I CSK 243/18

Sygn. akt I CSK 243/18 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 9 maja 2019 r. Sąd Najwyższy w składzie: SSN Beata Janiszewska (przewodniczący) SSN Marcin Krajewski (sprawozdawca) SSN Tomasz Szanciło w sprawie z powództwa "D." sp. z o.o. w W. i Biura […] S.A. w G. przeciwko Skarbowi Państwa - Generalnemu Dyrektorowi Dróg Krajowych i Autostrad o zapłatę, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 9 maja 2019 r., skargi kasacyjnej strony pozwanej od wyroku Sądu Apelacyjnego w […] z dnia 23 sierpnia 2017 r., sygn. akt VI ACa […], uchyla zaskarżony wyrok w punktach I. 1 a-d, I.3 oraz w punktach II i III i w tym zakresie przekazuje sprawę Sądowi Apelacyjnemu w […] do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego. 2 UZASADNIENIE Pozwem z 12 marca 2012 r. D. sp. z o.o. z siedzibą w W. wniosła o zasądzenie od Skarbu Państwa – Generalnego Dyrektora Dróg Krajowych i Autostrad kwoty 2.734.473,15 zł wraz z odsetkami. Pismem z 4 grudnia 2014 r. w charakterze powoda do sprawy przystąpiło Biuro […] S.A. z siedzibą w G.. Po ostatecznym sprecyzowaniu powództwa powodowie zażądali zasądzenia od pozwanego na ich rzecz następujących kwot tytułem należnego im wynagrodzenia wraz z odsetkami: a) 1.526.552,40 zł na podstawie umowy nr […]/2004; b) 539.045,04 zł na podstawie umowy nr […]/2007; c) 100.174,80 zł na podstawie umowy nr […]/2009. Rozpatrujący sprawę w pierwszej instancji Sąd Okręgowy w W. ustalił, że strony, w tym powodowie występujący jako konsorcjum, zawarły wymienione umowy obejmujące wykonanie przez powodów prac projektowych związanych z budową odcinka […] obwodnicy W.. Do ostatecznego odbioru przedmiotu umowy nr […]/2004 oraz […]/2007 doszło w dniu 19 grudnia 2013 r., kiedy to strony zgodnie potwierdziły wysokość wynagrodzenia pozostającego do zapłaty na rzecz powodów na kwotę 1.526.552,40 zł. Na tej podstawie powód D. Sp. z o.o. wystawił fakturę za prace wykonane w ramach umowy nr […]/2004 na wymienioną kwotę. Tego samego dnia, tj. 19 grudnia 2013 r., strony potwierdziły wysokość wynagrodzenia pozostającego do zapłaty na rzecz powodów na podstawie umowy nr […]/2007 na kwotę 539.045,04 zł i również na tę kwotę została wystawiona faktura. Strona pozwana naliczyła kary umowne za zwłokę w wykonaniu umów nr […]/2004 oraz […]/2007. W odniesieniu do należności wynikającej z umowy nr […]/2004 strona pozwana złożyła oświadczenia o potrąceniu pozostałego do zapłaty wynagrodzenia (1.526.552,40 zł) z naliczonymi karami umownymi co do kwoty 943.514,40 zł w dniu 21 stycznia 2014 r. i następnie co do kwoty 583.038,00 zł w dniu 18 grudnia 2014 r. W odniesieniu do należności wynikającej z umowy nr […]/2007 strona pozwana złożyła oświadczenie o potrąceniu 3 pozostałego do zapłaty wynagrodzenia (539.045,04 zł) z naliczonymi karami umownymi co do kwoty 384.050,07 zł w dniu 21 stycznia 2014 r. Protokół odbioru końcowego prac wynikających z umowy nr […]/2009 został podpisany 30 listopada 2012 r. Na tej podstawie wystawiono fakturę na 740.971.68 zł, którą strona pozwana opłaciła do kwoty 640.798,88 zł. W dniu 21 grudnia 2012 r. pozwana dokonała z tej faktury potrącenia kwoty 100.174,80 zł naliczonej tytułem kary umownej za opóźnienie w wykonaniu zobowiązania. Mając na uwadze tak ustalony stan faktyczny, Sąd Okręgowy zasądził od pozwanej na rzecz powodów łącznie kwotę 2.164.737,24 zł. wraz z odsetkami oraz kosztami postępowania, oddalając powództwo jedynie w niewielkiej części. Sąd ten przyjął, że ostateczne kwoty wynagrodzenia żądane na podstawie trzech wymienionych umów nie budziły wątpliwości, a spór dotyczył skuteczności złożonych oświadczeń o potrąceniu. Opóźnienia w wykonaniu umów nr […]/2004 oraz […]/2007 nie były zawinione przez stronę powodową i wynikały z okoliczności od niej niezależnych. Ponieważ zaś w wymienionych umowach nie rozszerzono zakresu odpowiedzialności wykonawców, oznacza to, że roszczenie o zapłatę kar umownych nie powstało, a oświadczenia o potrąceniu nie odniosły skutków. W odniesieniu do umowy nr […]/2009 Sąd Okręgowy przyjął, że wprawdzie powodowie nie wykazali okoliczności, z których wynikałoby, że nie ponoszą winy w uchybieniu terminowi wykonania zobowiązania, to jednak prace wykonane z opóźnieniem stanowią jedynie nieznaczną część ogółu prac objętych umową, w związku z czym zasadne jest miarkowanie kary umownej do kwoty 1.000 zł. Wyrok w części zasądzającej roszczenie zaskarżyła strona pozwana. W apelacji dodatkowo zgłoszono zarzut potrącenia wierzytelności w wys. 154.994,97 zł naliczonej z tytułu kar umownych za nieterminowe spełnienie świadczenia z umowy nr […]/2007, załączając oświadczenie o potrąceniu tej wierzytelności z dnia 29 grudnia 2015 r. Zaskarżonym wyrokiem z 23 sierpnia 2017 r. Sąd Apelacyjny w […] zmienił wyrok Sądu Okręgowego w ten sposób, że oddalone zostało powództwo w zakresie kwoty 154.994,97 zł, a w pozostałym zakresie oddalił apelację, stosownie do tego rozstrzygając o kosztach procesu. 4 Sąd Apelacyjny zasadniczo podzielił ustalenia Sądu Okręgowego, jednak dokonał ich odmiennej oceny prawnej. Zdaniem Sądu odwoławczego składane przez stronę pozwaną oświadczenia o potrąceniu wierzytelności w większej części były bezskuteczne ze względu na niespełnienie ustawowej przesłanki potrącenia w postaci wymagalności wierzytelności przedstawionej do potrącenia. Wierzytelność z tytułu kary umownej staje się wymagalna dopiero w terminie wynikającym z art. 455 k.c., a więc w okolicznościach sprawy konieczne było wcześniejsze wezwanie powodów do zapłaty. Tymczasem w odniesieniu do większości wierzytelności przedstawionych do potrącenia takiego wezwania nie wystosowano. Skuteczne okazało się jedynie potrącenie kwoty 154.994,97 zł, w odniesieniu do której na podstawie zebranego w sprawie materiału dowodowego można było przyjąć odmienny wniosek. Sąd Apelacyjny uznał przy tym, że naliczenie kar umownych w tej części było zasadne, gdyż powodowie nie przedstawili skutecznie dowodów na to, że nie ponoszą odpowiedzialności za powstałe opóźnienie, a ich obciążał ciężar wykazania tej okoliczności. Wyrok Sądu Apelacyjnego zaskarżył Skarb Państwa w części, z której wynikało zasądzenie należności na rzecz powodów. W skardze kasacyjnej zarzucono naruszenie: 1) przepisów postępowania, tj. art. 382 k.p.c. w zw. z art. 245 k.p.c., przez pominięcie niektórych dokumentów przy ocenie wymagalności wierzytelności strony pozwanej oraz ocenie skuteczności potrącenia; 2) przepisów postępowania, tj. art. 328 § 2 k.p.c. i art. 210 § 1 i 2 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. i art. 378 § 1 k.p.c., przez niewyjaśnienie w pełni podstawy faktycznej i prawnej rozstrzygnięcia, co znalazło wyraz w braku odniesienia się do zarzutu potrącenia dokonanego w piśmie procesowym z 9 marca 2015 r. oraz nierozważeniu skuteczności oświadczenia o potrąceniu zawartego w piśmie pozwanego z 18 grudnia 2014 r.; 3) przepisów postępowania, tj. art. 385 k.p.c., przez nierozpoznanie istoty sprawy i oddalenie apelacji pomimo niedokonania koniecznych ustaleń faktycznych oraz pominięcie rozważań w zakresie wynikającym z poprzednio wymienionych dwóch zarzutów; 5 4) prawa materialnego, tj. art. 60 k.c., przez pominięcie materialnoprawnych skutków, które mogą wynikać z pisma procesowego z 9 marca 2015 r. oraz oświadczenia o potrąceniu z 18 grudnia 2014 r.; 5) prawa materialnego, tj. art. 65 k.c. w zw. z art. 455 k.c. i art. 60 k.c., przez błędną wykładnię not księgowych i uznanie, że nie stanowiły one wezwania do spełnienia świadczenia; 6) prawa materialnego, tj. art. 65 § 1 k.c., przez uznanie, że strony w umowie nr […]/2007 nie rozszerzyły odpowiedzialności powodów na okoliczności przez nich niezawinione; 7) prawa materialnego, tj. art. 455 k.c., przez przyjęcie, że podanie terminu zapłaty jest konieczną przesłanką postawienia wierzytelności w stan wymagalności; 8) prawa materialnego, tj. art. 498 § 1 i 2 k.c. oraz art. 499 k.c. w zw. z art. 627 k.c., przez uznanie, że nie wystąpiły przesłanki potrącenia wierzytelności z tytułu kar umownych. Powołując się na powyższe podstawy kasacyjne, Skarb Państwa wniósł o uchylenie wyroku Sądu Apelacyjnego w zaskarżonej części oraz przekazanie sprawy temu Sądowi do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego. W odpowiedzi na skargę kasacyjną powodowe spółki wniosły o odmowę przyjęcia jej do rozpoznania, ewentualnie o jej oddalenie i zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego według norm przepisanych. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Skarga kasacyjna jest uzasadniona. W szczególności zasadne okazały się zarzuty naruszenia prawa procesowego w części, w której Sądowi Apelacyjnemu zarzucono brak odniesienia się do oświadczenia o potrąceniu zawartego w piśmie procesowym strony pozwanej z 9 marca 2015 r. W piśmie tym, w punkcie I wniesiono o oddalenie powództwa ze względu na dokonane przez pozwanego potrącenie wierzytelności, natomiast osobno, w punkcie II, podniesiono zarzut potrącenia z powołaniem się na konkretne kwoty wynikające z wystawionych dotychczas not księgowych i oświadczeń o potrąceniu. Strona skarżąca słusznie 6 wskazuje na konieczność odróżnienia potrącenia jako czynności materialnoprawnej oraz czysto procesowego zarzutu potrącenia, który odwołuje się do potrącenia dokonanego uprzednio poza procesem (zob. wyr. SN z 23 stycznia 2004 r., III CK 251/02; z 28 kwietnia 2005 r., III CK 540/04; z 26 maja 2006 r., V CSK 105/06, OSP 2007, nr 5, poz. 61; z 4 października 2006 r., II CSK 202/06, OSNC-ZD 2008, nr A, poz. 5; z 24 października 2007 r., IV CSK 223/07; z 21 czerwca 2012 r., III CSK 317/11; z 7 marca 2013 r., II CSK 476/12; uzasadnienie uchw. SN (7) z 19 października 2007 r., III CZP 58/07, OSNC 2008, Nr 5, poz. 44, s. 32; post. SN z 10 marca 2016 r., III CZ 8/16). W związku z wyraźnym rozdzieleniem w wymienionym piśmie procesowym wniosku o oddalenie powództwa ze względu na dokonane potrącenie (pkt I) oraz samego zarzutu potrącenia (pkt II), rozważenia wymagało, czy treść tego pisma nie stanowiła także oświadczenia o potrąceniu wywołującego skutki materialnoprawne. Miałoby ono wówczas charakter ewentualny, tj. wywoływałoby skutek na wypadek, gdyby bezskuteczne okazały się wcześniej złożone oświadczenia o potrąceniu. W razie takiej kwalifikacji oświadczenia zawartego w piśmie, wymagałoby również oceny, czy podpisujący to pismo radca Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa był upoważniony do złożenia w imieniu Skarbu Państwa oświadczenia wywołującego skutek potrącenia (por. wyr. SN z 20 października 2004 r., I CK 204/04, OSNC 2005, nr 10, poz. 176; z 20 października 2006 r. IV CSK 134/05; z 23 lutego 2017 r., V CSK 305/16) a także, czy pismo to dotarło do osoby upoważnionej do przyjęcia takiego oświadczenia (por. wyr. SN z 12 października 2007 r., V CSK 171/07; z 10 sierpnia 2010 r., I PK 56/10, OSNP 2011, nr 23-24, poz. 295; z 7 marca 2013 r., II CSK 476/12; z 13 stycznia 2016 r., II CSK 862/14). Przyjęcie, że oświadczenie zawarte w piśmie procesowym strony pozwanej z 9 marca 2015 r. mogło wywołać skutki materialnoprawne właściwe dla potrącenia, wymaga uznania, że w chwili jego złożenia istniały przesłanki potrącenia, w tym również przesłanka w postaci wymagalności ewentualnej wierzytelności Skarbu Państwa z tytułu naliczonych kar umownych. Ustalenie tej kwestii wymaga oceny skutków uprzednich oświadczeń składanych powodom przez stronę pozwaną, a w szczególności wystawianych not księgowych oraz oświadczeń o potrąceniu. Wnioski wynikające z takiej oceny zawarte w uzasadnieniu zaskarżonego 7 orzeczenia w odniesieniu do postawienia wierzytelności w stan wymagalności nie są jednoznaczne i kwestia ta wymagać będzie ponownego rozważenia przez Sąd Apelacyjny. Z jednej strony w uzasadnieniu znalazło się stwierdzenie, zgodnie z którym żadna z not o numerach […]/2014, […]/2014 i […]/2014 nie zawierała wezwania do zapłaty ze wskazaniem terminu, w jakim powinno nastąpić spełnienie świadczenia z tytułu kary umownej. Ze stwierdzenia tego można byłoby wyprowadzić wniosek, zwalczany obecnie przez stronę skarżącą w ramach jednego z zarzutów kasacyjnych, zgodnie z którym, zdaniem Sądu Apelacyjnego, podanie przez wierzyciela w wezwaniu do zapłaty terminu spełnienia świadczenia jest konieczną przesłanką jego skuteczności. Taki wniosek rzeczywiście nie miałby podstaw prawnych, gdyż dla osiągnięcia skutku przewidzianego w art. 455 k.c. nie jest niezbędne, by wierzyciel w wezwaniu do zapłaty podał termin spełnienia świadczenia, a nawet wskazanie takiego terminu należałoby uznać za bezskuteczne, gdyby miał on przypaść wcześniej niż termin określony jako niezwłoczny w myśl przepisu. Stanowisko Sądu Apelacyjnego w tej mierze nie jest jednak w pełni jasne, gdyż jednocześnie stwierdza on, że niedopuszczalnym skrótem było przedstawienie przez powoda (powinno być: „pozwanego”) oświadczenia o potrąceniu, które jednocześnie zawierało w sobie element wezwania do zapłaty. Może z tego wynikać, że jakkolwiek Sąd Apelacyjny nie uznał skuteczności dokonanych potrąceń, to jednocześnie przyjął, że oświadczenia te wywarły skutek wezwań do zapłaty i spowodowały powstanie stanu wymagalności wierzytelności. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd Apelacyjny powinien rozważyć, czy możliwe jest przyjęcie, że noty księgowe zawierające zapowiedź potrącenia wierzytelności oraz oświadczenia o potrąceniu, bezskuteczne ze względu niespełnienie przesłanki wymagalności wierzytelności, można uznać za skuteczne wezwania do zapłaty. Przy rozważeniu tej kwestii należy z jednej strony wziąć pod uwagę, że wolą osoby wystawiającej notę z zapowiedzią potrącenia wynikającej z niej wierzytelności oraz osoby składającej oświadczenie o potrąceniu nie jest doprowadzenie do sytuacji, w której wierzyciel uzyska realnie zapłatę od dłużnika. Na tej podstawie można więc uznać, że skutki tych oświadczeń i wezwania do zapłaty są odmienne. Z drugiej jednak strony należy również zauważyć, że gdyby 8 osoba składająca takie oświadczenie wiedziała o niemożliwości potrącenia wskutek braku wymagalności roszczenia, najprawdopodobniej wystosowałaby wezwanie do zapłaty. Wezwanie takie może być też uznane w pewnym sensie za namiastkę potrącenia, gdyż wprawdzie samo nie prowadzi bezpośrednio do zaspokojenia wierzytelności, ale umożliwia jej zaspokojenie w przyszłości, niezależnie, czy miałoby to nastąpić wskutek efektywnej zapłaty, czy też wskutek potrącenia. Kwestie te powinny zostać ocenione w odniesieniu do konkretnych okoliczności sprawy. W ocenie Sądu Najwyższego nietrafne są zarzuty skargi kasacyjnej odwołujące się do skutków przypisywanych pismom strony pozwanej z 14 marca 2014 r. oraz 18 grudnia 2014 r. Pierwsze z nich dotyczyło spotkania stron, którego przedmiotem było omówienie not księgowych, przy czym w piśmie tym podano również sposób naliczenia kar umownych. Strona pozwana nie wskazuje jasno, jaki wniosek w jej opinii miałby wynikać z tego pisma, ale trudno uznać je za ponowione oświadczenie o potrąceniu lub za wezwanie do zapłaty. W związku z tym nie można czynić Sądowi Apelacyjnemu zarzutu, że w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku nie omówił osobno skutków wynikających z tego pisma. Pismo z 18 grudnia 2014 r. zawierało zaś oświadczenie o potrąceniu skonkretyzowanej co do wysokości wierzytelności wynikającej z określonych dokumentów księgowych. W uzasadnieniu zaskarżonego orzeczenia wyjaśniono, dlaczego oświadczenie to nie mogło wywrzeć zamierzonych skutków prawnych. Nie przekonuje podjęta w skardze kasacyjnej próba przypisania temu oświadczeniu innego skutku niż wynikający z jego treści, w postaci potrącenia innej wierzytelności lub choćby tylko innej części tej samej wierzytelności. Treść oświadczenia jest w tej mierze precyzyjna. Zawarte w skardze kasacyjnej zarzuty naruszenia prawa materialnego w znacznej części odnoszą się do poglądów, które nie zostały wyrażone przez Sąd Apelacyjny, a strona skarżąca przypisuje je Sądowi ze względu na treść rozstrzygnięcia. W szczególności dotyczy to zarzutu naruszenia art. 60 k.c. w kontekście oceny zarzutu potrącenia zawartego w piśmie procesowym z 9 marca 2015 r. Jak wyżej wskazano, Sąd odwoławczy pominął treść tego pisma przy ocenie stanu faktycznego sprawy, w związku z czym trudno przyjąć, że określając 9 jego skutki, dopuścił się zarzucanego naruszenia prawa materialnego. Podobną uwagę można odnieść do zarzutu błędnego uznania, że noty księgowe nie stanowiły wezwania do zapłaty. Jak wyżej wspomniano, z treści uzasadnienia zaskarżonego orzeczenia nie można jednoznacznie wyciągnąć wniosku, że Sąd Apelacyjny przyjął taki pogląd. Zajęcie stanowiska w tej mierze nie było zresztą niezbędne, gdyż wobec uznania, że do potrącenia miało dochodzić jednocześnie z wystawieniem not, jasny był wniosek co do braku wymagalności wierzytelności w tej chwili, nawet gdyby samo wystawienie not mogło spowodować powstanie stanu wymagalności w przyszłości. Kwestia rzekomego naruszenia art. 455 k.c. została już omówiona powyżej, a zarzut naruszenia art. 498 k.c. przez przyjęcie, że nie zostały spełnione przesłanki potrącenia wierzytelności, w rzeczywistości nie ma samodzielnego znaczenia, gdyż ocena tego zagadnienia jest pochodną rozstrzygnięcia zasadności innych zarzutów kasacyjnych. Odrębny charakter ma jedynie zarzut naruszenia art. 65 k.c. przez błędne przyjęcie, że strony w umowie nr […]/2007 nie rozszerzyły odpowiedzialności powodów na okoliczności przez nich niezawinione. Kwestia ta nie miała ostatecznie wpływu na treść rozstrzygnięcia, a Sąd Apelacyjny uznał, że powodowie nie zdołali wykazać, iż do niewykonania zobowiązania doszło wskutek okoliczności, za które nie ponoszą odpowiedzialności. Gdyby jednak zagadnienie to miało mieć znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy w przyszłości, należy wskazać, że strony są uprawnione do rozszerzenia zakresu okoliczności, za które ponoszą odpowiedzialność, w tym również do przyjęcia odpowiedzialności za opóźnienie, które nie jest spowodowane niezachowaniem należytej staranności przez dłużnika, tj. opóźnienie, które nie jest jednocześnie zwłoką w rozumieniu Kodeksu cywilnego. Kwestią odrębną jest jednak, czy zwykłe użycie w treści umowy słowa „opóźnienie” zamiast „zwłoka”, jest wystarczające, by przyjąć, że intencją stron było tak daleko idące rozszerzenie odpowiedzialności. Zgodnie z art. 65 § 2 k.c. przy wykładni umów należy raczej badać, jaki był zgodny zamiar stron i cel umowy, aniżeli opierać się na jej dosłownym brzemieniu. Sprawia to, że konieczne jest zawsze zanalizowanie treści umowy w kontekście stosunków między stronami i okoliczności danego przypadku. 10 Z uwagi na powyższe Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815 k.p.c. orzekł, jak w sentencji. a aj