I PR 168/73

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Wasilewski. Sędziowie: J. Knap (sprawozdawca), A. Szczurzewski.SentencjaSąd Najwyższy, po rozpoznaniu sprawy z powództwa Kazimierza C. i Stanisławy K. przeciwko Wojewódzkiemu Zrzeszeniu Prywatnego Handlu i Usług w B. o ustalenie na skutek rewizji pozwanego od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Bydgoszczy z dnia 28 listopada 1972 r.,zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że powództwo oddalił i nie obciążył powodów kosztami procesu.Uzasadnienie faktycznePowodowie domagali się, aby Sąd Wojewódzki postanowił "utrzymać ich członkostwo w Kasie Pośmiertnej Wojewódzkiego Zrzeszenia Prywatnego Handlu i Usług w B. od dnia 1 stycznia 1972 r."Pozwane Zrzeszenie wnosiło o oddalenie powództwa.Sąd Wojewódzki wyrokiem z dnia 28.XI.1972 r. ustalił, że powodowie Kazimierz C. i Stanisława K. mają prawa związane z ich członkostwem w Kasie Pośmiertnej Wojewódzkiego Zrzeszenia Handlu i Usług w B.Według ustaleń Sądu Wojewódzkiego, powodowie, jako byli sprzedawcy Państwowego Przedsiębiorstwa Upowszechniania Prasy i Książki "Ruch" w B., zachowali przynależność do Kasy Pośmiertnej pozwanego Zrzeszenia, przy czym obecnie są oni także członkami Kasy Pomocy Socjalnej Związku Zawodowego Pracowników Łączności. Wprowadzona w 1972 r. trzecia z kolei wersja § 3 regulaminu Funduszu Zasiłków Pośmiertnych przy Wojewódzkim Związku Zrzeszeń Prywatnego Handlu i Usług w B. przewiduje, że z funduszu zasiłków pośmiertnych nie mogą korzystać ci byli członkowie, którzy korzystają z innych form ubezpieczenia na wypadek śmierci. Tę zmianę do regulaminu pozwane Zrzeszenie wprowadziło wtedy, gdy poszczególne grupy zawodowe zaczęły przechodzić do innych organizacji o charakterze związkowym, jak to miało miejsce ze sprzedawcami "Ruchu".Członkostwo powodów w Kasie Pośmiertnej pozwanego Zrzeszenia powstało na podstawie umowy między powodami a pozwanym. W umowie tej zostały określone wzajemne prawa i obowiązki stron. Jest to umowa zbliżona do umowy ubezpieczenia. W wyniku długoletniego trwania członkostwa powodowie nabyli prawa do zasiłku pośmiertnego pod warunkiem opłacania składek. Pozwany nie może w drodze zmiany regulaminu pozbawić powodów praw członkowskich, skoro w wyniku utraty tych praw nie będą oni mogli uzyskać zasiłków w tej wysokości w Związku Zawodowym Pracowników Łączności. Nie jest słuszne stanowisko Zrzeszenia, że niedopuszczalne jest korzystanie z ubezpieczenia na wypadek śmierci z dwu źródeł. Brak jest przepisu, który usprawiedliwiałby takie stanowisko. Nie bez znaczenia jest okoliczność, że Związek Zawodowy Pracowników Łączności nie uzależniał członkostwa w swej Kasie Pośmiertnej od uprzedniego członkostwa w pozwanym Zrzeszeniu. W tych warunkach pozbawienie powodów członkostwa w pozwanym Zrzeszeniu naraża ich na nieuzasadnione straty i stawia w równej sytuacji z osobami, które do Kasy Pośmiertnej w pozwanym Zrzeszeniu nie należały, a obecnie korzystają z praw członków w Kasie Pośmiertnej Związku Zawodowego Pracowników Łączności na równi z powodami.Powodowie mają interes prawny w ustaleniu, że przysługują im prawa wynikające z członkostwa w Kasie Pośmiertnej pozwanego Zrzeszenia. Ich żądanie o "utrzymanie członkostwa" należy rozumieć jako żądanie ustalenia ich praw w rozumieniu art. 189 k.p.c.Pozwane Zrzeszenie wniosło o zmianę wyroku z dnia 28.XI.1972 r. i oddalenie powództwa albo o uchylenie zaskarżonego orzeczenia i przekazanie sprawy Sądowi Wojewódzkiemu do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Według zgodnych z materiałem sprawy ustaleń Sądu Wojewódzkiego, do regulaminu Funduszu Zasiłków Pośmiertnych przy Wojewódzkim Związku Zrzeszeń Prywatnego Handlu i Usług, obowiązującego od dnia 1 kwietnia 1965 r., wprowadzona została w roku 1972 zmiana paragrafu 3. Polega ona na zamieszczeniu w zdaniu odnoszącym się do byłego członka Zrzeszenia, mającego co najmniej 10-letni staż członkowski, warunku, że może on pozostać członkiem Funduszu, jeżeli "nie korzysta z innych form ubezpieczenia na wypadek śmierci". Dodano również klauzulę, iż "przynależność do Funduszu byłych członków Zrzeszenia ustaje poczynając od miesiąca, w którym obejmują stałą pracę zarobkową, względnie uzyskają uprawnienia do korzystania z ubezpieczenia pośmiertnego z innych źródeł".Takie regulaminowe określenie przez upoważniony do tego organ sytuacji ogółu byłych członków pozwanego Zrzeszenia w zakresie ich członkostwa w Funduszu nie jest sprzeczne z przepisami prawa. Uchwała bowiem zmieniająca regulamin nie pozbawiała bynajmniej byłych członków Zrzeszenia członkostwa w Funduszu Zasiłków Pośmiertnych. Postawiła natomiast przed nimi konieczność wyboru: czy opowiadają się nadal za przynależnością do funduszu samopomocowego służącego potrzebom członków i oznaczonej grupy byłych członków Zrzeszenia Prywatnego Handlu i Usług, czy też rezygnują z członkostwa w Funduszu Zasiłków Pośmiertnych tego Zrzeszenia wobec objęcia ich akcją samopomocową Związku Zawodowego Pracowników Łączności. Odnosiło się to w szczególności do stałych zasiłkobiorców Funduszu Socjalnego Sprzedawców "Ruchu", którym decyzją Zarządu Okręgowego Związku Zawodowego Pracowników Łączności w G. z dnia 29 lipca 1971 r. umożliwiono akces do tego Związku i do działającej w jego ramach Kasy Pomocy Socjalnej.Powodowie zadeklarowali swój udział w Kasie Pomocy Socjalnej Związku Zawodowego jeszcze wówczas, kiedy wypłacany tam zasiłek pośmiertny wynosił 6.000 zł, czyli był wyższy o tysiąc złotych od przewidzianego w regulaminie Funduszu Zasiłków Pośmiertnych pozwanego Zrzeszenia. Przy tym po zmianie w roku 1972 tego regulaminu nie wycofali się z udziału w Kasie Pomocy Socjalnej Związku Zawodowego Pracowników Łączności. Powodowie zamierzali korzystać ze świadczeń, dotyczących zasiłków pośmiertnych, z obu źródeł typu samopomocowego.W przedstawionym stanie rzeczy, wynikającym z poczynionych przez Sąd Wojewódzki ustaleń faktycznych, nie jest uzasadniony wniosek tego Sądu, że pozwane Zrzeszenie pozbawiło powodów praw członkowskich. Natomiast stan ten, stanowiący podłoże sprawy, prowadzi do przyjęcia, że powodowie - obstając przy zachowaniu swoich uprawnień związanych z przynależnością do Kasy Pomocy Socjalnej Związku Zawodowego Pracowników Łączności - nie czynią w ten sposób zadość klauzuli regulaminowej, uzależniającej ich dalszą przynależność do Funduszu pozwanego Zrzeszenia od nieposiadania uprawnień do korzystania z zabezpieczenia pośmiertnego gdzie indziej.Gdy więc z tej przyczyny nastąpiło zastrzeżone w regulaminie ustanie przynależności powodów do Funduszu jako byłych członków Zrzeszenia, powiadomienie ich przez pozwane Zrzeszenie o wygaśnięciu ich członkostwa w tym Funduszu nie stanowi naruszenia prawa, w wyniku zastosowania uprawnień związanych z przynależnością do Kasy Pomocy Socjalnej Związku Zawodowego Pracowników Łączności.Odmowa kontynuowania wygasłego członkostwa byłych członków Zrzeszenia PHiU w Funduszu Zasiłków Pośmiertnych przy Związku Zrzeszeń Prywatnego Handlu i Usług nie jest też sprzeczna z zasadami współżycia społecznego. Z chwilą bowiem gdy sprzedawcy i byli sprzedawcy przedsiębiorstwa "Ruch" uzyskali możność wstąpienia do Związku Zawodowego Pracowników Łączności i tym samym korzystania z wszelkich form związkowej działalności samopomocowej, a udostępnienie im przynależności do Kasy Pomocy Socjalnej Związku Zawodowego motywowano ich dotychczasowym uczestnictwem w prowadzonym przy pozwanym Zrzeszeniu Funduszu Socjalnym Sprzedawców "Ruch", i gdy cała ta grupa zawodowa przestała należeć do Zrzeszenia Prywatnego Handlu i Usług, nie ma społecznego uzasadnienia prowadzenie w stosunku do tych samych osób identycznej działalności o charakterze samopomocowym przez dwie instytucje. Ten zaś niekorzystny dla powodów skutek, że uchwałą Prezydium Zarządu Głównego ZZPŁ z dnia 27 stycznia 1972 r. wysokość zasiłku pośmiertnego została od dnia 1 marca 1972 r. obniżona do 3.000 zł, nie może obciążać pozwanego Zrzeszenia, skoro - jak wykazano - zachowanie jego nie było bezprawne.Odmienne od wyrażonego w niniejszym uzasadnieniu stanowisko Sądu Wojewódzkiego narusza postanowienia obowiązującego regulaminu Funduszu Zasiłków Pośmiertnych czynnego przy pozwanym Zrzeszeniu. Tak więc, wobec naruszenia jedynie prawa materialnego, Sąd Najwyższy z mocy art. 390 § 1 k.p.c. zaskarżony wyrok zmienił i orzekł co do istoty sprawy, oddalając powództwo, jako nieuzasadnione.Okoliczności sprawy usprawiedliwiają przekonanie, że powodowie dochodzili zgłoszonych roszczeń w subiektywnym przeświadczeniu o ich słuszności. Powodowie są przy tym zasiłkobiorcami. W tym szczególnym układzie rzeczy obciążenie ich kosztami procesu, które z reguły strona przegrywająca obowiązana jest zwrócić przeciwnikowi procesowemu, mogłoby być odczute jako krzywdzące. Kierując się tymi przesłankami, Sąd Najwyższy zastosował w sprawie art. 102 k.p.c.