika) inkasem bezakceptowym".Na skutek zakwestionowania przez powoda wysokości żądanej kwoty (por. pismo z dnia 11.VIII.1966 r. wniesione do Związku przed wszczęciem egzekucji) pozwany ustalił wysokość składki za rok 1966 na 524.360 zł, a po sprostowaniu - na 527.860 zł, i domagał się wyegzekwowania tej kwoty oraz: a) 164.893 zł tytułem zaległości za rok 1955 i b) 98.550 zł tytułem odsetek zwłoki po uprzednim zaliczeniu wpłaty przez powoda w sierpniu 1966 r. na poczet wymiaru na rok 1966 kwoty 200.000 zł. Cała należność w łącznej kwocie 591.303 zł została przekazana pozwanemu przez Wydział Finansowy w grudniu 1966 r. W pozwie z dnia 12.VI.1967 r. powód wystąpił o zwrot - jako bezpodstawnie wyegzekwowanych - wyżej wymienionych kwot: 164.893 zł zaległości za 1965 r. i 98.550 zł odsetek zwłoki, kwoty 3.500 zł z tytułu dodatkowego wymiaru za rok 1965 i kwoty 13.349 zł tytułem uiszczonych kosztów egzekucji, łącznie - 280.292 zł z odsetkami od 1.I.1967 r.Sąd Wojewódzki uwzględnił powództwo do wysokości 99.570 zł, obejmując zasądzoną kwotą zwrot pobranych odsetek za rok 1966 (89.570) oraz zwrot kosztów egzekucyjnego postępowania (10.000 zł), a w pozostałej części powództwo oddalił.Według dokonanych ustaleń termin płatności należnej od powoda, jako członka pozwanego Związku, składki za rok 1965 upłynął z dniem 30.IV.1966 r., wobec czego od 1.V.1964 r. powód był "w zwłoce z jej świadczeniem", a skoro zapłata nastąpiła w grudniu 1966 r., to odsetki za ten okres wynoszą 8.980 zł i zwrotowi - po ich wyegzekwowaniu od powoda - nie podlegają.Podlega zwrotowi "niesłusznie pobrana" - tytułem odsetek zwłoki od płatnej w 1966 r. składki - kwota 89.570 zł. Wprawdzie wysokość składki za rok 1966 "była pierwotnie ustalona wiosną 1966 r." na kwotę przeszło 800.000 zł, jednakże skoro w wyniku odwołania się przez powoda "ostateczne ustalenie wysokości składek za 1966 r. nastąpiło dopiero w grudniu 1966 r." na kwotę 524.360 zł (po skorygowaniu potem - na 527.860 zł), o czym powód został zawiadomiony przez doręczenie stosownego pisma pozwanego w dniu 12.XII.1966 r. z zakreśleniem 14-dniowego terminu do złożenia odwołania, a zapłata w drodze egzekucji z bankowego konta nastąpiła przed upływem wymienionego wyżej terminu 14 dni - to opóźnienie w zapłacie należnej składki w ogóle nie nastąpiło. W rezultacie wyłącza to również żądanie zasądzenia - od składki za 1966 r. - odsetek i powoduje zwrot odsetek nienależnie pobranych w wysokości 89.570 zł (art. 405 i 410 k.c.). W tych warunkach jest oczywiste, że bezpodstawne było również wszczynanie egzekucji o zapłatę tych odsetek i poniesienie w związku z tym przez powoda kosztów tego postępowania w kwocie 10.000 zł, wobec zaś tego, że pozwany "zawinił pobranie tej kwoty", obowiązany on jest do zapłaty odszkodowania w tej wysokości (art. 415 k.c.).Zwrot zasądzonej kwoty miał nastąpić - zgodnie z wezwaniem skierowanym do pozwanego - w dniu 16.I.1967 r., od tej więc daty należą się odsetki za opóźnienie (art. 476 i 481 k.c.).W rewizji od powyższego wyroku w części uwzględniającej powództwo pozwany zarzuca sprzeczne z zebranym materiałem ustalenie terminu płatności odsetek zwłoki od zaległej za 1966 r. składki, jak również naruszenie prawa materialnego, tj. art. 405 i 415 k.c., przez przyjęcie, że z ewentualnej nawet nadpłaty spornej kwoty uzyskał określone korzyści, skoro z otrzymanych środków dokonuje wykonawstwa planowych robót rzecznych, z których korzysta powód, oraz że ponosi winę za spowodowanie kosztów egzekucyjnych.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:1. Przedmiotem sporu - ze względu na zakres zaskarżenia wyroku tylko przez pozwanego w części uwzględniającej powództwo - jest zasądzenie dwóch kwot: wyegzekwowanych w wysokości 89.570 zł odsetek zwłoki od płatnej w 1966 r. za ten rok składki oraz poniesionych przez powoda w wysokości 10.000 zł kosztów egzekucyjnego postępowania. Wysokość składek i świadczeń, należnych w danym roku od członka związku ("na pokrycie kosztów wykonania wspólnych zadań gospodarczych"), ustala zarząd Związku i zawiadamia o tym członka Związku w skierowanym do niego pisemnym wezwaniu, określając jednocześnie termin i miejsce dokonania wpłaty (§ 12 pkt 3 i 4 oraz § 15 pkt 1 statutu pozwanego w związku z art. 118 ust. 1 pkt 3 prawa wodnego).Sąd orzekający ustalił, że termin płatności składki przez powoda za rok 1966 w wysokości przeszło 800.000 zł upływał "wiosną 1966 r.", według zaś skarżącego - 15.V.1966 r. W każdym razie dotyczy to nie kwestionowanej przez strony należnej pozwanemu kwoty 524.360 zł, której nieuiszczenie w powyższym terminie uzasadnia żądanie zasądzenia odsetek zwłoki (art. 124 i 126 prawa wodnego) do dnia 15.VIII.1966 r., a od tej daty - wobec wpłacenia na poczet długu kwoty 200.000 zł - od kwoty 324.360 zł za okres (ze względu na treści rewizji) trzymiesięcznej zwłoki, tj. do dnia 15.XI.1966 r.Wysokości odsetek zwłoki prawo wodne nie określa. Jeśli jednak zwłoka dotyczy uiszczenia składki członkowskiej, której obowiązek zapłaty wynika ze stosunku członkowskiego z określonych statutem wzajemnych praw i obowiązków między członkiem spółki a spółką, to ze względu na cywilnoprawny charakter tego stosunku (por. również OSNCP 1966, poz. 118) do odsetek zwłoki będą miały zastosowanie przepisy prawa cywilnego, w wypadku więc niniejszym art. 359 k.c., zgodnie z którym gdy wysokość ta nie jest inaczej określona, należą się odsetki ustawowe. Ponieważ strony wyższych odsetek w granicach 12% nie zastrzegły, mogą one być liczone tylko w wysokości 8% w stosunku rocznym (por. rozporz. Rady Ministrów z dn. 23.XII.1964 r. w sprawie określenia wysokości odsetek ustawowych i maksymalnych - Dz. U. Nr 47, poz. 321).Wymiar składek za rok 1966 został ustalony przez pozwanego na 527.860 zł, po skorygowaniu poprzedniego wymiaru z 10.XII.1966 r. Sąd orzekający zaliczył wynikłą różnicę na zaległość 1965 r., zwiększając jej wysokość ze 164.893 zł do 168.333 zł, i wyegzekwowane od tej kwoty odsetki uznał za należne, oddalając roszczenie o ich zwrot. W tej sytuacji podstawą określenia odsetek zwłoki za rok 1966 może być tylko kwota 524.360 zł. Obowiązek zwrotu wynika z przepisów o nienależnym świadczeniu (art. 410 k.c.), w szczególności z braku obowiązku zapłaty odsetek ponad kwotę należną. Zużycie w ten sposób uzyskanych korzyści "na wykonawstwo planowanych robót rzecznych", jeżeli nawet korzysta z nich powód, nie oznacza, wbrew stanowisku skarżącego, zużycie tych korzyści w taki sposób, że nie jest już wzbogacony (art. 409 k.c.). Powód jest uprawniony do korzystania z "robót rzecznych" spółki (do czego została ona powołana) stosownie do postanowień statutu i przepisów ustawy, a zarazem - na tej samej podstawie i w granicach tą podstawą określanych - do uiszczenia składek na rzecz spółki i ewentualnych innych jeszcze świadczeń.Należności spółek wodnych z tytułu składek i przewidzianych w statucie na ich rzecz świadczeń, nie uiszczone w terminie płatności, podlegają ściągnięciu w trybie egzekucji administracyjnej świadczeń pieniężnych (art. 126 i 124 prawa wodnego). Powództwo dłużnika o ustalenie nieistnienia należności w ten sposób egzekwowanych nie jest przewidziane ani w prawie wodnym, ani w obowiązującym w dacie egzekucji rozporządzeniu Ministra Finansów z dnia 28.VI.1955 r. w sprawie przymusowego ściągania niektórych należności państwowych (Dz. U. Nr 32, poz. 193 z późn. zmianami; por. obecnie obow. rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 27.IX.1966 r. - Dz. U. Nr 45, poz. 279), nie wyłącza to jednak dopuszczalności dochodzenia w drodze sądowego postępowania sum nienależnie egzekwowanych.Właśnie ze względu na to, że powództwo o ustalenie nieistnienia należności nie jest przewidziane, dłużnikowi pozostaje droga sądowego dochodzenia zwrotu tych sum na zasadach zwrotu świadczeń nienależnych.Składki nienależnie wyegzekwowane, jak również nienależnie wyegzekwowane odsetki zwłoki podlegają w wypadku niniejszym zwrotowi, skoro uzyskane w ten sposób kwoty pieniężne, powiększając fundusze pozwanego, pozwalają - jak stwierdził sam pozwany - na ich wykorzystanie przy wykonywaniu statutowych zadań gospodarczych związku (por. § 8 pkt 2 stat.).Przypadające na okres od 15.V.1966 r. do 15.VIII.1966 r. odsetki zwłoki w wysokości 8% od kwoty 524.360 zł wynoszą 10.487 zł 20 gr, a od kwoty 324.360 zł za okres od 15.VIII.1966 r. do 15.XI.1966 r. kwotę 6.487 zł 20 gr, łącznie - 16.974 zł 40 gr. Reszta więc w wysokości 72.595 zł 60 gr (89.570 zł - 16.974 zł 40 gr) powinna być powodowi zwrócona i dlatego w tym zakresie zaskarżony wyrok podlega odpowiedniej zmianie (art. 390 § 1 k.p.c.).2. Egzekucja należności pozwanego została wszczęta na jego wniosek z dnia 17.XI.1966 r. co do kwoty - nie wliczając kosztów egzekucyjnego postępowania - przeszło 800.000 zł. Wszczęcie egzekucji w tej dacie było uzasadnione jedynie co do zaległości za rok 1965 z odsetkami i co do kwoty 324.360 zł za rok 1966 z należnymi za ten rok odsetkami (16.974 zł 40 gr), wobec czego tylko od tych kwot uiszczenie kosztów egzekucyjnego postępowania było usprawiedliwione. Wystąpienie o egzekucję kwot dalszych naraziło powoda na uiszczenie zbędnych kosztów postępowania. Wobec tego, że opłaty te zostały poniesione z winy pozwanego, spoczywa na nim obowiązek naprawienia szkody przez zapłatę stosownej z tego tytułu kwoty w wysokości kosztów zbędnie uiszczonych. Wysokość tę określa w niniejszej sprawie opłata od wniosku o wszczęcie egzekucji co do kwoty ponad zasadnie egzekwowaną (za rok 1966) sumę 341.334 zł (324.360 zł + 16.974 zł). Należna od tej sumy opłata wynosi 6.827 zł; tak samo obciążają powoda koszty egzekucyjnego postępowania w wysokości 3.349 zł od egzekwowanej zaległości za 1965 r. Zasądzeniu zatem podlega tytułem dochodzonego odszkodowania tylko kwota 3.173 zł (10.000 zł - 6.827 zł), gdyż tylko ta opłata dotyczy kwot nienależnie przez pozwaną egzekwowanych, wobec czego także i w tym zakresie zaskarżony wyrok wymaga stosownej zmiany (art. 390 § 1 k.p.c.).Termin do zwrotu kwot bezpodstawnie wyegzekwowanych zakreślony został pozwanemu do dnia 7.II.1967 r. Od tej też daty należą się ustawowe odsetki za opóźnienie (art. 481 i 476 k.c.).Z przytoczonych względów należało orzec jak w sentencji.