I CSK 3222/25

I CSK 3222/25 POSTANOWIENIE 9 września 2026 r. Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie: SSN Adam Doliwa na posiedzeniu niejawnym 9 września 2026 r. w Warszawie w sprawie z powództwa syndyka masy upadłości Banku spółki akcyjnej w upadłości w W. przeciwko E.L. i M.L. o zapłatę, na skutek skargi kasacyjnej syndyka masy upadłości Banku spółki akcyjnej w upadłości w W. od wyroku Sądu Apelacyjnego w Krakowie z 30 września 2024 r., I ACa 2187/24, 1. odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania; 2. zasądza od syndyka masy upadłości Banku spółki akcyjnej w upadłości w W. na rzecz E.L. i M.L. po 1350 (tysiąc trzysta pięćdziesiąt) złotych z odsetkami w wysokości odsetek ustawowych za opóźnienie za czas po upływie tygodnia od dnia doręczenia niniejszego postanowienia powodowi do dnia zapłaty tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego. UZASADNIENIE Strona powodowa, syndyk masy upadłości Banku spółki akcyjnej w W. w upadłości, wywiodła skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego w I CSK 3222/25 2 Krakowie z 30 września 2024 r., wydanego w sprawie przeciwko E.L. i M.L. o zapłatę. Uzasadniając wniosek o przyjęcie skargi do rozpoznania bank przedstawił istotne zagadnienia prawne – „czy w postępowaniu sądowym zainicjowanym przez upadłego, w które wstąpił następnie po ogłoszeniu upadłości syndyk masy upadłości upadłego dopuszczalne jest złożenie oświadczenia o potrąceniu wierzytelności przez wierzyciela upadłego i jego uwzględnienie przez sąd rozpoznający sprawę, jeżeli czynność ta (tj. potrącenie) została dokonana bez zgłoszenia wierzytelności w postępowaniu upadłościowym upadłego (poza trybem ustalania i weryfikacji listy wierzytelności upadłego, który na dzień składania oświadczenia i orzekania przez Sąd nadal nie jest ustalona), pomimo treści art. 236 ust. 1 pr.up., w myśl którego „wierzyciel osobisty upadłego, który chce uczestniczyć w postępowaniu upadłościowym, jeżeli niezbędne jest ustalenie jego wierzytelności, powinien w terminie oznaczonym w postanowieniu o ogłoszeniu upadłości zgłosić syndykowi swoją wierzytelność za pośrednictwem systemu teleinformatycznego obsługującego postępowanie sądowe”, w szczególności uwzględniając, że prawo upadłościowe wprowadza pierwszeństwo rozstrzygania o roszczeniach tego typu w ramach ustalania listy wierzytelności (art. 145 pr.up.), a więc uprawnienie Sądu do oceny skuteczności oświadczenia o potrąceniu, które stanowi sposób zaspokojenia roszczenia wierzyciela upadłego, aktualizuje się dopiero po prawomocnym zakończeniu weryfikacji listy wierzytelności (art. 145 pr.up. w zw. z art. 144 pr.up.)?” oraz „czy w przypadku podniesienia przez wierzyciela upadłego zarzutu potrącenia i złożenia materialnoprawnego oświadczenia o potrąceniu przed ogłoszeniem upadłości w toku postępowania sądowego zainicjowanego przez upadłego (w które następnie wstąpił syndyk masy upadłości upadłego) sąd może uznać ten zarzut za skuteczny wobec upadłego, jeżeli w toku postępowania, a przed wydaniem wyroku doszło do ogłoszenia upadłości, a podnoszący zarzut potrącenia nie dokonali zgłoszenia wierzytelności w tym postępowaniu upadłościowym, czy też powinien uznać, że zarzut ten nie może być podniesiony skutecznie w postępowaniu sądowym i wierzyciel może dochodzić wobec upadłego wierzytelności albo w postępowaniu upadłościowym albo po jego prawomocnym zakończeniu lub wyczerpaniu trybu określonego I CSK 3222/25 3 przepisami ustawy Prawo upadłościowe?” Skarżący wskazał, że w sprawie występuje potrzeba wykładni przepisów prawnych wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów dotyczących dopuszczalności i skuteczności zarzutu potrącenia (i oświadczenia o potrąceniu) złożonego przez wierzyciela upadłego w postępowaniu sądowym wytoczonym przez upadłego (w które następnie wstąpił syndyk masy upadłości upadłego) w sytuacji, gdy wierzyciel ten pominął dokonanie zgłoszenia swojej wierzytelności (wraz z ewentualnym potrąceniem) w toku postępowania upadłościowego, a sama lista wierzytelności upadłego nie została jeszcze ustalona ani też prawomocnie zweryfikowana. Bank wskazał, że w sprawie zachodzi przesłanka oczywistej zasadności skargi kasacyinei w związku z nieprawidłowym zrównaniem przez Sąd drugiej instancji terminu wymagalności żądania powoda o zwrot kapitału z terminem sądowym wyznaczonym przez Sąd pierwszej instancji na ustosunkowanie się pozwanych do zgłoszenia żądania ewentualnego przez powoda, gdy wymagalność uzależniona była wyłącznie od doręczenia pozwanym ww. żądania i tak należy rozumieć „niezwłoczność” z art. 455 k.c. w niniejszej sprawie; oraz zastosowaniem dobrodziejstwa rozłożenia na raty zasądzonego świadczenia wobec pozwanych, gdy ich aktualna sytuacja nie uzasadniała zastosowania przepisu art. 320 k.p.c., a na dzień orzekania szczególna była wyłącznie sytuacja strony powodowej, wobec której ogłoszona została upadłość, co zostało niezasadnie pominięte przez Sąd drugiej instancji. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Choć wymagania stawiane istotnemu zagadnieniu prawnemu i potrzebie dokonania wykładni przepisów prawa jako przyczynom przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania nie są tożsame, to w obu przypadkach musi występować przymiot nowości. Problem prawny przedstawiony do rozstrzygnięcia przez Sąd Najwyższy nie może być już rozwiązany w orzecznictwie (zob. np. postanowienia SN: z 23 kwietnia 2025 r., I CSK 1920/24; z 28 marca 2025 r., I CSK 725/24; z 6 marca 2025 r., I CSK 3018/24; z 29 października 2024 r., I CSK 4297/23; z 21 sierpnia 2024 r., I CSK 1927/24; z 15 września 2023 r., I CSK 4360/22; z 29 sierpnia 2023 r., I CSK 4599/22; z 15 września 2023 r., I CSK 4360/22; z 18 sierpnia 2023 r., I CSK 4091/22). I CSK 3222/25 4 Istotnym zagadnieniem prawnym w rozumieniu art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c. jest zagadnienie nowe, nierozwiązane dotychczas w orzecznictwie, którego wyjaśnienie może przyczynić się do rozwoju prawa. Zagadnienie prawne powinno przede wszystkim być sformułowane w oparciu o okoliczności mieszczące się w stanie faktycznym sprawy wynikającym z dokonanych przez sąd ustaleń (zob. postanowienie SN z 7 czerwca 2001 r., III CZP 33/01), a jednocześnie być przedstawione w sposób ogólny i abstrakcyjny tak, aby umożliwić Sądowi Najwyższemu udzielenie uniwersalnej odpowiedzi, niesprowadzającej się do samej subsumpcji i rozstrzygnięcia konkretnego sporu (zob. postanowienia SN: z 15 października 2002 r., III CZP 66/02; z 22 października 2002 r., III CZP 64/02, i z 5 grudnia 2008 r., III CZP 119/08). Konieczne jest przytoczenie argumentów prawnych, które prowadzą do rozbieżnych ocen. Skarżący powinien nie tylko wskazać przepis prawa (materialnego lub procesowego), którego dotyczy zagadnienie, ale także przedstawić pogłębioną argumentację prawną w celu wykazania, że zagadnienie jest istotne, a jego rozstrzygnięcie ma znaczenie dla merytorycznego rozstrzygnięcia w jego sprawie (zob. m.in. postanowienia SN: z 23 sierpnia 2007 r., I UK 134/07, i z 9 lutego 2011 r., III SK 41/10). W przypadku przesłanki z art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c. przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania może uzasadniać rozbieżność występująca w orzecznictwie Sądu Najwyższego lub sądów powszechnych. Jednakże jeśli skarżący dąży do zakwestionowania ustalonej już linii orzeczniczej, to powinien przedstawić istotne argumenty, ze względu na które zmiana stanowiska Sądu Najwyższego wydaje się zasadna (zob. np. postanowienia SN: z 21 sierpnia 2024 r., I CSK 1927/24; z 13 sierpnia 2024 r., I CSK 1623/24; z 16 listopada 2023 r., I CSK 3453/23; z 20 października 2023 r., I CSK 1658/23; z 14 czerwca 2023 r., I CSK 1105/23). Skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona, gdy dla przeciętnego prawnika z samej treści skargi – bez pogłębionej analizy i jurydycznych dociekań – w sposób jednoznaczny wynika, że wskazane w niej podstawy zasługują na uwzględnienie z uwagi na kwalifikowany charakter naruszenia przepisów prawa. Przyczyna przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania, jaką jest jej oczywista zasadność, może dotyczyć jedynie przepisów prawa niepodlegających różnej I CSK 3222/25 5 wykładni i niepozostawiających sądowi swobody oceny. Chodzi przy tym o wykładnię w oczywisty, dostrzegalny już prima facie sposób sprzeczną z jednolitą i ugruntowaną wykładnią skonkretyzowanego przepisu, przyjmowaną w orzecznictwie i nauce prawa (zob. m.in. postanowienia SN: z 21 maja 2025 r., I CSK 558/24; z 26 marca 2025 r., I CSK 3537/23; z 30 stycznia 2025 r., I CSK 3814/23; z 31 grudnia 2024 r., I CSK 1853/23; z 20 listopada 2024 r., I CSK 2892/23; z 14 września 2023 r., I CSK 518/23; z 27 lipca 2023 r., I CSK 5328/22). Analiza skargi kasacyjnej prowadzi do wniosku, że przesłanka z art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c. nie została spełniona. Skarżący bank pod pozorem oczywistej zasadności w istocie pyta o trafność stanowiska Sądu Apelacyjnego wyrażonego w związku z rozstrzygnięciem tej konkretnej sprawy. Przedstawił wyłącznie własne stanowisko, polemizując z niekorzystnym dla niego rozstrzygnięciem Sądu drugiej instancji. Nie budziło wątpliwości Sądu, że potrącenie miało miejsce w procesie o zapłatę, nie zaś w postępowaniu upadłościowym. Decyzja procesowa odnośnie do określonej wierzytelności podjęta w toku postępowania upadłościowego, będącego postępowaniem egzekucyjnym, znajdująca odzwierciedlenie w umieszczeniu jej na liście, może być kwestionowana w określony sposób, skoro nie korzysta z przymiotu powagi rzeczy osądzonej. Jednym ze sposobów jest właśnie powództwo wytoczone przez syndyka, którym dochodzi on określonej wierzytelności upadłego, co do której strona przeciwna może skutecznie przeciwstawić swoją wierzytelność i dokonać potrącenia. W efekcie przeprowadzenie takiego postępowania umożliwia ponowne zbadanie wszystkich kwestii istotnych dla oceny skuteczności potrącenia. Uprawnienie do potrącenia jest podmiotowym prawem kształtującym, skorzystanie z którego doprowadza do unicestwienia wzajemnych wierzytelności, przy czym to zdarzenie prawne, a nie możność (uprawnienie) skorzystania z zarzutu procesowego, oddziałuje na wierzytelność powoda, z której jest wywodzone roszczenie procesowe. W uzasadnieniu wniosku o przyjęcie skargi do rozpoznania zabrakło zatem istotnych kwestii prawnych, które nie zostały jeszcze rozstrzygnięte przez Sąd Najwyższy(zob. wyrok SN z 23 stycznia 2019 r., I CSK 749/17). I CSK 3222/25 6 Potrącenie wierzytelności upadłego z wierzytelnością wierzyciela jest dopuszczalne, jeżeli obie wierzytelności istniały w dniu ogłoszenia upadłości, chociażby termin wymagalności jednej z nich jeszcze nie nastąpił. A contrario nie jest dopuszczalne potrącenie wierzytelności, jeżeli jedna z nich powstała po ogłoszeniu upadłości. W niniejszej sprawie wierzytelność pozwanych powstała przed ogłoszeniem upadłości powodowego banku. O ile na zasadzie art. 498 k.c. wierzyciel może złożyć oświadczenie o potrąceniu tak długo, jak długo trwa stan potrącalności, o tyle art. 96 pr. upadł. określa termin końcowy do możliwości wykorzystania uprzywilejowanego sposobu zaspokojenia wierzyciela upadłego - poprzez potrącenie - konkretnej zgłaszanej przez niego wierzytelności do masy upadłości. Zaniechanie złożenia oświadczenia o skorzystaniu z prawa potrącenia lub złożenie go po terminie przewidzianym w art. 96 pr. upadł. ma ten skutek, że wierzyciel traci prawo do potrącenia wierzytelności w toku postępowania upadłościowego (zob. wyrok SN z 14 stycznia 2021 r., I CSKP 10/21). Art. 96 pr.up. i art. 2031 § 1 k.p.c. nie są przepisami konkurencyjnymi. Skutkiem podniesienia zarzutu potrącenia po terminie określonym w art. 2031 § 2 k.p.c. jest bezskuteczność tej czynności procesowej (art. 167 k.p.c.). Skutkiem niezachowania terminu określonego w art. 96 pr.up. jest utrata prawa potrącenia. Jeżeli nie nastąpiła utrata prawa potrącenia i zarzut potrącenia został podniesiony bez naruszenia ograniczeń z art. 2031 k.p.c., sąd rozpoznający powództwo syndyka o wierzytelność upadłego powinien zawiesić postępowanie (art. 177 § 1 pkt 1 k.p.c.) do czasu rozstrzygnięcia w postępowaniu upadłościowym o skuteczności zaliczenia wierzytelności pozwanego na poczet wierzytelności upadłego (zob. uchwała SN z 24 lutego 2026 r., III CZP 38/25). W powołanej uchwale Sądu Najwyższego z 24 lutego 2026 r., III CZP 38/25, wskazano, że w celu pełnego przedstawienia relacji między listą wierzytelności a zarzutem potrącenia przeciwko wierzytelności upadłego dochodzonej przez syndyka należy jeszcze rozważyć sytuację, gdy dłużnik broni się potrąceniem, podniesionym z zachowaniem rygorów z art. 2031 k.p.c., lecz nie zgłasza wierzytelności w postępowaniu upadłościowym. Należy przy tym pamiętać, że I CSK 3222/25 7 wierzyciel upadłego w istocie nie jest związany żadnym terminem do zgłoszenia wierzytelności. Skutkiem zgłoszenia po terminie oznaczonym w postanowieniu o ogłoszeniu upadłości, jest obowiązek uiszczenia do masy zryczałtowanych kosztów (art. 235 pr.up.). Ponadto spóźnione zgłoszenie naraża wierzyciela na pominięcie w planie podziału sporządzonym przed rozpoznaniem spóźnionego zgłoszenia. Dlatego powstaje zagadnienie, jak ma postąpić sąd procesowy, jeżeli pozwany ogranicza się do podniesienia zarzutu potrącenia, lecz nie zgłasza syndykowi wierzytelności. Literalna wykładania art. 96 pr.up. sugeruje, że dłużnikowi upadłego, który zaniechał zgłoszenia swojej wierzytelności, przysługuje prawo potrącenia, gdyż nie zgłaszając wierzytelności nie mógł utracić tego prawa na podstawie art. 96 pr. upadł. Jednak art. 93-96 pr.up. kompleksowo regulują dopuszczalność złożenia oświadczenia o potrąceniu po ogłoszeniu upadłości. Systemowa wykładania art. 96 pr. upadł. prowadzi do wniosku, że zgłoszenie wierzytelności jest warunkiem koniecznym skorzystania z prawa potrącenia. Zgłoszenie wierzytelności otwiera drogę do skorzystania z prawa potrącenia, a w przypadku niezłożenia oświadczenia o potrąceniu najpóźniej przy zgłoszeniu zamyka tę drogę. Dłużnik upadłego może złożyć syndykowi oświadczenie o potrąceniu wcześniej, w tym w formie zarzutu potrącenia w procesie z powództwa syndyka, lecz możliwość skorzystania z prawa potrącenia powstaje dopiero z chwilą zgłoszenia wierzytelności. Przy tym sąd procesowy nie może zawiesić postępowania do czasu ustalenia listy wierzytelności, ponieważ - na skutek braku zgłoszenia - nie istnieje inne toczące się postępowanie cywilne, od którego wyniku zależy rozstrzygnięcie sprawy. Z tej przyczyny Sąd Najwyższy na podstawie art. 3989 § 1 i 2 k.p.c. odmówił przyjęcia skargi do rozpoznania. O kosztach postępowania kasacyjnego rozstrzygnął zaś na podstawie art. 98 k.p.c. w zw. z § 10 ust. 4 pkt 2 i § 2 pkt 6 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych. (P.H.) [SOP] I CSK 3222/25 8