I PR 116/72

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia A. Filcek. Sędziowie: M. Rafacz-Krzyżanowska (sprawozdawca), J. Wasilewski.SentencjaSąd Najwyższy, po rozpoznaniu sprawy z powództwa Tadeusza R. przeciwko Przedsiębiorstwu Instalacji Przemysłowych "Instal" w G. o 10.700 zł na skutek rewizji pozwanego od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Gdańsku z dnia 29 grudnia 1971 r.,uchylił zaskarżony wyrok i sprawę przekazał Sądowi Wojewódzkiemu w Gdańsku do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie wniosków stron o zwrot kosztów postępowania rewizyjnego.Uzasadnienie faktycznePowód domagał się zasądzenia od pozwanego Przedsiębiorstwa odszkodowania z tytułu niezgodnego z prawem rozwiązania umowy o pracę oraz zasądzenia ekwiwalentu pieniężnego za nie wykorzystany w 1971 r. urlop wypoczynkowy.Sąd Wojewódzki powództwo oddalił. Rozstrzygnięcie swe Sąd Wojewódzki oparł na następujących ustaleniach oraz wynikających z nich wnioskach:W marcu 1969 r. powód został zatrudniony w pozwanym Przedsiębiorstwie na podstawie przepisów ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. o zatrudnieniu absolwentów szkół wyższych (Dz. U. Nr 8, poz. 48). Powód pełnił funkcję głównego spawalnika. Pismem z dnia 6.III.1971 r. strona pozwana wypowiedziała powodowi stanowisko głównego spawalnika z zachowaniem okresu trzymiesięcznego. Decyzją z dnia 31.III.1971 r. Wydział Zatrudnienia Prezydium WRN w G. wyraził zgodę na wypowiedzenie warunków pracy, zobowiązał stronę pozwaną do zapewnienia powodowi innego stanowiska pracy, a w razie nieprzyjęcia przez powoda nowych warunków pracy upoważnił pozwane Przedsiębiorstwo do rozwiązania z powodem stosunku pracy przed upływem czasu przewidzianego w ustawie z dnia 25 lutego 1964 r. o zatrudnieniu absolwentów szkół wyższych z zachowaniem trybu przewidzianego przepisami prawa pracy, zobowiązując jednocześnie powoda do nawiązania kontaktu z Wydziałem Zatrudnienia Prezydium WRN w G. w celu uzyskania skierowania do pracy, aby mógł on w ten sposób dalej wywiązać się z obowiązków wynikających z ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Powód w dniach 25, 26 i 27.III.1971 r. samowolnie opuścił pracę, jakkolwiek otrzymał odpowiedź, że w tych dniach nie dostanie urlopu i że urlop ten może wykorzystać dopiero od 29 do 30.III.1971 r. W dniach 25, 26 i 27.III.1971 r. powód projektował wyjazd do Komitetu Centralnego PZPR w celu złożenia raportu o nadużyciach w Przedsiębiorstwie oraz w celu zapobieżenia planowanemu dyscyplinarnemu zwolnieniu go z pracy. Swe przekonanie o zamiarze niezwłocznego zwolnienia go z pracy powód opierał na postulatach wysuniętych przez konferencję samorządu robotniczego, która w dniu 22.III.1971 r. wypowiedziała się za natychmiastowym usunięciem powoda ze składu załogi. Plenum rady zakładowej w dniu 2.IV.1971 r. wyraziło zgodę na niezwłoczne zwolnienie powoda z pracy z powodu ciężkiego naruszenia podstawowych obowiązków pracowniczych, polegającego na samowolnym opuszczeniu pracy w dniach 25, 26 i 27.III.1971 r. W związku z tym pozwane Przedsiębiorstwo w dniu 5.IV.1971 r. rozwiązało z powodem stosunek pracy bez wypowiedzenia na podstawie art. 2 ust. 1 pkt 2 dekretu z dnia 18 stycznia 1956 r. o ograniczeniu dopuszczalności rozwiązywania umów o pracę bez wypowiedzenia oraz o zabezpieczeniu ciągłości pracy (Dz. U. Nr 2, poz. 11).Na skutek odwołania powoda od decyzji Wydziału Zatrudnienia Prezydium WRN w G. z dnia 31.III.1971 r. Komisja Centralna na posiedzeniu w dniu 11.X.1971 r. uchyliła wspomnianą decyzję z dnia 31.III.1971 r., a Przewodniczący Komitetu Pracy i Płac decyzją z dnia 22.X.1971 r. zaakceptował powyższą decyzję Komisji Centralnej.Na tle tak ustalonego stanu faktycznego Sąd Wojewódzki doszedł do wniosku, że w niniejszej sprawie zostały zachowane warunki przewidziane w § 41 ust. 3 i § 42 ust. 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 13 czerwca 1964 r. w sprawie zatrudnienia absolwentów szkół wyższych oraz orzekania o obowiązku zwrotu kosztów wykształcenia (Dz. U. Nr 22, poz. 146), skoro Wydział Zatrudnienia Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej decyzją z dnia 31.III.1971 r. wyraził zgodę na rozwiązanie z powodem stosunku pracy. Sąd Wojewódzki wyraził pogląd, że "nieuzasadniona byłaby taka interpretacja cytowanych przepisów, według której zakład pracy byłby zobowiązany do ponownego ubiegania się o decyzję Wydziału Zatrudnienia, jeśli w czasie wypowiedzenia zaszły okoliczności uzasadniające rozwiązanie umowy o pracę bez wypowiedzenia".W przekonaniu Sądu Wojewódzkiego, gdyby nawet przyjąć, że rozwiązanie z powodem umowy o pracę było bezskuteczne z tej przyczyny, iż decyzja w przedmiocie wyrażenia zgody na rozwiązanie stosunku pracy została wydana dopiero po wypowiedzeniu umowy o pracę, a ponadto dlatego, że nie uzyskano osobnej zgody tego organu na rozwiązanie z powodem umowy o pracę bez wypowiedzenia, to i w takiej sytuacji należałoby uznać roszczenie powoda za nieuzasadnione. Sąd Wojewódzki bowiem jest zdania, że powód w sposób rażący dopuścił się ciężkiego naruszenia podstawowych obowiązków pracowniczych, jakim jest samowolne opuszczenie pracy w dniach 25, 26 i 27.III.1971 r. Sąd Wojewódzki reprezentuje pogląd, że powód naruszył nie tylko konkretne przepisy prawa pracy, lecz również obywatelski obowiązek wynikający z art. 14 ust. 1 Konstytucji, a zatem że roszczenia powoda nie mogą korzystać z ochrony w świetle art. 5 k.c.Wyrok ten zaskarżył rewizją powód, zarzucając naruszenie art. 233 § 1 k.p.c. oraz przepisów rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 13 czerwca 1964 r. w sprawie zatrudnienia absolwentów szkół wyższych oraz orzekania o obowiązku zwrotu kosztów wykształcenia (Dz. U. Nr 22, poz. 146).Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Zgodnie z ust. 3 § 41 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 13 czerwca 1964 r. zakład pracy zobowiązany został do zwrócenia się do organu zatrudnienia prezydium właściwej wojewódzkiej rady narodowej, jeżeli zamierza rozwiązać umowę o pracę z pracownikiem zatrudnionym na podstawie przepisów ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. o zatrudnieniu absolwentów szkół wyższych (Dz. U. Nr 8, poz. 48). Stosownie do § 42 ust. 1 rozporządzenia z dnia 13 czerwca 1964 r. organ zatrudnienia prezydium rady narodowej wyraża zgodę na rozwiązanie umowy o pracę, przy czym § 47 ust. 2 omawianego rozporządzenia uzależnia skuteczność prawną rozwiązania z pracownikiem-absolwentem umowy o pracę przed upływem terminu, na który umowa ta została zawarta, od zachowania przez zakład pracy omawianych warunków natury formalnej. Podobne uprawnienia organów zatrudnienia prezydiów wojewódzkich rad narodowych w zakresie ograniczenia swobody rozwiązywania przez zakłady pracy umów o pracę zawartych z pracownikami-absolwentami wynikają z obowiązującego od dnia 1.VIII.1971 r. znowelizowanego rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 13 czerwca 1964 r. (Dz. U. z 1972 r. Nr 2, poz. 9).W ten sposób przepisy rozporządzenia z dnia 13 czerwca 1964 r. zapewniają pracownikowi-absolwentowi szczególną trwałość stosunku pracy, skoro skuteczność prawna rozwiązania z takim pracownikiem umowy o pracę została uzależniona od wyrażenia zgody przez organ zatrudnienia prezydium właściwej wojewódzkiej rady narodowej. Zapewnienie tej szczególnej trwałości stosunku pracy zostało z jednej strony podyktowane interesem pracownika-absolwenta, który dzięki przytoczonym unormowaniom prawnym ma zapewnioną pracę, odpowiadającą jego kwalifikacjom oraz przygotowaniu zawodowemu, z drugiej zaś strony pozwala ono w pewnej mierze zamortyzować wydatki poniesione przez Państwo na jego wykształcenie.Ta szczególna trwałość stosunku pracy, z jakiej w naszym systemie prawnym korzystają pracownicy-absolwenci, nie może pozostać bez wpływu na prawidłową wykładnię poszczególnych postanowień rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 13 czerwca 1964 r., a w tym i wykładnię ust. 1 § 42 cytowanego rozporządzenia. W świetle tego przepisu organ zatrudnienia prezydium właściwej wojewódzkiej rady narodowej został upoważniony do wyrażenia zgody na rozwiązanie umowy o pracę z pracownikiem-absolwentem. Na tle tego przepisu chodzi o wyjaśnienie podstawowego dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy zagadnienia, czy wyrażenie zgody przez wydział zatrudnienia prezydium rady narodowej odnosi się jedynie do zaakceptowania przez organ zatrudnienia tej formy rozwiązania umowy o pracę, jaka została zaproponowana przez zakład pracy w piśmie skierowanym do organu zatrudnienia, czy też wyrażenie wspomnianej zgody traktować należy jako równoznaczne z zaakceptowaniem przez organ zatrudnienia każdej formy rozwiązania z absolwentem umowy o pracę, a więc i takiej formy, która nie została wskazana przez zakład pracy w piśmie skierowanym do organu zatrudnienia. Jak wskazują motywy zaskarżonego wyroku, ten drugi pogląd reprezentuje Sąd Wojewódzki.Jak słusznie podniósł na rozprawie przed Sądem Najwyższym pełnomocnik powoda, stanowisko Sądu Wojewódzkiego uznać należy za błędne, a wykładnię § 42 ust. 1 cyt. rozporządzenia stosowaną przez ten Sąd za wadliwą. Pogląd Sądu Wojewódzkiego, że organ zatrudnienia, wyrażając zgodę na rozwiązanie umowy o pracę z pracownikiem-absolwentem, wyraża tę zgodę ogólnie, tj. na każdą formę rozwiązania umowy o pracę, a więc i na taką formę, która nie została wskazana w piśmie zakładu pracy skierowanym do organu zatrudnienia, pomija podstawowy cel przepisów o zatrudnieniu absolwentów, jakim jest zapewnienie pracownikom tej kategorii szczególnej ochrony trwałości stosunku pracy. Nie ulega wątpliwości, że organ zatrudnienia, wyrażając wspomnianą zgodę, udziela jej na podstawie konkretnych okoliczności i że zgoda ta nie ma charakteru abstrakcyjnego, lecz uwzględnia szereg okoliczności faktycznych danego wypadku, jak dotychczasowy przebieg pracy absolwenta, popełnione przez niego uchybienia, przydatność absolwenta dla zakładu pracy itp. Z punktu widzenia więc tej oceny nie może być obojętne, na jaką formę rozwiązania umowy o pracę wydział zatrudnienia wyraził swą zgodę, a w szczególności czy na rozwiązanie stosunku pracy na podstawie wypowiedzenia umowy o pracę dokonanego przez zakład pracy, czy też na niezwłoczne i zawinione przez pracownika rozwiązanie stosunku pracy. Organ zatrudnienia bowiem może - na tle konkretnych okoliczności - dojść do wniosku, że zachodzą podstawy do rozwiązania z absolwentem umowy o pracę za wypowiedzeniem, co nie oznacza jeszcze zgody tego organu na niezwłoczne i zawinione przez pracownika wygaśnięcie stosunku pracy. Inne bowiem elementy ocenne decydują o zasadności wygaśnięcia stosunku pracy na podstawie dokonanego przez zakład pracy wypowiedzenia, inne zaś o zasadności zwolnienia dyscyplinarnego, jakim jest tryb przewidziany w art. 2 dekretu z dnia 18 stycznia 1956 r.W tym stanie rzeczy należy przyjąć, że prawidłowa wykładnia przepisów rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 13 czerwca 1964 r. w sprawie zatrudnienia absolwentów szkół wyższych oraz orzekania o obowiązku zwrotu kosztów wykształcenia (Dz. U. z 1972 r. Nr 2, poz. 9) prowadzi do wniosku, iż zgoda organu zatrudnienia prezydium właściwej wojewódzkiej rady narodowej na rozwiązanie z pracownikiem-absolwentem umowy o pracę z zachowaniem ustawowego okresu wypowiedzenia nie jest równoznaczna ze zgodą tego organu na niezwłoczne i zawinione przez pracownika wygaśnięcie stosunku pracy. Jeżeli zakład pracy po uzyskaniu zgody organu zatrudnienia na zwolnienie pracownika z zachowaniem ustawowego okresu wypowiedzenia uzna, że nowe okoliczności faktyczne uzasadniają zastosowanie dyscyplinarnego trybu rozwiązania stosunku pracy w czasie trwającego okresu wypowiedzenia, powinien na ten tryb zwolnienia pracownika uzyskać nową zgodę wydziału zatrudnienia prezydium właściwej wojewódzkiej rady narodowej. Niezachowanie przez zakład pracy powyższego wymagania powoduje brak skuteczności prawnej oświadczenia woli zakładu pracy w przedmiocie niezwłocznego rozwiązania z pracownikiem-absolwentem stosunku pracy.Ponieważ według prawidłowych ustaleń zaskarżonego wyroku organ zatrudnienia wyraził zgodę jedynie na rozwiązanie umowy o pracę w drodze wypowiedzenia i brak było tej zgody na niezwłoczne i zawinione przez powoda rozwiązanie stosunku pracy, przeto oświadczenie woli zakładu pracy z dnia 5.IV.1971 r. rozwiązujące z powodem stosunek pracy na podstawie art. 2 ust. 1 pkt 2 dekretu z dnia 18 stycznia 1956 r. należy uznać za pozbawione skuteczności prawnej.Na tle stanowiska reprezentowanego w niniejszej sprawie przez Sąd Najwyższy nie ma potrzeby rozpoznawania zasadności dalszych zarzutów skarżącego, a mianowicie czy decyzja organu zatrudnienia z dnia 31.III.1971 r., wyrażająca zgodę na wypowiedzenie powodowi stosunku pracy, była natychmiast wykonalna, czy też jej wykonalność zależała od uprawomocnienia się tej decyzji.Sąd Najwyższy uznał też za uzasadnione zarzuty rewizji skarżącego, gdy kwestionuje ona stanowisko Sądu Wojewódzkiego, że niezależnie od wyrażenia zgody przez właściwy organ zatrudnienia zachowanie powoda było do tego stopnia rażące, iż roszczenia jego nie mogą znaleźć ochrony w świetle art. 5 k.c. Niewątpliwie powód przez samowolne opuszczenie pracy naruszył dyscyplinę pracy, niemniej jednak naruszenie to na tle konkretnych okoliczności (wyjazd do KC PZPR w celu zapobieżenia rozwiązaniu stosunku pracy oraz uwypuklenia niewłaściwych - w przekonaniu powoda - stosunków panujących w zakładzie pracy) nie było aż tak rażące, aby - przy braku zgody właściwego organu zatrudnienia na niezwłoczne rozwiązanie stosunku pracy - w dochodzeniu roszczeń przez powoda można było dopatrzyć się naruszenia zasad współżycia. Uznając przeto zarzuty rewizji za uzasadnione, Sąd Najwyższy na podstawie art. 388 k.p.c. uchylił zaskarżony wyrok w celu ustalenia wysokości wynagrodzenia powoda oraz rozpoznania jego roszczeń w świetle art. 12 dekretu z dnia 18 stycznia 1956 r., tj. za okres do dnia 30.VI.1971 r., jak również roszczenia z tytułu ekwiwalentu za nie wykorzystany urlop wypoczynkowy.