I CR 685/75

SentencjaPo rozpoznaniu w dniu 30 października 1975 r. sprawy z powództwa Wiktora T., Kazimierza L. i Wiesława R. przeciwko PSP Przedsiębiorstwo Państwowe o zapłatę wynagrodzenia na skutek rewizji Wiktora T. i pozwanego od wyroku Sądu Wojewódzkiego w L. z dnia 28 lutego 1975 r., sygn. akt II C 257/71 zmienia zaskarżony wyrok tylko w ten sposób, że zasądzone odsetki obniża z 8% do 4%, poza tym oddala obie rewizje i znosi wzajemnie koszty postępowania za II instancję. Uzasadnienie faktyczneWiktor T., Kazimierz L., Bogdan F. i Wiesław R. żądali zasądzenia od PSP Przedsiębiorstwa Państwowego - Oddziału w L. na rzecz: Wiktora T. kwoty 986 961,45 zł, Kazimierza L. kwoty 191 988,45 zł, Bogdana F. kwoty 138 353 zł i Wiesława R. kwoty 196 074 zł wraz z ustawowymi odsetkami od 2 października 1969 r. oraz kosztami procesu (k. 1). W motywach roszczenia podali, że artysta rzeźbiarz Wiktor T., jako autor nagrodzonego projektu "Pomnika Walki i Męczeństwa oraz Mauzoleum na Majdanku", zawarł w dniu 2 października 1968 r. z pozwanym przedsiębiorstwem umowę na wykonanie pomnika za wynagrodzeniem wstępnie określonym na kwotę 2 684 801 zł. W dniu 24 marca 1969 r. umownie rozszerzono zakres prac na dalszą kwotę 289 107 zł, z tym, że po stronie zleceniobiorców poza T. wystąpili pozostali powodowie.Niezależnie od tego, w ramach zawartej umowy z dnia 2 października 1968 r. i określonego w niej wynagrodzenia, za zgodą powoda T., pozwane przedsiębiorstwo zawarło dodatkowe umowy, na mocy których pozostali powodowie przejęli pewne zakresy prac z określeniem wysokości wynagrodzeń, i tak: K. L. - do kwoty 450 000 zł, B. F. - do kwoty 400 000 zł i Wiesław R. - do kwoty 500 000 zł. Odpisy umów zostały dołączone do akt (k. 7-11, 41-42). Ponadto powód T. pełnił nadzór autorski, za który domagał się wypłaty wynagrodzenia w sumie 594 781 zł (k. 2). Prace wykonane zostały w miesiącu wrześniu 1969 r. i uzyskały wysoką ocenę fachową. W dniu 1 października 1969 r. powodowie wystawili rachunek ostateczny na kwotę 8 004 467 zł, z jednoczesnym zmniejszeniem wynagrodzenia do sumy 2 973 908 zł (k. 1, 29-31). Z rachunku tego, ich zdaniem, nie otrzymali dotychczas wynagrodzenia w wysokościach dochodzonych. Pozostała część wynagrodzenia została im wypłacona (k. 2). Z dołączonych do akt umów wynika, że ich przedmiotem było wykonanie przez powodów prac artystycznych z zakresu plastyki przy budowie Pomnika na Majdanku - bramy, mauzoleum, drogi hołdu i rzeźby negatywu pylonów (nogi bramy). Termin wykonania tych prac strony ustaliły na dzień 25 sierpnia 1969 r., zaś jako podstawę do rozliczenia należności powołały zarządzenie Nr 21 Ministra Kultury i Sztuki z dnia 28 lutego 1951 r. oraz zarządzenie Nr 64 Prezesa Rady Ministrów z dnia 27 października 1965 r. Mon. Pol. Nr 67, poz. 383 (k. 11). Prace budowlane przy budowie Pomnika wykonywało Lubelskie Przedsiębiorstwo Budownictwa Miejskiego w Lublinie oraz inni podwykonawcy, z tym, że przez cały czas budowy uczestniczył czynnie we wszystkich procesach artystycznych główny projektant Pomnika - powód T. (zeznania St. S. - k. 86). Według opinii biegłych artystów rzeźbiarzy Ł. S.­W. i P. W., powód T. wraz z zespołem wywiązał się z zawartych umów i wykonał Pomnik na Majdanku w terminie zakreślonym, przy czym biegli dzieło to pod względem artystycznym ocenili wysoko, a biegły W. określił, że jest to dzieło wybitne (k. 303-319 i 393). Świadek J. M. - dyrektor przedsiębiorstwa generalnego wykonawcy stwierdził, że rzeźby w wykonaniu Pomnika wynoszą 35%, architektura 35% i 30% wartość pracy inżynierskiej (k. 235).Kolegium Rzeczoznawców PSP w dniu 25 marca 1970 r. oceniło realizację prac powodów na wysokim poziomie artystycznym oraz za całość prac projektowych i realizację rzeźbiarską łącznie z nadzorem autorskim ustaliło wynagrodzenie w kwocie 2 973 908 zł (k. 44). Na skutek odwołania powoda od tej wyceny Ministerstwo Kultury i Sztuki określiło wynagrodzenie na kwotę 2 967 804 zł, według następującej specyfikacji: 1. model w skali 1:10 - 96 325 zł 2. model w skali 1:1 - 2 973 908 zł 3. nadzór autorski - 356 869 zł 4. minus koszty materiałowe obciążające zleceniobiorcę - 459 804 zł Wyliczenie to zakwestionowały obie strony. Powodowie podnosili, że koszty materiałowe ich nie obciążają w żadnej wysokości, a wynagrodzenie na nadzór autorski T. jest wyższe. Pozwane przedsiębiorstwo natomiast podnosiło, że suma 96 325 zł, jako wypłacona, powinna być odjęta od kwoty 2 973 908 zł wynagrodzenia proponowanego przez Kolegium Rzeczoznawców, oraz że powodowi nie przysługuje wynagrodzenie za nadzór z powodu usterek dzieła. Sąd Wojewódzki dopuścił dowód z biegłych S.­W. oraz P. W. Biegła S.­W. rozliczenia stron nie dokonała, ale odnośnie do zgłoszonych zarzutów wypowiedziała się, że: 1. bezpodstawne jest potrącanie z wynagrodzenia kwoty 96 325 zł, gdyż kwota ta stanowi wypłacone wynagrodzenie na podstawie umowy z dnia 25 czerwca 1968 r. na wykonanie modeli w skali 1:10, które to modele nie były objęte zakresem robót objętych późniejszymi umowami, z których wynagrodzenie jest przedmiotem sporu (k. 308, 310 i 316); 2. bezpodstawne jest wstrzymanie wypłaty kwoty 362 848 zł z tytułu zabezpieczenia usterek, skoro nie dotyczyły one prac rzeźbiarskich (k. 316); 3. budzi zastrzeżenia decyzja o potrąceniu kwoty 459 298 zł z tytułu kosztów materiałowych, gdyż koszty poniesione w fazie realizacji powinny obciążać zleceniodawcę, a nie plastyka; 4. powodowi T. przysługuje wynagrodzenie za nadzór autorski, ponieważ nadzór taki faktycznie sprawował (k. 318). Biegły P. W. dokonał natomiast rozliczenia stron, ustalił należne wynagrodzenie oraz, po odjęciu dokonanych wypłat, wyliczył wynagrodzenie dotychczas nie zrealizowane w następujących wysokościach dla poszczególnych powodów: a) Wiktora T. w kwocie 891 932,50 zł wraz z wynagrodzeniem za nadzór autorski w sumie 235 832 zł; b) Bogdana F. w kwocie 58 353 zł; c) Wiesława R. w kwocie 66 074 zł; d) Kazimierza L. w kwocie 57 687 zł Razem wynagrodzenie 1 074 046,50 zł (Wyliczenie k. 402). Biegły W. do wyliczenia nie włączył sumy 96 325 zł za wykonanie modeli w skali 1:10, gdyż uznał, że pochodzi ona z innej umowy niż umowy objęte przedmiotem sporu (k. 393). Uznał za bezpodstawne obciążenie powoda kwotą 459 298 zł, stanowiącą część kosztów materiałowych (k. 398). Wyliczył i uznał za zasadne roszczenie powoda T. co do kwoty 235 832 zł z tytułu wynagrodzenia za nadzór autorski (k. 399 i 400). W związku z tym odjął od umownego wynagrodzenia w kwocie 2 973 908 zł sumę 80 382 zł, przewidywaną za nadzór, wychodząc z założenia, że wyliczenia należności za nadzór nie można wyprowadzać od kwoty z tego tytułu już przewidywanej w wynagrodzeniu. W rezultacie jako sumę wyjściowego wynagrodzenia przyjął różnicę powyższych kwot, to jest 2 893 526 zł (k. 400 i 402). Poza tym do wyliczenia należności za nadzór przyjął tylko wartość prac innych rzeźbiarzy, a nie wartość pracy T., uważając, że należność za nadzór od własnej pracy nie przysługuje (k. 400). Zdaniem tego biegłego, bezpodstawne jest obciążanie powodów za usterki techniczne, gdyż usterek prac rzeźbiarskich komisja odbioru nie stwierdziła (k. 396). Sąd Wojewódzki podzielił powyższą opinię poza kwestią obciążenia kosztami materiałów z następującym uzasadnieniem: Kwota 96 325 zł istotnie dotyczy wynagrodzenia z umowy wcześniejszej, mającej za przedmiot wykonanie projektu w skali 1:10, a tego umowy ustalające wynagrodzenie do łącznej kwoty 2 973 908 zł nie przewidywały i zawierały inny zakres robót (k. 7-11, 41-42). Wykonanie umowy z dnia 25 czerwca 1968 r. na modele w skali podanej nie wchodzi w zakres sporu i dlatego nie może być brane do rozliczenia wynagrodzenia z tej umowy przypadającego, jak słusznie biegli zauważyli. Całkowicie błędny i nawet niepoważny jest zarzut pozwanego odnośnie do potrącenia jakiejkolwiek należności powodów z tytułu stwierdzonych usterek, zresztą przez cały czas procesu bliżej nie skonkretyzowanych. Jak wynika z akt Nr Lb. 2436/72 Okręgowej Komisji Arbitrażowej w L., Komisja powołana do oględzin Pomnika w 23 punktach zaleciła usunięcie usterek technicznych, z których, zdaniem biegłego W., żadna nie dotyczyła prac rzeźbiarskich (k. 396 akt cywilnych i k 60-62 akt arbitrażowych). O usterkach tych właśnie mówił świadek R., którego odmiennych zapatrywań w tej kwestii nie można podzielić (k. 235-236).Zresztą wskazana sprawa arbitrażowa między pozwanym przedsiębiorstwem i głównym wykonawcą robót dotyczyła między innymi przedmiotowych usterek i została prawomocnie rozstrzygnięta.Oczywistą rzeczą jest, że za usterki techniczne powodowie nie mogą odpowiadać, gdyż nie dotyczyły one robót wchodzących w ich zakres zadania. Powód T. nadzór autorski wykonywał przez cały czas trwania budowy Pomnika, to jest od czwartego kwartału 1968 r. do miesiąca września 1969 r. (zaświadczenie k. 114 oraz zeznania świadka J. M. - k. 234). Wbrew więc zarzutowi pozwanego, powodowi przysługuje wynagrodzenie za ten nadzór w wysokości 20% wynagrodzenia za prace wykonane przez innych rzeźbiarzy, zatrudnionych za zgodą zleceniodawcy (art. 15 i 56 zarządzenia Ministra Kultury i Sztuki z dnia 28 lutego 1951 r. w związku z § 6 umowy - k.10). Wysokość wyliczonego wynagrodzenia z tego tytułu przez biegłego W. nie budzi zastrzeżeń i nie została zasadnie podważona przez strony. Pozostałe wynagrodzenie biegły wyliczył według repartycji wskazanej zgodnie przez powodów (k. 402).Sąd nie podzielił jednak opinii biegłych odnośnie do braku podstaw do potrącenia z wynagrodzenia powodów części kosztów materiałowych. Strony w § 6 zawartej umowy wskazały podstawy do wyliczenia ostatecznego wynagrodzenia. Według postanowienia umownego, strony poddały się zweryfikowaniu wyceny w trybie i na zasadach przewidzianych w zarządzeniu Nr 21 MKiS z dnia 28 lutego 1951 r. (k. 10).Takie uregulowanie zgodne jest z art. 628 kc i wiąże strony.Zgodnie z art. 11 cytowanego zarządzenia, zleceniobiorca powinien w zasadzie dostarczyć plastykowi potrzebnych do wykonania dzieła materiałów i środków technicznych za wyjątkiem materiałów i środków technicznych potrzebnych do wykonania szkicu koncepcyjnego i projektu we wszystkich rodzajach twórczości (k. 422). Według wyjaśnienia Ministerstwa Kultury i Sztuki, to określenie "projektu" użyte w wymienionym przepisie oznacza wszystkie fazy poprzedzające gotowe dzieło rzeźbiarskie. Interpretacja ta ma uzasadniać stosowane powszechnie obciążenie artystów plastyków kosztami materiałów zużytych przez nich do wykonania modeli rzeźb w odlewach gipsowych (k. 423). Wprawdzie taka interpretacja może budzić wątpliwości ze względów słusznościowych, to jednak obowiązuje powodów, skoro w umowie zgodzili się z góry na taką regulację, ostatecznie określoną w decyzji Ministerstwa Kultury i Sztuki z dnia 11 czerwca 1970 r., mocą której obciążeni zostali z tytułu kosztów materiałowych kwotą 459 298 zł (k. 44). W rezultacie o taka kwotę należało pomniejszyć wynagrodzenie wyliczone przez biegłego na kwotę 891 932,50 zł dla powoda T., czyli pozostanie mu do uregulowania kwota 432 634,50 zł. Roszczenia więc w tej części odnośnie do powoda T. oraz podane uprzednio i wyliczone przez biegłego wynagrodzenia dla pozostałych powodów podlegają uwzględnieniu z mocy art. 642 kc. W pozostałym zakresie Sąd Wojewódzki powództwo oddalił.Uzasadnienie prawneRozpoznając sprawę na skutek rewizji powoda T. oraz strony pozwanej, Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Wbrew wywodom rewizji trafny jest pogląd zaskarżonego wyroku, że koszty materiałowe w wysokości 459 298 zł obciążają powoda. Trafne, bowiem przyjął Sąd Wojewódzki, że postanowienia Zarządzenia Nr 21 Ministra Kultury i Sztuki z dnia 28 lutego 1951 r. w sprawie zawierania umów i określania wynagrodzeń za prace artystyczne z zakresu plastyki stanowią integralną część umowy wiążącej strony. Z zarządzenia tego, a w szczególności z art. 11 wynika, że zleceniodawca powinien w zasadzie dostarczyć plastykowi potrzebnych do wykonania dzieła materiałów i środków technicznych, z wyjątkiem: 1) materiałów i środków technicznych potrzebnych do wykonania szkicu koncepcyjnego i projektu - we wszystkich rodzajach twórczości, 2) farb, pędzli itp. przy wykonawstwie grafiki i malarstwa.Interpretacja XXXVII wydana do stosowania tego przepisu przez Ministerstwo Kultury wyjaśniła, że użyta w art. 11 zasada określenia "projekt" oznacza wszystkie fazy poprzedzające gotowe dzieło rzeźbiarskie. Inaczej mówiąc, jeżeli rzeźba ma być wykuta w kamieniu lub odlana w brązie czy też wykonana w innym materiale twardym, projektami są wszystkie fazy poprzedzające, z rzeźbą w skali 1:1 włącznie. Interpretacja ta uzasadnia stosowane powszechnie obciążenie artystów­plastyków kosztami materiałów zużytych przez nich do wykonania modeli rzeźb w odlewach gipsowych. Interpretacja ta wydana została wprawdzie do spraw dotyczących wykonywania innych pomników ("Rzeź Gdańska", "Czyn Partyzancki Kolejarzy"), jednak w sprawie niniejszej ma w pełni zastosowanie i Sąd Najwyższy w pełni ją podziela, ponieważ wynika ona wyraźnie z treści i celu przepisu art. 11 cyt. wyżej Zarządzenia Nr 21 i jest jedynym rozumieniem sensu tego przepisu, a zwłaszcza słów "materiałów potrzebnych do wykonania szkicu koncepcyjnego i projektu". Rewizja strony pozwanej częściowo uznaje roszczenie strony powodowej, jednak ostatecznie nie może się zdecydować na to, w jakiej kwocie (por. rewizja k. 455 i pismo k. 477, odpowiedź strony pozwanej na rewizję powoda).Rewizja zarzuciła, że przyznał Sąd Wojewódzki wynagrodzenie także za prace nie wykonane. Dotyczy to kwoty 230 832 zł. Zarzut ten nie jest słuszny. Sąd Wojewódzki oparł się w tym zakresie tak na opinii biegłego W., jak i dokumentacji dotyczącej wykonania dzieła, które zresztą dało Ministerstwu Kultury podstawę do określenia wynagrodzenia powoda na łączną kwotę 2 967 804 zł Bezpodstawność tego zarzutu czyni bezprzedmiotowym również zarzut dotyczący proporcjonalnego zmniejszenia wynagrodzenia za nadzór autorski. Rewizja nadto zarzuciła, że pozostała różnica należna powodom została zatrzymana do czasu usunięcia usterek, co nastąpiło w dniu 31 grudnia 1973 r. i dlatego dopiero od tej daty należą się odsetki ustawowe. Jednakże z materiału sprawy wynika, że roboty zostały odebrane od powodów i że stwierdzono wykonanie w terminie zakreślonym i bez zarzutu, o ile chodzi o zakres, za który oni byli odpowiedzialni. Wynika to również z powołanych przez Sąd Wojewódzki akt Okręgowej Komisji Arbitrażowej i opinii biegłego W., który stwierdził, że żadna z usterek technicznych, które wykazała Komisja, w łącznej liczbie 23, nie dotyczyła prac rzeźbiarskich. Biegły wystarczająco uzasadnił swe stanowisko i dlatego Sąd Wojewódzki mógł się na jego opinii oprzeć w zakresie, w którym chodzi o wiadomości specjalne, należące do kompetencji biegłego. Dlatego odsetki za opóźnienie nie należą się - wbrew stanowisku obu stron odwołujących się - ani od dnia 25 marca 1970 r., to jest spisania protokółu odbioru, jak chce powód, ani od daty usunięcia usterek, jak chce pozwany, ale od dnia wniesienia pozwu, a więc od daty wezwania o zapłatę, skoro trudno mówić o wymagalności przed tą datą, jeżeli należność była sporna i ustalało ją zgodnie z umową Ministerstwo Kultury, po czym dopiero można było wystąpić z pozwem. Sąd Najwyższy wziął jednak pod uwagę z urzędu, że wysokość odsetek ustawowych, to jest 8%, jest w sytuacji sprawy zbyt wysoka nie tylko dlatego, że chodzi o stosunkowo wysoką kwotę i długi okres, ale i dlatego, że istniało w sprawie wiele wątpliwości i natury techniczno­obrachunkowej, jaki i interpretacyjno­prawnej. W tej sytuacji, w świetle zasad współżycia społecznego (art. 5 kc) odsetki te należało obniżyć do 4% w stosunku rocznym, a więc mniej więcej wedle zasad oprocentowania rachunków oszczędnościowych (PKO). Z tych wszystkich względów Sąd Najwyższy częściowo z mocy art. 383 kpc, a częściowo art. 390 § 1 kpc oraz art. 100 kpc orzekł jak w sentencji.