II CO 82/54

SentencjaSąd Najwyższy, po rozpoznaniu przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Poznaniu, w sprawie z wniosku małżonków Kazimierza i Anny W. o wykreślenie z hipoteki, do rozstrzygnięcia w trybie art. 388 k.p.c. zagadnienia prawnego:"Czy wyrok zasądzający wierzyciela na wyrażenie zgody na wykreślenie hipoteki, dołączony do wniosku właściciela obciążonej nieruchomości o wykreślenie tego wpisu, stanowi dostateczną podstawę do wykreślenia tej hipoteki bez potrzeby przedstawienia dokumentu wykazującego materialną podstawę do wykreślenia lub czy nie winien być raczej przedstawiony wyrok ustalający, że hipoteka wygasła?"udzielił następującej odpowiedzi:"Oprócz zgody na wykreślenie hipoteki, wymaganej w art. 21 pr. o ks. wiecz., konieczne jest przedstawienie ponadto dokumentu zawierającego zrzeczenie się hipoteki (art. 125 § 1 pr. rzecz.), chyba że oświadczenie zrzeczenia się hipoteki wynika już z treści samej zgody."Uzasadnienie faktyczneSąd Powiatowy w Śremie odmówił w punkcie V postanowienia z dnia 6 marca 1954 r. żądaniu wnioskodawcy o wykreślenie hipoteki w wysokości 3.000 zł obciążającej nieruchomości jego i jego żony na rzecz zmarłego Marka W. z tej przyczyny, że spośród spadkobierców wierzyciela hipotecznego trzech nie udzieliło pokwitowania z odbioru kwoty dłużnej, że co do tych trzech spadkobierców wnioskodawca przedstawił wyrok zobowiązujący ich do wyrażenia zgody na wykreślenie hipoteki, że jednak w myśl obecnie obowiązujących przepisów prawnych sama abstrakcyjna zgoda na wykreślenie nie jest dostateczną przesłanką do wykreślenia hipoteki, z treści bowiem art. 21 i 22 pr. o ks. wiecz. wynika, że przy wykreśleniu hipoteki należy przedłożyć nie tylko zgodę na wykreślenie, ale i dokument wykazujący materialną podstawę wykreślenia, w licznych jednak wypadkach, tj. wygaśnięcia wierzytelności hipotecznej, zgoda wykreślenia jest zbędna (art. 22 pr. o ks. wiecz. i art. 221 pr. rzecz.).Postanowienie to wnioskodawca zaskarżył rewizją, wnosząc o jego uchylenie w punkcie V i o wykreślenie hipoteki. Sąd Wojewódzki przekazał Sądowi Najwyższemu do rozpoznania przedstawione na wstępie zagadnienie prawne budzące poważne wątpliwości.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Słuszny jest pogląd Sądu Powiatowego, że do każdego wpisu w księdze wieczystej konieczne jest wykazanie podstawy materialnej. Według obowiązującego prawa rzeczowego, podstawa ta albo wywołuje skutek prawny bez potrzeby wpisu w księdze wieczystej albo dla powstania skutku konieczny jest ponadto wpis. W pierwszym przypadku dla wpisu w księdze wieczystej wystarczy wykazanie samej podstawy. Z chwilą bowiem jej dokonania stan prawa rzeczowego zmienił się i księga wieczysta stała się niezgodna z rzeczywistym stanem prawnym, tak iż wchodził w grę sprostowanie księgi wieczystej na podstawie art. 22 pr. o ks. wiecz., a podstawa prawna zawarta w dokumencie będzie tym dowodem, o którym wspomina tenże przepis. W przypadku drugim, w którym skutek prawny powstaje dopiero przez wpis do księgi wieczystej, konieczne jest przedstawienie oprócz podstawy prawnej ponadto zgody osoby, która ma być wpisem dotknięta (art. 21 pr. o ks. wiecz.). Do przypadków pierwszych należy wykreślenie hipoteki z tej przyczyny, że zabezpieczona wierzytelność wygasła. W tym bowiem przypadku wygasa i hipoteka (prawo rzeczowe) bez potrzeby wykreślenia hipoteki w księdze wieczystej. Jeżeli dokonuje się wykreślenia, chodzi już tylko o sprostowanie księgi wieczystej na podstawie art. 22 pr. o ks. wiecz., wystarczy wówczas, że wnioskodawca przedstawi Sądowi dowód wygaśnięcia wierzytelności. Nie jest to jednak jedyny sposób wykreślenia hipoteki. Jednakże dalszy sposób należy do przypadków drugiego rodzaju. Podstawę materialną stanowi tu zrzeczenie się hipoteki (prawa rzeczowego) zgodnie z art. 125 pr. rzecz., "bez względu na to, czy zabezpieczona wierzytelność wygasła, czy też istnieje nadal". W tym przypadku według dosłownego brzmienia ustawy (art. 21 pr. o ks. wiecz.), oprócz zrzeczenia się hipoteki przez wierzyciela hipotecznego, konieczna jest ponadto jego zgoda na wykreślenie. Jednak, jak wynika już z wyraźnej treści cyt. art. 21, zgoda na wykreślenie może być złożona w samym dokumencie zawierającym zrzeczenie. W takim razie należy uznać za możliwe i dopuszczalne złożenie tak zrzeczenia się, jak i zgody w jednym oświadczeniu, jeżeli z treści jego wynika, że obejmuje ono jedno i drugie. Ponieważ zaś trudno dojść do wniosku, że ten kto wyraża zgodę na wykreślenie hipoteki, pragnął nadal utrzymać się przy tym prawie i pozostać wierzycielem hipotecznym, przeto już w samej zgodzie na wykreślenie dopatrzyć należy się i zrzeczenia się hipoteki, jeżeli szczególne okoliczności nie sprzeciwiają się takiej wykładni. Fakt zaś, że zgoda wierzycieli na wykreślenie została zastąpiona wyrokiem sądowym, popiera jedynie powyższą wykładnię dlatego, że Sąd Powiatowy nie byłby zobowiązał wierzycieli do wyrażenia swej zgody na wykreślenie, gdyby ich nie uważał co najmniej za zobowiązanych do zrzeczenia się tego prawa. Dlatego odmienna wykładnia art. 21 pr. o ks. wiecz. i wyroku Sądu Powiatowego mogłaby się ostać jedynie przy interpretacji ściśle formalno-dogmatycznej, nie dałaby się natomiast pogodzić z zasadami współżycia w Państwie Ludowym, które zmierzają do odformalizowania postępowania, gdzie formalizm nie zabezpiecza, lecz utrudnia tylko stosunki pomiędzy podmiotami.Powyższe wyjaśnienia uzasadniają uchwaloną odpowiedź na pytanie przekazane do rozpoznania.