I CSK 77/17

Sygn. akt I CSK 77/17 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 24 listopada 2017 r. Sąd Najwyższy w składzie: SSN Grzegorz Misiurek (przewodniczący, sprawozdawca) SSN Krzysztof Strzelczyk SSN Karol Weitz Protokolant Beata Rogalska w sprawie z powództwa M. Ż. przeciwko Powszechnemu Zakładowi Ubezpieczeń S.A. z siedzibą w Warszawie o zapłatę, rentę, ustalenie i podwyższenie sumy gwarancyjnej, po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 24 listopada 2017 r., skargi kasacyjnej strony pozwanej od wyroku Sądu Apelacyjnego w W. z dnia 22 czerwca 2016 r.5, oddala skargę kasacyjną i zasądza od strony pozwanej na rzecz powoda kwotę 8.252,00 (osiem tysięcy dwieście pięćdziesiąt dwa) zł tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego. 2 UZASADNIENIE Sąd Okręgowy w W. wyrokiem z dnia 31 marca 2015 r. zasądził od pozwanego Powszechnego Zakładu Ubezpieczeń S.A. w Warszawie na rzecz powoda M. Ż. kwotę 700.000 zł z odsetkami ustawowymi od dnia 6 lipca 2012 r. tytułem zadośćuczynienia, kwoty: 4.519,32 zł z odsetkami ustawowymi od dnia 14 maja 2007 r., 1.196,58 zł z odsetkami ustawowymi od dnia 17 września 2013 r., 3.647 zł z odsetkami ustawowymi od dnia 30 listopada 2010 r., 7.014,64 zł z odsetkami ustawowymi od dnia 17 września 2013 r., 10.229,04 zł z odsetkami ustawowymi od dnia 2 grudnia 2011 r., 11.790,24 zł z odsetkami ustawowymi od dnia 2 grudnia 2012 r., 3.930,08 zł z odsetkami ustawowymi od dnia 2 kwietnia 2013 r. - tytułem odszkodowania oraz kwoty po 4.813,70 zł miesięcznie tytułem renty na pokrycie zwiększonych potrzeb płatnej do 1 dnia każdego miesiąca z góry, poczynając od maja 2013 r., z odsetkami ustawowymi w razie uchybienia terminowi płatności, z zastrzeżeniem, że do dnia wyrokowania należne świadczenia zostały wypłacone do kwot po 3.831,18 zł. Jednocześnie Sąd Okręgowy oznaczył wysokość sumy gwarancyjnej ograniczającej odpowiedzialność pozwanego za skutki wypadku z dnia 12 czerwca 2005 r., w którym uszczerbku doznał powód, na kwotę stanowiącą równowartość w złotych kwoty 3.450.000 euro, ustaloną przy zastosowaniu kursu średniego ogłaszanego przez Narodowy Bank Polski obowiązującego we wskazanej dacie, oddalił powództwo w pozostałej części i orzekł o kosztach procesu. Podstawę tego rozstrzygnięcia stanowiły następujące ustalenia i wnioski. W dniu 12 czerwca 2005 r. w miejscowości P. – J. S. kierujący pojazdem Nissan Sunny, z nieustalonych przyczyn zjechał na przeciwny pas ruchu, doprowadzając do zderzenia z jadącym z naprzeciwka pojazdem Renault Laguna kierowanym przez K. Ż. W wyniku wypadku obrażeń ciała doznał m. in. pasażer pojazdu Renault Laguna M. Ż. Kierujący pojazdem Nissan Sunny sprawca wypadku był ubezpieczony od odpowiedzialności cywilnej w pozwanym Zakładzie Ubezpieczeń. 3 M. Ż. na skutek wypadku doznał urazu wielonarządowego, wstrząśnienia mózgu, uszkodzenia kręgosłupa, jelita cienkiego oraz jelita grubego, a także niedowładu kończyn dolnych z całkowitą dysfunkcją zwieraczy. Był wielokrotnie hospitalizowany i poddawany długoletniemu leczeniu rehabilitacyjnemu, które nie przyniosło znaczącej poprawy. Do końca życia będzie osobą niepełnosprawną, poruszającą się na wózku inwalidzkim, wymagającą kosztownej rehabilitacji i stałej opieki w codziennym funkcjonowaniu. Do dnia 30 października 2014 r. pozwany wypłacił powodowi kwotę 462.475,03 zł tytułem zadośćuczynienia i odszkodowania oraz kwotę 397.691,58 zł tytułem renty. Sąd Okręgowy uznał za usprawiedliwione w przeważającej części żądania dochodzone niniejszym pozwem. Oznaczając sumę gwarancyjną określającą granicę odpowiedzialności pozwanego, wskazał na dokonane przez ustawodawcę zmiany art. 36 ustawy z dnia 22 maja 2003 r. o ubezpieczeniach obowiązkowych, Ubezpieczeniowym Funduszu Gwarancyjnym i Polskim Biurze Ubezpieczycieli Komunikacyjnych (Dz. U. z 2016 r., poz. 2060, z ze zm.). Suma ta została podwyższona obecnie do - równowartości w złotych - minimum 5.000.000 euro w odniesieniu do jednego zdarzenia, którego skutki są objęte ubezpieczeniem; w chwili wypadku, któremu uległ powód, wynosiła ona równowartość 350.000 euro. Zmiana ta oddaje charakter przemian społeczno - gospodarczych, które zaszły po wstąpieniu do Unii Europejskiej i wywarły wpływ na wzrost wynagrodzenia we wszystkich grupach zawodowych i podniesienie zamożności społeczeństwa. Skutki tych przemian należy rozłożyć na obie strony. Biorąc pod uwagę różnicę ustawowo określonych sum gwarancyjnych (4.650.000 euro), uzasadnione jest uwzględnienie żądania podniesienia sumy gwarancyjnej o 2/3 tej różnicy. Tak określona wysokość sumy gwarancyjnej uwzględnia interesy obu stron i zapewnia powodowi wypłatę zasądzonego zadośćuczynienia oraz świadczeń rentowych w przyszłości. Sąd Apelacyjny w W. wyrokiem zaskarżonym skargą kasacyjną oddalił apelację pozwanego od wyroku Sądu Okręgowego i orzekł o kosztach procesu, podzielając przyjęte za podstawę zaskarżonego orzeczenia ustalenia faktyczne i 4 ich ocenę prawną. Podkreślił przy tym, że pozwany - jako podmiot profesjonalny występujący w obrocie gospodarczym - powinien ponieść większy ciężar skutków zaistniałej zmiany stosunków. Odpowiada to poczuciu słuszności. Powód znajduje się w trudnym położeniu, jest podmiotem ekonomicznie słabszym. Suma gwarancyjna pozostawiona na niezmienionym poziomie z dużym prawdopodobieństwem wyczerpałaby się przed osiągnięciem przez powoda pełnoletności. Artykuł 3571 § 1 k.c. nie wyłącza spod zakresu swojego unormowania żadnego stosunku umownego, a więc również umowy ubezpieczenia. W skardze kasacyjnej, opartej na podstawie określonej w art. 3983 § 1 pkt 1 k.p.c., pozwany zarzucił naruszenie art. 3571 k.c., art. 805 § 1 k.c. i art. 824 § 1 k.c. oraz art. 7, art. 13 ust. 2 i art. 36 ust. 1 ustawy z dnia 22 maja 2003 r. o ubezpieczeniach obowiązkowych, Ubezpieczeniowym Funduszu Gwarancyjnym i Polskim Biurze Ubezpieczycieli Komunikacyjnych, art. 4 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o zmianie ustawy o ubezpieczeniach obowiązkowych, art. 3 ustawy 24 maja 2007 r. zmieniającej ustawę z 22 maja 2003 r. o ubezpieczeniach obowiązkowych, art. 18 ust. 1 i ust. 2 ustawy z dnia 22 maja 2003 r. o działalności ubezpieczeniowej - przez błędną wykładnię polegającą na nieuzasadnionym przyjęciu, że istnieją warunki prawne dla zmiany granic kwotowych świadczenia zakładu ubezpieczeń na podstawie art. 3571 k.c Powołując się na tak ujętą podstawę kasacyjną, skarżący wniósł o uchylenie wyroku Sądu Apelacyjnego w całości i przekazanie sprawy temu Sądowi do ponownego rozpoznania. Powód w odpowiedzi na skargę kasacyjną wniósł o jej oddalenie. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Podniesione w skardze kasacyjnej zarzuty zmierzały do podważenia dopuszczalności stosowania klauzuli rebus sic stantibus w odniesieniu do umowy ubezpieczenia. Według skarżącego, nie jest możliwe podwyższenie sumy gwarancyjnej w obowiązkowym ubezpieczeniu odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów mechanicznych na podstawie art. 3571 k.c. w sytuacji, w której wysokość tej sumy została ustalona przez ustawodawcę a strony w umowie ubezpieczenia tylko ją potwierdziły, a więc gdy to ustawodawca - a nie 5 strony stosunku ubezpieczenia - ustanowił zasadę odpowiedzialności zakładu ubezpieczeń tylko do wysokości określonej sumy gwarancyjnej, zaś zakład ubezpieczeń ustalił wysokość składki ubezpieczeniowej z uwzględnieniem tej sumy. Zapatrywanie to nie zasługuje na aprobatę. W orzecznictwie Sądu Najwyższego zwrócono uwagę, że art. 3571 § 1 k.c. nie wyłącza spod zakresu swojego działania żadnej umowy, a zatem również umowy ubezpieczenia. Podkreślono przy tym, że podstawy do takiego wyłączenia nie stanowią cechy szczególne tej umowy, polegające na losowości i nieprzewidywalności wystąpienia zdarzenia uzasadniającego odpowiedzialność ubezpieczyciela, determinujące obowiązki stron: ubezpieczającego - zapłaty określonej składki, ubezpieczyciela – zapłaty odszkodowania limitowanego sumą gwarancyjną (zob. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 26 listopada 1991 r., III CZP 122/91, OSP 1992, nr 7-8, poz. 170; uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 29 grudnia 1994 r., III CZP 120/94, OSNC 1995, Nr 4, poz. 55; uchwała Sądu Najwyższego z dnia 31 maja 1994 r., III CZP 74/94, OSNC 1994, Nr 12, poz. 237; postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 30 stycznia 2008 r., III CZP 140/07, nie publ.; wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 13 stycznia 2000 r., II CKN 644/98, nie publ.; z dnia 29 grudnia 1994 r., II CKN 266/99, nie publ.; z dnia 21 września 2011 r., CSK 727/10, nie publ.; z dnia 17 października 2012 r., II CSK 646/11, nie publ.). Wskazane odrębności umowy ubezpieczenia nakazują natomiast stosowanie do niej klauzuli rebus sic stantibus z rozwagą i ostrożnością. Przesłanką zastosowania art. 3571 k.c. jest nadzwyczajna zmiana stosunków, której strony w chwili zawierania umowy nie przewidziały. Spełnienie tej przesłanki wymaga rozważenia okoliczności konkretnego - poddanego ocenie - przypadku. W sprawie niniejszej Sąd Apelacyjny nadzwyczajnej zmiany stosunków dopatrzył się w przemianach społecznych, gospodarczych i politycznych, które zaszły w Polsce po wstąpieniem do Unii Europejskiej, a przejawiających się w szybkim rozwoju gospodarczym i podniesieniu zamożności społeczeństwa. W powołanym wyroku Sądu Najwyższego w sprawie II CSK 646/11 wyrażono pogląd, że okoliczności powołane w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku mogą usprawiedliwiać wystąpienie nadzwyczajnej zmiany stosunków między stronami umowy ubezpieczenia, gdyż oddziałują one na zmianę postrzegania 6 funkcji ubezpieczenia jako systemu chroniącego poszkodowanych a nie ubezpieczających. Zmiana ta znalazła wyraz w implementacji prawa unijnego dotyczącego poszkodowanych w wypadkach komunikacyjnych, gwarantującego im zabezpieczenie wysokimi sumami gwarancyjnymi oraz rozszerzenie ochrony przez wprowadzenie do systemu prawnego art. 446 § 4 k.c., nowelizacji art. 4421 k.c. oraz w praktyce zasądzania na rzecz poszkodowanych coraz wyższych odszkodowań. Sąd Najwyższy w składzie orzekającym w pełni aprobuje to zapatrywanie. Przytoczone okoliczności - obejmujące określony ciąg zdarzeń - mogą być traktowane jako nadzwyczajna zmiana stosunków , której strony w chwili zawarcia umowy nie przewidziały. Należy zgodzić się z oceną Sądu Apelacyjnego, że w konkretnym stanie faktycznym pozostawienia sumy gwarancyjnej na niezmienionym poziomie stawiałoby pod znakiem zapytania realizację funkcji ochronnej ubezpieczenia w odniesieniu do powoda, skoro jest wysoce prawdopodobne, że suma ta uległaby wyczerpaniu przed osiągnięciem przez niego pełnoletniości. Podniesione przez skarżącego zarzuty naruszenia prawa materialnego, oparte na odmiennym - nietrafnym - założeniu, nie mogły zatem wywrzeć zamierzonego skutku. Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814 k.p.c. orzekł, jak w sentencji. jw