I CSK 2138/24

I CSK 2138/24 POSTANOWIENIE 2 września 2026 r. Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie: SSN Jacek Widło na posiedzeniu niejawnym 2 września 2026 r. w Warszawie w sprawie z powództwa M.P. i K.M. przeciwko Bankowi spółce akcyjnej w W. o zapłatę, na skutek skargi kasacyjnej Banku spółki akcyjnej w W. od wyroku Sądu Apelacyjnego w Łodzi z 28 grudnia 2023 r., I ACa 1979/22, 1. odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania; 2. zasądza od pozwanego Banku spółki akcyjnej w W. na rzecz powodów M.P. i K.M. kwoty po 1350 (tysiąc trzysta pięćdziesiąt) złotych, tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego z odsetkami w wysokości odsetek ustawowych za opóźnienie za czas po upływie tygodnia od dnia doręczenia niniejszego postanowienia Bankowi spółce akcyjnej w W. do dnia zapłaty. UZASADNIENIE Pozwany Bank S.A. w W. wniósł skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego w Łodzi z 28 grudnia 2023 roku w sprawie o zapłatę z powództwa M.P. i K.M. zaskarżając ten wyrok w całości, wnosząc o jego uchylenie i orzeczenie co do istoty sprawy przez oddalenie powództwa w całości, ewentualnie I CSK 2138/24 2 o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. W uzasadnieniu wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania skarżący powołał się na występujące w sprawie istotne zagadnienia prawne dotyczącej możliwości dalszego wykonywania umowy kredytowej, pierwotnie zawartej w walucie polskiej (PLN) a następnie aneksowanej i przekształconej w umowę kredytu indeksowanego do franka szwajcarskiego (CHF), której klauzule uznano za niedozwolone (indeksacyjne). Problem dotyczył możliwości dalszego obowiązywania w pierwotnym jej kształcie jako kredytu złotowego, po uznaniu części klauzul (indeksacyjnych) za niedozwolone. Następnie wskazano związane z tym zagadnienie dotyczące sposobu zwrotu kwot uiszczonych i możliwości ich zwrotu, w oparciu o pierwotnie zawartą umowę w złotówkach z oprocentowaniem Wibor. Wskazano też na zagadnienia dotyczące możliwości uzupełniania umowy, przepisami dyspozytywnymi krajowymi w zakresie klauzul, które uznano za niedozwolone i przez to niewiążących. Wskazano też na zagadnienie prawne stosowania przy orzekaniu zasady proporcjonalności, pomiędzy wagą naruszenia a jej potencjalnymi skutkami i adekwatnością konsekwencji dla obu stron. Wskazano też na potrzebę wykładni art. 3851 § 1 w zw. z art. 65 § 1 oraz § 2 k.c., w zakresie przesłanki „rażącego naruszenia interesu konsumenta", w szczególności czy należy go utożsamiać wyłącznie z samą nierównowagą praw i obowiązków stron umowy czy to prawnych, czy też finansowych i wzięcia pod uwagę finansowej korzystności kredytu indeksowanego. Wskazał też na potrzebę wykładni i sposobu rozumienia pojęcia „postanowienia umowy” i możliwości swoistej „fragmentacji” klauzul umownych pod kątem ich abuzywności, tak aby brak związania nimi dotyczył tylko części postanowienia uznanego za niedozwolone a nie całej klauzuli. Sąd Najwyższy zważył, co następuje. Istotnym zagadnieniem prawnym w rozumieniu art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c. jest zagadnienie nowe, nierozwiązane dotychczas w orzecznictwie, którego wyjaśnienie może przyczynić się do rozwoju prawa. Zagadnienie prawne powinno, przede wszystkim, być sformułowane w oparciu o okoliczności mieszczące się w stanie faktycznym sprawy wynikającym z dokonanych przez sąd ustaleń (postanowienie I CSK 2138/24 3 Sądu Najwyższego z 7 czerwca 2001 r., III CZP 33/01), a jednocześnie być przedstawione w sposób ogólny i abstrakcyjny tak, aby umożliwić Sądowi Najwyższemu udzielenie uniwersalnej odpowiedzi, niesprowadzającej się do samej subsumpcji i rozstrzygnięcia konkretnego sporu (postanowienia Sądu Najwyższego: z 15 października 2002 r., III CZP 66/02; z 22 października 2002 r., III CZP 64/02; z 5 grudnia 2008 r., III CZP 119/08). Konieczne jest ponadto, wykazanie związku między oczekiwaną od Sądu Najwyższego wykładnią prawa a wynikiem postępowania kasacyjnego (zob. np. postanowienia Sądu Najwyższego: z 15 października 2002 r., II CZ 102/02; z 29 lipca 2015 r., I CSK 980/14; z 19 czerwca 2018 r., IV CSK 56/18). Sformułowane przez skarżącego zagadnienia prawne nie czynią zadość tym wymaganiom – bowiem nie stanowią zagadnień nowych, które nie są rozstrzygnięte w orzecznictwie. Zagadnienie prawne dotyczące możliwości zastępowania przepisami dyspozytywnymi klauzul uznanych za abuzywne, tak by przywrócić równowagę kontraktową stron oraz w szczególności osiągnąć efekt w postaci zastąpienia niewiążących postanowień przeliczeniowych średnim kursem NBP, było przedmiotem rozstrzygnięć Sądu Najwyższego. Jak wskazano w postanowieniu Sądu Najwyższego z dnia 23 sierpnia 2022 r., I CSK 1669/22, (zob. też postanowienie z 29 grudnia 2022, I CSK 3699) w razie eliminacji klauzul spreadowych, zniesiony zostaje nie tylko mechanizm indeksacji oraz różnic kursów walutowych, ale również - pośrednio - zanika ryzyko kursowe, przez co dochodzi do zmiany charakteru głównego przedmiotu umowy i jej upadku. Brak jest podstaw do zastąpienia abuzywnych postanowień umowy jakimikolwiek innymi postanowieniami mogącymi wynikać z przepisów o charakterze dyspozytywnym, bowiem na dzień zawarcia spornej umowy, brak było w przepisach prawa polskiego przepisów mogących wypełnić lukę powstałą w wyniku stwierdzenia bezskuteczności postanowień odnoszących się do kursów waluty (wyroki Sądu Najwyższego z 13 grudnia 2018 r., V CSK 559/17 i z 27 lutego 2019 r., II CSK 19/18). Brak jest także w szczególności podstaw do zastosowania przez analogię art. 41 ustawy z dnia 28 kwietnia 1936 r. Prawo wekslowe (tekst jedn. Dz. U. z 2016 I CSK 2138/24 4 r., poz. 160) i przyjęcia na tej podstawie do przeliczeń kursu średniego NBP. W tym zakresie należało zwrócić uwagę, iż w chwili zawarcia umowy nie obowiązywał art. 358 k.c. w obecnym brzmieniu, a w szczególności § 2 który odnosi się do możliwości ustalenia wartości waluty obcej według kursu średniego ogłaszanego przez NBP z dnia wymagalności roszczenia. Także wejście w życie ustawy antyspreadowej w żaden sposób nie wpływa na ocenę abuzywności postanowień we wcześniej zawartych umowach kredytu i ich konsekwencji dla bytu tych umów (zob. w szczególności wyrok Sądu Najwyższego z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18, z 7 lutego 2023, II CSKP 1541/22). W orzecznictwie ugruntowany jest już pogląd, że w zakresie dotyczącym skutków abuzywności niedozwolonych postanowień umownych na tle umowy kredytu denominowanego lub indeksowanego kursem CHF nie jest możliwe utrzymanie jej obowiązywania - po wyeliminowaniu z niej abuzywnych postanowień – poprzez wyrażenie kwoty kredytu w PLN, i oznaczenie jego oprocentowania z odwołaniem do stawek LIBOR. Umowa nie może być również w takim wypadku utrzymana jako umowa kredytu walutowego w CHF. Brak także podstaw do zastąpienia stawki oprocentowania LIBOR stawką WIBOR (zob. wyroki Sądu Najwyższego z 13 maja 2022 r., II CSKP 293/22 i z 13 maja 2022 r., II CSKP 405/22, postanowienie Sądu Najwyższego z 7 grudnia 2022 r., I CSK 3271/22). Również orzecznictwo Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, na gruncie dyrektywy 93/13/EWG, w szczególności jej art. 6 ust. 1 nie pozostawia tu wątpliwości. W wyroku TSUE z 3 października 2019 r., C - 260/18 Trybunał wskazał, że "art. 6 ust. 1 powołanej dyrektywy 93/13 nie stoi na przeszkodzie temu, aby sąd krajowy, po stwierdzeniu nieuczciwego charakteru niektórych warunków umowy kredytu indeksowanego do waluty obcej (...), przyjął, zgodnie z prawem krajowym, że ta umowa nie może dalej obowiązywać bez takich warunków z tego powodu, że ich usunięcie spowodowałoby zmianę charakteru głównego przedmiotu umowy". W razie uznania, iż postanowienie umowy kredytu indeksowanego lub denominowanego odnoszące się do sposobu określania kursu waluty obcej stanowi niedozwolone postanowienie umowne i nie jest wiążące, w obowiązującym stanie prawnym nie można przyjąć, że miejsce tego postanowienia zajmuje inny sposób określenia kursu waluty obcej wynikający z przepisów prawa lub zwyczajów. I CSK 2138/24 5 W związku z powyższym w razie niemożliwości ustalenia wiążącego strony kursu waluty obcej w umowie kredytu indeksowanego lub denominowanego umowa nie wiąże także w pozostałym zakresie (postanowienie SN z dnia 23 lipca 2026 r. I CSK 53/25). Co do oceny proporcjonalności mogących powstać skutków w zakresie wadliwości umowy, to w orzecznictwie Sądu Najwyższego utrwalił się pogląd, że przyjęcie skutku w postaci upadku umowy nie koliduje z zasadą proporcjonalności sankcji i pewności prawa, skoro jest to efekt stosowania przez Bank praktyki, w ramach której określał jednostronnie wysokość zobowiązania po zawarciu umowy. Stwierdzenie nieważności umowy mieści się przy tym w zakresie sankcji, jaką Dyrektywa 93/13 przewiduje w związku z wykorzystywaniem przez przedsiębiorcę nieuczciwych postanowień umownych. Uzupełnienie umowy przez sąd i dokonanie zmiany treści abuzywnego postanowienia mogłoby zagrażać realizacji długoterminowego celu ustanowionego w art. 7 Dyrektywy 93/13, prowadząc do wyeliminowania zniechęcającego skutku wywieranego na przedsiębiorców przez zwykły brak stosowania takich warunków wobec konsumentów. Byliby oni w ten sposób zachęcani do stosowania nieuczciwych warunków, wiedząc, że nawet gdyby miały być one uznane za bezskuteczne, to umowa mogłaby zostać uzupełniona w niezbędnym zakresie przez sąd krajowy, co pozostałoby bez wpływu na jej ważność i bez istotnego uszczerbku dla ich interesów (zob.m.in. wyroki TSUE z 14 czerwca 2012 r., C-618/10 Banco Espańol de Crédito SA; z 30 kwietnia 2014 r., C 26-13, Árpad Kásler, Hajnalka Káslernč Rábai przeciwko OTP Jelzálogbank Zrt; z 26 marca 2019 r., C-70/17 i C-179/17, Abanca Corporación Bancaria SA i Bankia SA oraz wyroki Sądu Najwyższego z 27 listopada 2019 r., II CSK 483/18 i z 29 lipca 2023 r., II CSKP 611/22). Co do kwestii zmiany umowy kredytu pierwotnie wyrażonej w złotych polskich a następnie aneksowanej do waluty frank szwajcarski, to należy zauważyć, że w przypadku, gdy eliminacja niedozwolonego postanowienia umownego, doprowadzi do takiej deformacji umowy, że na podstawie pozostałej jej treści nie da się odtworzyć praw i obowiązków stron, to nie można przyjąć, że strony są związane pozostałą częścią umowy (tak postanowienie SN z dnia 29 czerwca 2026 r., I CSK 3403/24). Nie ma także podstaw prawnych do tego, by powrócić do I CSK 2138/24 6 pierwotnej treści stosunku zobowiązaniowego, który był przedmiotem aneksu i który wprowadził istotną zmianę kredytu z złotówkowego na indeksowanego do waluty frank szwajcarski. W istocie bowiem to zobowiązanie w poprzedniej, innej co do jego istoty treści, przestało istnieć i nie może „odżyć” bez zgody obu stron. Doszło zatem do powstania nowego zobowiązania umownego w drodze aneksu (swoistej transformacji stosunku prawnego), co słusznie zauważano w odpowiedzi na skargę kasacyjną. Skoro w zakresie zagadnienia sformułowanego pod lit. A., nie można uznać dopuszczalności trwania takiego zobowiązania kredytowego w treści określonej sprzed okresu zawarcia aneksu, zbędne jest rozważanie zagadnienia pochodnego, określonego pod lit. B) dotyczącego zakresu i waluty zwrotu świadczeń w takiej sytuacji. Co do kwestii wykładni art. 3851 k.c. w z art. 65 § 1 i 2 k.c. i kwestii rozumienia przesłanki „rażącego naruszenia interesów konsumenta”, to wykładnia art. 3851 § 1 zdanie pierwsze k.c., była przedmiotem rozważań Sądu Najwyższego (ob. postanowienie SN z dnia 29 czerwca 2026 r., I CSK 3403/24). Decydujące znaczenie ma to, w jaki sposób postanowienie umowne kształtuje prawa i obowiązki konsumenta (płaszczyzna prawna), a nie względy oceny ekonomicznej mających nastąpić skutków. Co do możliwości separowania i fragmentacji postanowień umownych, to należy zauważyć, że w świetle art. 3851 § 2 k.c. w zw. z 3851 § 1 k.c., przez pojęcie „postanowienia umowy zawieranej z konsumentem'' należy rozumieć całą jednostkę redakcyjną konkretnej umowy, a nie wyrażoną w tych jednostkach, dającą się wyodrębnić normę prawną (poszczególne klauzule) regulującą zachowania stron stosunku prawnego. Zawarte w umowie kredytowej postanowienia wprowadzające klauzulę indeksacyjną i odsyłające do tabeli kursów walut (klauzula kursowa) odnoszą się do mechanizmu wypłaty i spłaty zaciągniętego zobowiązania kredytowego i ustalania wartości świadczenia w oparciu o kurs franka szwajcarskiego. Postanowienia umowne w tej materii powinny były być interpretowane łącznie, a nie w separacji od siebie (wyrok SN z 7 lutego 2023 r., II CSKP 1334/22). W rezultacie niezależnie od sposobu ujmowania jednostki redakcyjnej umowy, kształtuje ona jako całość prawa i obowiązki stron w sposób zgodny lub sprzeczny z prawem. Należy zauważyć, że I CSK 2138/24 7 24 czerwca 2026 r., III CZP 8/26, na skutek wniosku Prezesa Sądu Najwyższego kierującego pracą Izby Cywilnej o rozstrzygnięcie zagadnienia prawnego, skład całej Izby Cywilnej podjął uchwałę: postanowienie umowy lub wzorca umowy kredytu indeksowanego do waluty obcej albo denominowanego w walucie obcej, określające sposób wyznaczania kursu waluty na podstawie średniego kursu tej waluty ustalanego przez Narodowy Bank Polski korygowanego o marżę banku, podlega ocenie co do abuzywności (art. 3851 § 1 k.c.) wyłącznie jako całość. Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 3989 § 1 i 2 k.p.c. odmówił przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania oraz – co do kosztów postępowania – art. 98 § 1 i 3 k.p.c. w zw. z art. 39821 i art. 391 § 1 k.p.c. (M.M.) [SOP]