I CSK 624/13

Sygn. akt I CSK 624/13 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 12 września 2014 r. Sąd Najwyższy w składzie: SSN Dariusz Zawistowski (przewodniczący, sprawozdawca) SSN Agnieszka Piotrowska SSA Elżbieta Fijałkowska w sprawie z powództwa K. Pi. i Ł. P. przeciwko R. Spółce z o.o. - Spółce komandytowo-akcyjnej w W., o uznanie postanowień wzorca umowy za niedozwolone, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 12 września 2014 r., skargi kasacyjnej strony pozwanej od wyroku Sądu Apelacyjnego w […] z dnia 10 kwietnia 2013 r., uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego. UZASADNIENIE 2 Powodowie domagali się uznania za niedozwolone klauzule następujących zapisów stosowanych w umowie o nazwie „Przedwstępna umowa sprzedaży" pozwaną R. Sp. z o.o. - sp. komandytowa: 1) „Cena, ustalona na podstawie ust. 1 może ulec zmianie na skutek zmiany stawki podatku od towarów i usług lub zmiany powierzchni przedmiotu umowy, wynikającej z różnic obmiarowych pomiędzy powierzchnią lokalu wskazaną w § 2 ust. 1 lit. a, a powierzchnią określoną w dokumentacji powykonawczej i w takim wypadku cena zostanie zmieniona z uwzględnieniem ceny za 1 m2 w wysokości () zł. (§ 3 ust. 4); 2) Strony umowy ustalają, że terminy podane w ust. 5 oznaczają daty uznania rachunku bankowego Sprzedającego. Niedotrzymanie tych terminów przez Kupującego uprawnia Sprzedającego do naliczania za każdy dzień opóźnienia w płatności odsetek w wysokości podwójnie ustawowych i zaliczanie dokonywanych przez Kupującego wpłat w pierwszej kolejności na te odsetki (§ 3 ust. 8); 3) Strony umowy ustalają termin wykonania przedmiotu umowy określonego w § 2 ust. 1 lit a, tego aktu z wyłączeniem prac, o których mowa w § 4 ust. 2, na (...). W przypadku zaistnienia zdarzeń niezależnych od Sprzedającego, za powstanie, których Sprzedający nie ponosi winy lub zdarzeń niemożliwych do przewidzenia w dniu zawarcia umowy, w tym między innymi działania siły wyższej i zdarzeń losowych (pożar, powódź, huragan, eksplozja, obsuwanie się ziemi, upadek pojazdu powietrznego itp.), Sprzedający zastrzega możliwość zmiany terminu podanego w niniejszym punkcie. Zmiana terminu spowodowana działaniem siły wyższej lub działaniem niezależnym od Sprzedającego, nie stanowi zwłoki ani opóźnienia w rozumieniu przepisów kodeksu cywilnego i Kupujący nie jest uprawniony do żądania od Sprzedającego odsetek za zwłokę lub opóźnienie, oraz nie przysługuje mu prawo odstąpienia od niniejszej umowy (§ 4 ust. 1); 3 4) O terminie przekazania przedmiotu odbioru, Kupujący zostanie poinformowany przez Sprzedającego pisemnym zawiadomieniem, wysłanym nie później niż na 14 dni przed wyznaczonym terminem przekazania. W przypadku, gdy Kupujący nie będzie mógł się stawić na odbiór w podanym terminie, powinien o tym poinformować pisemnie Sprzedającego. W takim wypadku strony uzgodnią dodatkowy termin odbioru, który będzie przypadał nie później niż czternastego dnia od dnia pierwszego terminu odbioru. Jeżeli mimo prawidłowego zawiadomienia o pierwszym terminie odbioru lub będąc obecny odmówi odbioru Sprzedający może dokonać jednostronnego odbioru lokalu lub skorzystać z uprawnienia do odstąpienia od umowy zapisanego w § 10 ust. 2 lit. b (§ 4 ust. 5); 5) „§ 3 ust. 3. Cena określona w ust. 1 według następujących zasad: a) waloryzacji podlega nie zapłacona część ceny przedmiotu umowy, chyba że całość ceny zostanie uiszczona w terminie 7 dnia licząc od daty zawarcia niniejszej umowy; b) nie wpłacona część ceny waloryzowana będzie raz w miesiącu, pierwszego dnia każdego miesiąca kalendarzowego; c) waloryzację nalicza się poczynając od pierwszego dnia miesiąca kalendarzowego następującego po miesiącu w którym podpisano umowę; d) wskaźnik waloryzacji wynosi 0,9% miesięcznie. Wyrokiem z dnia 12 czerwca 2012 r. Sąd Okręgowy w W. Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów uznał za niedozwolone i zakazał ich wykorzystywania w obrocie z konsumentami, postanowienia wzorca umowy stosowanego przez pozwaną R. Sp. z o.o. - sp. komandytowa o nazwie „Przedwstępna umowa sprzedaży" opisane w punktach 1 - 4, w pozostałym zakresie powództwo oddalił oraz rozstrzygnął o kosztach procesu i nakazał publikację wyroku w MSiG na koszt strony pozwanej. Ustalił, że R. spółka z ograniczoną odpowiedzialnością - sp. komandytowa prowadzi działalność gospodarczą m.in. w zakresie wznoszenia budynków mieszkalnych oraz ich sprzedaży. W ramach tej działalności przedsiębiorca wykorzystuje w obrocie z udziałem konsumentów wzorzec umowy o treści 4 wskazanej przez powoda. Sąd wskazał, że kwestia indywidualnego uzgadniania zakwestionowanych postanowień, co wyłącza możliwość uznania ich za niedozwolone w świetle art. 3851 k.c., nie podlega ocenie w przypadku kontroli dokonywanej przez SOKiK, a więc dotyczącej wzorca umownego in abstracto. Po dokonaniu analizy zakwestionowanych postanowień umownych stanął na stanowisku, że klauzule umowne opisane w punktach 1 - 4 są sprzeczne z dobrymi obyczajami, co wyraża się w nierzetelnym, nierównorzędnym traktowaniu konsumenta jako partnera umowy oraz wykorzystywaniu pozycji profesjonalisty. Wskazał, że klauzula opisana w punkcie 2 pozwu rażąco narusza interesy konsumentów poprzez wyjątkowo niekorzystne ukształtowanie ich sytuacji ekonomicznej. Poprzez przedmiotową klauzulę przedsiębiorąca w istocie przenosi na konsumentów ryzyko ekonomiczne związane z możliwością wzrostu kosztów inwestycji wskutek wzrostu stawki podatku od towarów i usług. Dodatkowo Sąd wskazał, że postanowienie to wypełnia przesłanki niedozwolonego postanowienia wzorca umownego, wskazanego w art. 3853 pkt 19 k.c., gdyż upoważnia sprzedającego do jednostronnej zmiany istotnych cech świadczenia bez ważnych przyczyn, tj. wydania lokalu o innej powierzchni, niż pierwotnie umówiona. Klauzula z pkt 3 petitum pozwu (§ 3 ust. 8 wzorca umownego) spełnia przesłanki niedozwolonego postanowienia wzorca umownego, o którym mowa art. 3851 § 1 k.c. Dodatkowo, w ocenie Sądu, jest ona także zbliżona w swej istocie do postanowienia wymienionego w art. 3853 pkt 17 k.c. - nałożenie na konsumenta, który nie wykonał zobowiązania lub odstąpił od umowy, obowiązku zapłaty rażąco wygórowanej kary umownej lub odstępnego. Przedmiotowy zapis, przewiduje bowiem stanowczo zbyt wygórowaną wysokość odsetek (tj. 26% w skali roku) za opóźnienie w zapłacie poszczególnych rat ceny, przekraczającą ponadto wysokość odsetek maksymalnych, o których mowa w art. 359 § 21 k.c. (tj. wg wyliczeń powoda 23% w skali roku, przy czterokrotności wysokości stopy kredytu lombardowego w skali roku - 5,75%; natomiast w dacie orzekania stopa lombardowa wynosi 6,00%, co daje 24% w skali roku). Także postanowienie wskazane w pkt 4 petitum pozwu (§ 4 ust. 1 wzorca) stanowi niedozwolone postanowienie umowne, o którym mowa w art. 385 pkt 9 i pkt 10 k.c., albowiem pozostaje w sprzeczności z zasadą uczciwości kontraktowej 5 i narusza równość stron, skoro przewiduje możliwość jego arbitralnego wykonywania przez kontrahenta konsumenta. Odnośnie ostatniego z zakwestionowanych postanowień, tj. z § 4 ust. 5 wzorca umownego, Sąd I instancji stwierdził, że spełnia on przesłanki niedozwolonego postanowienia wzorca umownego, o którym mowa w art. 3853 pkt 9 k.p.c. Wyrokiem z dnia 10 kwietnia 2013 r. Sąd Apelacyjny oddalił apelację pozwanego i orzekł o kosztach postępowania. Podzielił w całości ustalenia faktyczne i ocenę prawną Sądu pierwszej instancji. Skarga kasacyjna strony pozwanej została oparta na podstawie naruszenia przepisów prawa materialnego (art. 3983 § 1 pkt 1 k.p.c.). Skarżący zarzucił obrazę art. 3851 § 2 w zw. z art. 58 § 1 k.c. i w zw. z art. 28 ustawy z dnia 16 września 2011 r. o ochronie nabywcy lokalu mieszkalnego lub domu jednorodzinnego (Dz.U. nr 232, poz. 1377), art. 3851 § 2 w zw. z art. 58 § 1 w zw. z art. 359 § 22 k.c. oraz art. art. 3851 § 2 w zw. z art. 3853 pkt 20 k.c. W oparciu o te zarzuty wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi drugiej instancji do ponownego rozpoznania, ewentualnie o uchylenie wyroków Sądu pierwszej i drugiej instancji i orzeczenie co do istoty sprawy poprzez oddalenie powództwa. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Sąd Apelacyjny ocenił, że Sąd pierwszej instancji prawidłowo uznał za niedozwolone klauzule umowne postanowienia umów wskazane w wyroku, stosowane przez stronę pozwaną. Wyrażając to stanowisko nie dokonał oceny tych postanowień z punktu widzenia ich zgodności z bezwzględnie obowiązującymi przepisami, choć strona pozwana w apelacji zarzuciła naruszenie art. 3851 § 1 i art. 3853 pkt 17 k.c. przez ich niewłaściwe zastosowanie, w wyniku uznania za niedozwolone postanowienie umowne wzorca umowy naruszającego bezwzględnie obowiązujące przepisy ustawowe. Niezależnie od powinności rozpoznania takiego zarzutu w świetle regulacji zawartej w art. 378 k.p.c., którego naruszenia nie zarzucono w skardze kasacyjnej, Sąd Apelacyjny miał obowiązek zastosowania z urzędu właściwych przepisów prawa materialnego. Wynika to z obowiązującego modelu tzw. apelacji pełnej. 6 Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 13 stycznia 2011 r., III CZP 119/10 stwierdził, że postanowienie wzorca umowy sprzeczne z bezwzględnie obowiązującym przepisem ustawy, nie może być uznane za niedozwolone postanowienie umowne. Zachodziła zatem konieczność rozważenia, czy klauzule umowne wskazane przez powodów nie naruszają bezwzględnie obowiązujących przepisów ustawowych. W skardze kasacyjnej wskazano zasadnie, że powyższa ocena powinna obejmować przepisy kodeksu cywilnego dotyczące maksymalnej wysokości odsetek ustawowych oraz - z uwagi na przedmiot wzorca umowy - przepisy ustawy z dnia 16 września 2011 r. o ochronie nabywcy lokalu mieszkalnego lub domu jednorodzinnego (Dz. U. nr 232, poz. 1377). Ponieważ Sąd Apelacyjny takiej oceny zaniechał zarzut naruszenia art. 3851 § 1 k.c. w zw. z art. 58 § 1 k.c. był uzasadniony. W skardze kasacyjnej zasadnie zarzucono również naruszenie art. 3851 § 1 w zw. z art. 3853 pkt 20 k.c., w związku z uznaniem za niedozwolone postanowienie umowne wzorca umowy dotyczącego postanowienia o możliwości zmiany ceny lokalu z uwagi na zmianę stawki podatku VAT lub stwierdzoną różnicę powierzchni lokalu (§ 3 ust. 4 wzorca umowy). Sąd Apelacyjny uznał, że powyższe postanowienie wzorca umowy narusza dobre obyczaje, gdyż trudno sobie wyobrazić, aby konsument, w przypadku indywidualnego negocjowania warunków umowy, wyraził na takie warunki zgodę. Wiązałoby się to bowiem z przejęciem całkowicie ryzyka zwiększenia podatku VAT i ograniczeniem uprawnień do odstąpienia od umowy. Sąd Apelacyjny zaaprobował zatem ocenę Sądu Okręgowego, który wskazał także na niemożliwą dla konsumenta do obliczenia ostateczną cenę lokalu oraz wypływające z zakwestionowanego postanowienia uprawnienie dla strony pozwanej do jednostronnej zmiany istotnych cech świadczenia, tj. powierzchni lokalu bez ważnych przyczyn. Powołane wyżej argumenty nie przemawiają za uznaniem wskazanych wyżej postanowień § 3 pkt 4 wzorca umowy za niedozwolone postanowienie umowne. Skarżący w skardze kasacyjnej wskazał zasadnie, że ryzyko ekonomiczne związane z wysokością stawki podatku VAT nie obciążało wyłącznie konsumenta, gdyż możliwość zmiany ceny nie została zastrzeżona jedynie na wypadek podwyższenia stawki podatku VAT. Zatem w przypadku jej obniżenia istniałaby podstawa do obniżenia ceny, 7 co byłoby korzystne dla konsumenta. Nie można też podzielić oceny, że zastrzeżenie możliwości zmiany ceny z uwagi na zmianę stawki podatku VAT uniemożliwia konsumentowi obliczenie potencjalnej ceny lokalu, skoro stawki podatku VAT mogą mieć jedynie określoną wysokość, wynikającą z przepisów ustawowych. Z kolei postanowienie dotyczące zmiany ceny lokalu z uwagi na dokonany obmiar powierzchni lokalu nie było związane z uprawnieniem strony pozwanej do jednostronnej zmiany powierzchni lokalu np. w następstwie nienależytego wykonania umowy. Miało ono na celu uwzględnienie rzeczywistej powierzchni lokalu jako czynnika wpływającego na wysokość ceny za lokal, przy zastosowaniu określonej wysokości ceny m2 lokalu. Postanowienie wzorca umowy, które przewiduje określenie ostatecznej ceny lokalu zgodnie z jego rzeczywistą powierzchnią, ustaloną po zakończeniu inwestycji (wskazaną w dokumentacji powykonawczej), nie może być uznane za rażąco naruszające interesy konsumenta. Skarżący wskazał zasadnie, że przy ocenie, czy doszło do naruszenia interesów konsumenta z punktu widzenia niepewności co do ostatecznych kosztów umowy należało uwzględnić postanowienie uprawniające konsumenta do odstąpienia od umowy w przypadku, gdyby cena ostateczna została zwiększona o ponad 5%, co chroniłoby konsumenta przed ryzykiem braku odpowiednich środków finansowych w przypadku większego wzrostu ceny. Uwzględniając powyższe brak jest podstaw do uznania, że postanowienia § 3 pkt 4 wzorca umowy naruszają interesy konsumenta w sposób rażący. Z tych względów skarga kasacyjna była uzasadniona i zaskarżony nią wyrok podlegał uchyleniu na podstawie art. 39815 § 1 k.p.c.