I PR 19/70

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Krzyżanowski (sprawozdawca). Sędziowie: A. Szczurzewski, J. Tyszka.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu sprawy z powództwa Hanny M. oraz małol. Justyny, Anny, Doroty M. przeciwko Skarbowi Państwa (Wojewódzkiemu Biuru Geodezji i Urządzeń Rolnych w P.) i Państwowemu Zakładowi Ubezpieczeń (Inspektorat Miejski w P.) o odszkodowanie, na skutek rewizji pozwanych od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Poznaniu z dnia 28 października 1969 r., zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że zasądzone w pkt I sentencji od pozwanych kwoty obniżył: a) na rzecz Hanny M. - do sumy 40.000 zł, b) na rzecz Justyny M. - do sumy 40.000 zł, c) i d) na rzecz Anny i Doroty M. - do sumy po 20.000 zł dla każdej z tych powódek, wszystkie te kwoty z przyznanymi odsetkami; dalej idące żądania tych powódek oddalił, jak również oddalił żądanie Justyny M. o zasądzenie na jej rzecz renty uzupełniającej po 528 zł miesięcznie od 1.III.1968 r. (pkt II sentencji wyroku); poza tym obie rewizje oddalił.Uzasadnienie faktyczneHanna M., działając w imieniu własnym oraz na rzecz małoletnich swych córek: Justyny, Anny i Doroty, domagała się zasądzenia solidarnie od pozwanego Skarbu Państwa (Wojewódzkiego Biura Geodezji i Urządzeń Rolnych w P.) i Państwowego Zakładu Ubezpieczeń (Inspektoratu w P.) łącznej kwoty 185.000 zł tytułem odszkodowania z art. 446 § 3 k.c. oraz renty miesięcznej po 528 zł dla nieletnich córek wyjaśniając, że mąż i ojciec powodów inż. Aleksander M. (ur. 28.IV.1932 r.) zginął w dn. 1.III.1968 r. w wypadku samochodowym w czasie jazdy służbowej samochodem pozwanego Skarbu Państwa.Sąd Wojewódzki zasądził od obu pozwanych solidarnie na rzecz: Hanny M. - 60.000 zł, Justyny M. 50.000 zł, Anny M. 40.000 zł i Doroty M. 35.000 zł, wszystkie kwoty z 8% od dnia 16.VIII.1969 r., z tytułu odszkodowań z art. 446 § 3 k.c., a nadto na rzecz małoletniej Justyny M. rentę po 528 zł miesięcznie od dnia 1.VII.1968 r. Dalej idące żądania Sąd oddalił i zasądził od pozwanych solidarnie na rzecz powódek 3.000 zł zwrotu kosztów zastępstwa. Wobec niespornego faktu, że śmierć inżyniera Aleksandra M. nastąpiła w wypadku samochodowym w czasie podróży służbowej, Sąd Wojewódzki uznał, że za skutki wypadku odpowiada Skarb Państwa z mocy art. 23 ustawy z dnia 23.I.1968 r. o świadczeniach pieniężnych za wypadki przy pracy i art. 446 k.c., a pozwany PZU na podstawie rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 29.IV.1968 r. w sprawie obowiązkowych ubezpieczeń komunikacyjnych. Odpowiedzialność obu pozwanych jest z mocy art. 441 § 1 k.c. solidarna.Według ustaleń wyroku inż. Aleksander M., specjalista od spraw hodowli bydła, zarabiał przed wypadkiem łącznie 5.500 zł netto miesięcznie. Wdowa - powódka Hanna M. (inż. zootechnik) - w związku ze śmiercią męża była zmuszona zmienić pracę na gorzej płatną, poprzedniej bowiem pracy w terenie nie może obecnie wykonywać, ponieważ sama musi się troszczyć o dom i wykonywać ponadto te prace, które dawniej wykonywał jej mąż, jak np. dopilnowywanie dzieci, pomoc w ich nauce, chodzenie na wywiadówki, pomoc w pracach domowych. Na konieczność zmiany dotychczasowej pracy wpłynęło też pogorszenie się stanu zdrowia powódki w związku ze śmiercią męża. Różnica w zarobkach powódki po śmierci jej męża wynosi około 1.000 zł miesięcznie.Małoletnia Justyna M. (ur. 2.VIII.1963 r.) ma obustronne wrodzone zwichnięcie stawów biodrowych. Pomimo operacji stan jej zdrowia nie tylko nie rokuje poprawy, ale wręcz występuje tu trwałe inwalidztwo, które będzie się pogłębiało z upływem czasu, tak że po dojściu do pełnoletności małoletnia będzie mogła podjąć pracę, lecz z ograniczeniem rodzajowym (tylko umysłową, siedzącą, blisko domu). Ten stan zdrowia Justyny M. wymaga od rodziców większej troski i opieki, jak również dodatkowego odżywiania i specjalnych leków zagranicznych.Według dalszych ustaleń wyroku powódki otrzymały od pozwanego Skarbu Państwa odprawę pośmiertną i zasiłek pogrzebowy, a od pozwanego PZU 20.000 zł z tytułu obowiązkowego ubezpieczenia komunikacyjnego oraz 22.500 zł z umowy grupowego ubezpieczenia, zawartej i opłacanej przez powódkę i jej męża.Na podstawie tych ustaleń Sąd Wojewódzki uznał, że śmierć Aleksandra M. spowodowała dla powódek znaczne pogorszenie ich sytuacji życiowej, które z mocy art. 446 § 3 k.c. powinno być przez pozwanych wyrównane w kwotach zasądzonych, których wysokość Sąd Wojewódzki zróżnicował stosownie do wieku powódek oraz do trudności w jakiej się znalazły przez śmierć bliskiego im człowieka.Sąd zasądził też rentę po 528 zł dla nieletniej powódki Justyny M., która ze względu na swoje trwałe kalectwo, potrzebę stałej opieki, dodatkowe potrzeby finansowe w zakresie dożywiania i leczenia nie otrzymała w rencie ZUS-u pełnego pokrycia strat, jakie poniosła w wyniku śmierci ojca. Rozstrzygnięcie swe w zakresie renty oparł Sąd Wojewódzki na przepisie art. 446 § 2 k.c. w związku z art. 23 ust. 2 pkt 3 ustawy z dnia 23.I. 1968 r. (Dz. U. Nr 3, poz. 8).Wyrok ten w części zasądzającej powództwo zaskarżyli obaj pozwani, wnosząc w swych rewizjach o jego zmianę: przez obniżenie zasądzonych dla nieletnich powódek z tytułu odszkodowania z art. 446 § 3 k.c. kwot do 15.000 zł oraz przez oddalenie w całości roszczenia wdowy Hanny M. i żądania renty uzupełniającej dla nieletniej Justyny M. Ponadto rewizja pozwanego Skarbu Państwa zawiera zarzut naruszenia przepisów prawa materialnego przez przyjęcie solidarnej odpowiedzialności pozwanych.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje. Obie rewizje w części zawierającej zarzut naruszenia prawa materialnego (art. 446 § 3 k.c.) przez przyznanie powódkom zbyt wysokich odszkodowań należy uznać za częściowo uzasadnione. Bezzasadne i sprzeczne z uzasadnieniem wyroku są wywody obu rewizji, że Sąd Wojewódzki nie wykazał w zaskarżonym wyroku pogorszenia sytuacji życiowej powódek w związku ze śmiercią ich męża i ojca. Utrata najbliższego, i to młodego, członka rodziny, którego pomoc - jak to trafnie podkreślił Sąd Wojewódzki - zarówno w gospodarstwie jak i w zakresie opieki i wychowania gromadki małych dzieci była istotna, wpływa z reguły na znaczne pogorszenie sytuacji życiowej pozostałych po nim wdowy i córek. Śmierć ojca szczególnie dotkliwie pogorszyła sytuację życiową powódki Justyny M., która ze względu na swoje trwałe inwalidztwo, pogłębiające się z upływem czasu, mogła liczyć na nieodzowną w jej warunkach stałą opiekę i pomoc materialną ze strony ojca nie tylko w okresie dzieciństwa, ale również po dojściu do wieku dojrzałego. Momenty te, jak również potrzeba ponoszenia kosztów dodatkowego odżywiania i leków, które nie znajdują zaspokojenia w przyznanej rencie z ubezpieczenia społecznego charakteryzują sytuację tej powódki jako wyjątkowo trudną i wymagającą wynagrodzenia w postaci odszkodowania z art. 446 § 3 k.c. w górnych jego granicach.Podobnie należy ocenić pogorszenie się sytuacji życiowej powódki-wdowy, dla której śmierć męża, człowieka młodego o otwartej drodze awansu, była nie tylko utratą najbliższej dla niej osoby, niosącej pomoc materialną oraz, i to przede wszystkim, w zakresie współdziałania dla dobra całej rodziny, a zwłaszcza w zakresie opieki i wychowania dzieci, ale stała się również przyczyną pogorszenia jej stanu zdrowia i zmniejszenia zarobków z własnej pracy o 1.000 zł miesięcznie.Mając na uwadze przytoczone wyżej okoliczności oraz fakt wypłacenia powódkom przez PZU z tytułu obowiązkowego ubezpieczenia komunikacyjnego kwoty 20.000 zł, jak również to, że przyznawane na podstawie art. 446 § 3 k.c. kwoty powinny być umiarkowane, Sąd Najwyższy uznał, że stosownym w rozumieniu cyt. przepisu odszkodowaniem dla poszczególnych powódek będą kwoty: dla wdowy Hanny M. i dotkniętej trwałym inwalidztwem nieletniej Justyny M. - po 40.000 zł, natomiast dla pozostałych powódek Anny i Doroty M. - po 20.000 zł.Ponieważ w zakresie roszczeń z tytułu odszkodowania z art. 446 § 3 k.c. nie ma uchybień procesowych, zachodzi zaś tylko naruszenie powołanego wyżej przepisu prawa materialnego, przeto Sąd Najwyższy z mocy art. 390 § 1 k.p.c. zmienił wyrok w części zasądzającej omawiane odszkodowania i ich wysokość odpowiednio obniżył.Dalej idące wnioski obu rewizji, jako nieuzasadnione, należało oddalić (art. 387 k.p.c.).Powoływanie się skarżących na wypłatę powódkom innych jeszcze kwot zarówno przez Skarb Państwa jak i PZU nie mogło wpłynąć na rozstrzygnięcie. Trafnie bowiem uznał Sąd Wojewódzki, że wypłata przez PZU odszkodowania z tytułu ubezpieczenia grupowego na koszt zmarłego i jego żony, podobnie jak wypłacana rodzinie zmarłego przez pozwany Skarb Państwa odprawa pośmiertna i zasiłek pogrzebowy, nie mające w istocie charakteru odszkodowawczego - nie mogą być brane pod uwagę przy określaniu wysokości odszkodowania z art. 446 § 3 k.c. Trafnie natomiast podnoszą obie rewizje, że przyznanie renty uzupełniającej powódce Justynie M. było bezpodstawne i naruszało powołany w wyroku art. 23 ust. 2 pkt 3 oraz art. 22 ustawy z dnia 23.I.1968 r. o świadczeniach pieniężnych przysługujących w razie wypadków przy pracy (Dz. U. Nr 3, poz. 8).Stosownie do zasady ogólnej wyrażonej w art. 22 cyt. ustawy świadczenia przewidziane w tej ustawie stanowią w stosunku do uspołecznionych zakładów pracy wynagrodzenie wszelkich szkód wynikłych dla pracownika lub jego rodziny na skutek wypadku przy pracy. W szczególności przewidziana w art. 6 ustawy renta rodzinna stanowi całkowite wynagrodzenie szkody członków rodziny wynikłej z utraty świadczeń od zmarłego ich żywiciela. Intertemporalny przepis art. 23 ustawy nie obejmuje również tego rodzaju szkody, gdyż stosownie do brzmienia jego ustępów 1 i 2 w okresie przejściowym (od 1.I.1968 r. od 1.IX.1968 r.) osoby uprawnione mogły dochodzić w drodze sądowej na podstawie przepisów prawa cywilnego wyłącznie wynagrodzenia tylko tych szkód, które zostały wymienione w art. od 10 do 12 ustawy, a nie rent uzupełniających dla członków rodziny zmarłego (które uzyskały renty rodzinne z art. 6 ustawy). W szczególności ust. 2 art. 23 ustawy precyzuje, że w okresie od 1.I. do 1.IX.1968 r. (w związku z rozporządzeniem Rady Ministrów z dnia 18.VI.1968 r. - Dz. U. Nr 22, poz. 144) mogą jeszcze dochodzić w drodze sądowej przed sądami powszechnymi tylko pracownicy bezpośrednio poszkodowani: a) różnicy między utraconym zarobkiem a zasiłkiem z ubezpieczenia społecznego wraz z dodatkiem z art. 9 ustawy (ust. 2 pkt 1 art. 23), b) rent uzupełniających, jeżeli nie zostali zaliczeni do żadnej z grup inwalidzkich (ust. 2 pkt 3 art. 23), natomiast sami pracownicy oraz w wypadku ich śmierci najbliżsi członkowie rodziny zmarłego - jednorazowych odszkodowań z art. 445 i 446 § 3 k.c. (ust. 2 pkt 2 art. 23 ustawy). Przepis art. 22 ustawy z dnia 23.I.1968 r. wyłącza możność stosowania w uregulowanych w nim wypadkach art. 446 § 2 k.c. Uznając, że w zakresie omawianego roszczenia - przy braku uchybień procesowych -zachodzi jedynie naruszenie prawa materialnego (art. 22 i 23 ustawy z 23.I.1968 r.), Sąd Najwyższy z mocy art. 390 § 1 k.p.c. wyrok odpowiednio zmienił i żądanie zasądzenia renty dla Justyny M. w całości oddalił. Niesłusznie natomiast kwestionuje rewizja Skarbu Państwa solidarne zasądzenie roszczenia od obu pozwanych. Obaj pozwani z mocy ustawy (Skarb Państwa z mocy art. 23 ustawy z dnia 23.I.1968 r. i art. 446 § 3 k.c., a PZU z § 18 ust. 1 i 3 rozporządzenia z dnia 24.IV.1968 r. w sprawie obowiązkowych ubezpieczeń komunikacyjnych - Dz. U. Nr 15, poz. 84) zobowiązani są do wynagrodzenia powódkom tej samej dochodzonej szkody, przy czym zaspokojenie powódek przez jednego dłużnika zwalnia drugiego. W takiej sytuacji na podstawie art. 366 § 1 k.c. odpowiedzialność dłużników jest solidarna.Z tych względów oraz na podstawie art. 390 § 1, 387 i 100 k.p.c. Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji.