I CSK 473/18

Sygn. akt I CSK 473/18 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 29 listopada 2019 r. Sąd Najwyższy w składzie: SSN Marta Romańska (przewodniczący) SSN Grzegorz Misiurek (sprawozdawca) SSN Krzysztof Strzelczyk w sprawie z powództwa (…) Banku S.A. w W. przeciwko J. F. o zapłatę, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 29 listopada 2019 r., skargi kasacyjnej strony powodowej od wyroku Sądu Apelacyjnego w (...) z dnia 12 października 2017 r., sygn. akt VI ACa (...), uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi Apelacyjnemu w (...) do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego. UZASADNIENIE Powódka - (...) Bank S.A. w W. w pozwie skierowanym przeciwko J. F. wniosła o wydanie nakazu zapłaty zobowiązującego pozwanego do zapłaty na jej rzecz kwoty 126.100,00 zł - z zastrzeżeniem pozwanemu prawa do powoływania się w toku postępowania egzekucyjnego na ograniczenie odpowiedzialności do 2 nieruchomości położnej w Z. przy ul. S., dla której Sąd Rejonowy w W. prowadzi księgę wieczystą nr (...) - oraz kosztów postępowania. Sąd Okręgowy w W. nakazem zapłaty z dnia 12 maja 2015 r., sygn. akt III Nc (...), uwzględnił powyższe żądania powódki, a po rozpoznaniu zarzutów pozwanego, wyrokiem z dnia 22 stycznia 2016 r. uchylił w całości to orzeczenie, oddalił powództwo i orzekł o kosztach procesu. Sąd Apelacyjny w (...) wyrokiem zaskarżonym skargą kasacyjną oddalił apelację strony powodowej od wyroku Sądu Okręgowego (pkt 1) i orzekł o kosztach postepowania za drugą instancję (pkt 2), przyjmując za podstawę rozstrzygnięcia następujące ustalenia i wnioski. W dniu 17 stycznia 2007 r. Spółka M. spółka jawna z siedzibą w Z. zawarła z (...) Bank S.A. w W. umowę kredytu inwestorskiego w wysokości 18.664.000 zł w celu częściowego sfinansowania inwestycji G., zlokalizowanej przy ul. S. w Z. Zabezpieczenie spłaty kredytu stanowiła m.in.: co do kapitału - hipoteka zwykła w kwocie 18.664.000 zł na nieruchomości stanowiącej działkę oznaczoną w ewidencji gruntów numerem […] (obręb […]) w Z. przy ul. S., zaś w odniesieniu do odsetek - hipoteka kaucyjna na opisanej nieruchomości do kwoty 4.106.080 zł. W umowie uzgodniono, że w przypadku, gdy obciążona tymi hipotekami nieruchomość zostanie zabudowana budynkiem wielomieszkaniowym i dojdzie do przeniesienia własności części tej nieruchomości na nabywców poszczególnych lokali mieszkalnych, użytkowych lub garaży, strony dokonują podziału hipoteki zwykłej pomiędzy dotychczasową nieruchomość i wyodrębnione z niej nieruchomości lokalowe oraz gruntowe. Przedmiotem podziału miała być hipoteka w kwocie odpowiadającej wysokości niespłaconego zadłużenia z tytułu udzielonego kredytu, z uwzględnieniem wysokości udziałów przypadających na poszczególne wydzielone lokale w nieruchomości wspólnej. Łączna kwota wydzielonych hipotek miała być równa kwocie hipoteki, która uległa podziałowi; strony zobowiązały się do podjęcia - na koszt kredytobiorcy - wszelkich niezbędnych czynności do dokonania podziału hipoteki zabezpieczającej spłatę udzielonego kredytu. Przewidziano przy tym możliwość wyłączenia poszczególnych nieruchomości lokalowych z podziału hipoteki pod pewnymi warunkami. 3 W budynku wzniesionym na nieruchomości położonej w Z. przy ul. S. kredytobiorca postawił budynek mieszkalny, w którym wyodrębnione zostały lokale mieszkalne, w tym lokal pozwanego, oznaczony numerem 32 o powierzchni 31,53 m2 wraz z udziałem w części wspólnej nieruchomości w wysokości 3153/1348304 części, sprzedany pozwanemu w dniu 24 listopada 2010 r. za kwotę 136.162,42 zł. Działający w imieniu developera J. K. zobowiązał się przedłożyć pozwanemu w terminie do dnia 30 czerwca 2011 r. oświadczenie Banku kredytującego inwestycję (powódki) o wyrażeniu zgody na wykreślenie z księgi wieczystej nr (...) obydwu opisanych wyżej hipotek; w przypadku niedotrzymania powyższego zobowiązania, sprzedający przedmiotowy lokal miał zapłacić J. F. karę umowną w wysokości 10.000 zł. W dziale IV księgi wieczystej założonej dla lokalu nabytego przez J. F. dokonano wpisu hipotek obciążających nieruchomość gruntową, na której posadowiony został budynek mieszkaniowy. Wobec zalegania przez kredytobiorcę ze spłatą należności z tytułu uzyskanego kredytu powodowy Bank wypowiedział umowy kredytu w dniu 2 lipca 2009 r. Po ogłoszeniu upadłości likwidacyjnej spółki M. spółki jawnej wierzytelność powoda z tytułu umowy kredytu inwestorskiego została uznana w postępowaniu upadłościowym i powodowy Bank uzyskał zaspokojenie swojego roszczenia w łącznej kwocie 3.754.711.72 zł. Wysokość zadłużenia upadłej spółki z tytułu nie spłaconego kredytu wyniosła: w zakresie należności głównej - 6.227.761,93 zł, co do odsetek - 13.400.813,42 zł oraz co do kosztów - 17.023 zł. Pismem z dnia 18 listopada 2014 r. strona powodowa wezwała J. F., jako dłużnika rzeczowego, do zapłaty kwoty 126.120,00 zł; wezwanie to nie odniosło zamierzonego skutku. Oceniając tak ustalony stan faktyczny, Sąd obu instancji uznały powództwo za bezzasadne. Sąd Okręgowy wskazał, że nie został spełniony wymóg zawarcia pomiędzy powodowym Bankiem a kredytobiorcą umowy określającej sposób podziału hipoteki. W księdze wieczystej urządzonej dla wyodrębnionego lokalu nie można zatem dokonać wpisu, ani hipoteki łącznej, wobec nieistnienia podstaw do zastosowania art. 76 ust. 1 u.k.w.h. ani hipoteki, o której mowa w art. 76 ust. 4 4 u.k.w.h. Ubocznie Sąd Okręgowy zauważył, że roszczenie strony powodowej nie zostało wykazane co do wysokości. Sąd Apelacyjny, aprobując powyższą ocenę, podkreślił, iż okoliczność, że sąd wieczystoksięgowy w księdze wieczystej urządzonej dla lokalu stanowiącego odrębną własność pozwanego wpisał hipoteki, które były ustanowione na całej nieruchomości, nie oznacza, że domniemanie z art. 3 u.k.w.h. może zostać obalone jedynie w procesie o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym; można tego dokonać w każdym innym postępowaniu. W skardze kasacyjnej, opartej na obu podstawach określonych w art. 3983 § 1 pkt 1 i 2 k.p.c., strona powodowa wniosła o uchylenie wyroku Sądu Apelacyjnego w całości i przekazanie sprawy temu Sądowi do ponownego rozpoznania oraz rozstrzygnięcia o kosztach procesu. W ramach pierwszej podstawy kasacyjnej skarżąca zarzuciła naruszenie art. 67 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (dalej „u.k.w.h.”) poprzez jego niezastosowanie i pominięcie, że wpis hipoteki do księgi wieczystej jest wpisem konstytutywnym, przez co do ustalenia istnienia hipoteki niezbędny jest wpis w księdze wieczystej, a do ustalenia jej nieistnienia niezbędne jest wykreślenie tego wpisu, gdyż nie jest możliwe rozstrzygnięcie o nieistnieniu hipoteki bez wzruszenia prawomocnego wpisu. Drugą podstawę kasacyjną skarżąca wypełniła zarzutami naruszenia: - art 365 § 1 k.p.c. w związku z art. 391 § 1 k.p.c. oraz art. 67 u.k.w.h. przez przyjęcie, że hipoteka nie istnieje, w sytuacji gdy Sądy obu instancji były związane wpisem hipoteki w księdze wieczystej, która istnieje dopóki wpis nie zostanie wykreślony oraz art 3 § 1 u.k.w.h. w związku z art. 234 k.p.c., art. 391 § 1 k.p.c., art. 67 u.k.w.h., art. 10 § 1 u.k.w.h. i art. 31 ust. 2 u.k.w.h. poprzez podzielenie przez Sąd Apelacyjny oceny Sądu pierwszej instancji, co do nieistnienia hipoteki, w sytuacji gdy domniemanie zgodności wpisu w księdze wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym - w przypadku wpisu konstytutywnego, jakim jest hipoteka - jest wzruszalne jedynie w drodze powództwa przewidzianego w art. 10 ust. 1 u.k.w.h. W odpowiedzi na skargę kasacyjną pozwany wniósł o jej oddalenie. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 5 Zgodnie z art. 3 ust. 1 u.k.w.h. domniemywa się, że prawo jawne z księgi wieczystej jest wpisane zgodnie z rzeczywistym stanem prawnym. W uchwale z dnia 13 stycznia 2011 r., sygn. akt III CZP 123/10, (OSNC 2011, nr 9, poz. 96) Sąd Najwyższy wskazał, że domniemanie zamieszczone w art. 3 u.k.w.h. jest wzruszalne i może być obalone przez przeprowadzenie dowodu przeciwnego. Zwrócił przy tym uwagę, że zarówno w doktrynie, jak i orzecznictwie dominuje zapatrywanie, iż obalenie tego domniemania może nastąpić nie tylko w drodze powództwa przewidzianego w art. 10 u.k.w.h., ale również w każdym innym postępowaniu, w którym obalenie takiego domniemania stanowi przesłankę rozstrzygnięcia. W uzasadnieniu uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 18 maja 2010 r., III CZP 134/09 (OSNC 2010, nr 10, poz. 131) podkreślono jednak, że powództwo przewidziane w art. 10 ust. 1 u.k.w.h. jest jedyną drogą umożliwiającą trwałe i skuteczne wobec wszystkich obalenie domniemania ustanowionego w art. 3 ust. 1 u.k.w.h. Zwrócono przy tym uwagę na możliwość podważenia tego domniemania również w innych postępowaniach, w których rzeczywisty stan prawny nieruchomości ma znaczenie jako przesłanka zgłaszanych żądań lub obrony przed nimi, z zastrzeżeniem jednak, że w takiej sytuacji skutki obalenia domniemania ograniczają się do tego postępowania i jego stron, nie uzasadniając zmiany treści wpisów figurujących w księdze. Wyrok wydany w wyniku uwzględnienia powództwa przewidzianego w art. 10 ust. 1 u.k.w.h. stanowi natomiast podstawą skorygowania stanu prawnego ujawnionego w księdze wieczystej. Różnica pomiędzy wpisem deklaratywnym a - mającym charakter wyjątku - wpisem konstytutywnym polega na tym, że do nabycia prawa, którego dotyczy wpis deklaratywny, nie jest potrzebny wpis w księdze wieczystej. Wpis ten, dokonany na podstawie dokumentu stwierdzającego podstawę materialnoprawną, potwierdza jedynie istniejące prawo. Do nabycia prawa objętego wpisem konstytutywnym konieczna jest zaś zarówno podstawa materialnoprawna (np. umowa), jak i sam wpis w księdze wieczystej. Inaczej rzecz ujmując, osoba uprawniona na podstawie określonej czynności prawnej prawa tego nie nabędzie dopóty, dopóki nie nastąpi jego wpis. Dostrzeżenie odmiennego charakteru tych wpisów nie pozostaje bez 6 wpływu na sposób, w jaki może zostać obalone domniemanie prawdziwości wpisu prawa jawnego z księgi wieczystej; jeżeli do powstania prawa potrzebny jest wpis, to i do jego wygaśnięcia niezbędne jest wykreślenie wpisu. Prawomocny wpis hipoteki wiąże inne sądy (art. 365 k.p.c.) i nie może być obalony w jakimkolwiek postępowaniu jako przesłanka rozstrzygnięcia. Może to zatem nastąpić tylko w sprawie o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym (art. 10 u.k.w.h.), skoro zgłoszone w niej roszczenie służy do obalenia domniemania ustanowionego w art. 3 u.k.w.h. (zob. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 22 lutego 2018 r., I CSK 391/17, nie publ. i z dnia 29 kwietnia 2010 r., sygn. akt IV CSK 459/09, nie publ.). Sąd Apelacyjny, dokonując oceny zasadności powództwa, wyszedł z odmiennego – wadliwego - założenia, co nie pozwala skutecznie odeprzeć zarzutów podniesionych w skardze kasacyjnej. Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815 § 1 k.p.c. orzekł, jak w sentencji. aj