II CKN 424/97

Sygn. akt II CKN 424/97 W Y R O K W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 7 listopada 1997 r. Sąd Najwyższy Izba Cywilna w składzie następującym: Przewodniczący: SSN - A. Górski Sędziowie: SN - S. Dąbrowski (spraw.) SN - K. Zawada Protokolant: I. Pawlata po rozpoznaniu w dniu 7 listopada 1997 r. na rozprawie sprawy z powództwa Spółdzielni Mieszkaniowej […] w K. przeciwko Zakładowi Energetycznemu „[…]” S.A. w K. o zapłatę na skutek kasacji strony pozwanej od wyroku Sądu Apelacyjnego w […] z dnia 4 lutego 1997 r., sygn. akt I ACa […] oddala kasację; zasądza od pozwanego na rzecz powoda 3.500 (trzy tysiące pięćset) złotych z tytułu zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego. 2 U Z A S A D N I E N I E Sąd Wojewódzki w K. wyrokiem z dnia 22 października 1996 r. zasądził od pozwanego Zakładu Energetycznego […] S.A. w K. na rzecz powodowej Spółdzielni Mieszkaniowej […] w K. kwotę 42.730 złotych z ustawowymi odsetkami od dnia 15 października 1994 r. Wedle ustaleń Sądu Wojewódzkiego, powodowa Spółdzielnia w 1993 r. dokonała przebudowy i wyposażenia dwóch stacji transformatorowych Nr […]0 i […]1. Koszty przebudowy i wyposażenia zostały pokryte ze środków własnych Spółdzielni i wyrażały się łączną kwotą 42.730 złotych. W dniach 21 i 31 VIII 1993 r. strony zawarły umowy, mocą których powódka nieodpłatnie przekazała pozwanemu stację transformatorową Nr […]1 z wyposażeniem i wyposażenie stacji Nr […]0. W dniu 21 lutego 1995 r. Urząd Antymonopolowy wydał decyzję, w której stwierdził stosowanie przez Zakład Energetyczny w K. - praktyki monopolistycznej, polegającej na nadużyciu dominującej pozycji na rynku dostawców energii poprzez odmowę udziału w finansowaniu przedmiotowych stacji transformatorowych wraz z ich wyposażeniem i nakazał zaniechanie stosowania tej praktyki. W ocenie Sądu Wojewódzkiego powódka zawierając w sierpniu 1993 r. umowy z pozwanym, wskutek monopolistycznej praktyki pozwanego została zmuszona do akceptowania niekorzystnych dla niej warunków. Skutek w postaci przejścia na pozwanego własności urządzeń stacji transformatorowych nastąpiłby z chwilą podłączenia urządzeń do sieci z mowy prawa zgodnie z art. 49 kc w zw. z art. 191 kc i umowy były w tym zakresie zbędne. Jedyny rzeczywisty skutek polegał na nieracjonalnej rezygnacji przez powódkę z odzyskania wyłożonych na inwestycję środków finansowych. Sąd Wojewódzki uznał, że na mocy art. 8 pkt 2 ustawy o przeciwdziałaniu praktykom monopolistycznym zachodzi nieważność obu powyższych umów. Pozwany bez ważnej podstawy prawnej 3 wzbogacił się kosztem strony powodowej i na mocy art. 405 kc zobowiązany jest do wydania korzyści jaką osiągnął. Sąd Apelacyjny w […] wyrokiem z dnia 4 lutego 1997 r. oddalił apelację pozwanego podzielając ustalenia i ocenę prawną Sądu pierwszej instancji. W kasacji pozwany zarzucił naruszenie prawa materialnego przez niewłaściwe zastosowanie art. 405 i następnych kodeksu cywilnego i naruszenie art. 217 kpc przez oddalenie prawidłowo zgłoszonego wniosku dowodowego na okoliczności podnoszone, a nie wyjaśnione mające istotne znaczenie w sprawie. W konkluzji wnosił o uchylenie wyroków I i II instancji i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji względnie o zmianę zaskarżonego wyroku i oddalenie powództwa. Sąd Najwyższy zważył co następuje: Urządzenia energetyczne zbudowane przez odbiorcę energii, z chwilą połączenia w sposób trwały z siecią urządzeń przedsiębiorstwa, stają się przedmiotem własności tej osoby, która jest właścicielem przedsiębiorstwa (art. 49 kc w zw. z art. 191 kc). Jeżeli chodzi o rozliczenie kosztów budowy urządzeń, to ani art. 49 kc, ani art. 191 kc kwestii tej nie regulują. Nie odnoszą się do ewentualnych rozliczeń przepisy art. 224-231 kc w części dotyczącej zwrotu wartości poczynionych nakładów. Przepisy te zakładają poczynienie nakładów na cudzej nieruchomości w okresie, gdy znajdowała się ona w posiadaniu osoby, która poczyniła nakłady. Z reguły budowa urządzeń, o których mowa w art. 49 kc przez przyszłego odbiorcę energii, następuje na nieruchomości stanowiącej jego własność lub innej osoby, a nie na nieruchomości przedsiębiorstwa, w którego skład urządzenia te wchodzą dopiero po przyłączeniu do sieci należącej do tego przedsiębiorstwa. W uzasadnieniu uchwały Trybunału Konstytucyjnego z dnia 4.12.1991 r. (W 4/91, OTK 1991, poz. 22) wyrażony został pogląd, powtórzony następnie w literaturze, że podstawy prawnej do rozliczenia tych kosztów nie można się także dopatrywać w przepisach o bezpodstawnym wzbogaceniu. Stanowisko to 4 oparte na założeniu, że zawsze odbiorca energii, ponosząc koszty budowy urządzeń, dokonuje tego bądź z własnej inicjatywy, godząc się z góry, że po przyłączeniu do sieci staną się one własnością przedsiębiorstwa, bądź w wyniku umowy z przedsiębiorstwem, jest za daleko idące. Nie wzięto bowiem pod uwagę, że finansowanie przez odbiorcę budowy urządzenia energetycznego może być wymuszone praktyką monopolistyczną. W niniejszej sprawie postępowanie pozwanego jako stosowanie praktyki monopolistycznej stwierdził Urząd Antymonopolowy, zaś Sądy obu instancji uznały umowy stron za nieważne na mocy art. 8 ust. 2 ustawy z dnia 24 lutego 1990 r. o przeciwdziałaniu praktykom monopolistycznym (Dz.U. z 1991 r. Nr 89, poz. 403 ze zm.). W sytuacji, gdy odbiorca energii, w związku z praktyką monopolistyczną przedsiębiorstwa energetycznego, sfinansował budowę urządzeń o których mowa w art. 49 kc, może on dochodzić zwrotu poniesionych kosztów na podstawie przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu. Skoro bowiem umowy mocą których powodowa Spółdzielnia zrezygnowała z zapłaty za przejście wybudowanych urządzeń energetycznych na własność pozwanego okazały się nieważne, to odpadła podstawa prawna uzyskania korzyści majątkowej przez pozwanego i otworzyła się droga do dochodzenia roszczenia na zasadzie art. 405 i nast. kc. Zatem Sądy obu instancji trafnie przyjęły, że przepisy o bezpodstawnym wzbogaceniu mają zastosowanie w niniejszej sprawie. Uzyskana bezpodstawnie przez przedsiębiorstwo korzyść majątkowa odpowiada wartości przejętego na własność mienia, co niekoniecznie musi się równać kosztom budowy poniesionym przez przyszłego odbiorcę energii. W niniejszej sprawie pozwany Zakład ani przez Sądem pierwszej instancji, ani w postępowaniu apelacyjnym nie zakwestionował twierdzenia powódki, że wartość urządzeń równa jest wyłożonym przez nią kosztom budowy. Stosownie do art. 230 kpc Sąd orzekający władny był uznać fakt ten za przyznany. 5 Jeżeli chodzi o zarzut naruszenia art. 217 kpc, to dotyczy on oddalenia wniosku dowodowego przez Sąd pierwszej instancji. Ponieważ kasacja jest środkiem zaskarżenia od orzeczenia drugiej instancji, zarzut może być uznany za usprawiedliwiony w takim tylko zakresie, w jakim został podniesiony w apelacji. W skardze apelacyjnej pozwany podniósł zarzut nieprzeprowadzenia zgłoszonych dowodów tylko na okoliczność przyjęcia przez stronę powodową warunków pozwanego jeszcze przed datą podpisania umów. W związku z tym, że jest to okoliczność bezsporna, Sąd Apelacyjny trafnie uznał zarzut za bezzasadny i naruszenie art. 217 kpc nie nastąpiło. Z powyższych względów i na mocy art. 39312 kpc Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji wyroku. aw jb.