II CR 1012/58

SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Kopalni Węgla Kamiennego "Wiktoria" w W. przeciwko Józefowi Z. i Edwardowi G. o 3.730 złotych, po rozpoznaniu rewizji powódki od wyroku Sądu Powiatowego w Wałbrzychu z dnia 4 kwietnia 1957 r., rewizję oddalił.Uzasadnienie faktycznePowodowa Kopalnia domagała się zasądzenia solidarnie od obu pozwanych 3.730 zł tytułem zwrotu kosztów szkolenia i wyposażenia oraz zaopatrzenia pobranego w Szkole Przysposobienia Zawodowego i w D.M.G. Według twierdzeń pozwu pozwany Z. zobowiązał się po ukończeniu Szkoły pracować w wyznaczonej mu kopalni przez okres dwóch lat za wynagrodzeniem wg układu zbiorowego dla pracowników przemysłu węglowego. W czasie nauki w Szkole pozwany zobowiązany był pracować i pracował w kopalni przez okres trzech dni w tygodniu również za wynagrodzeniem, przewidzianym w układzie zbiorowym.Po ukończeniu Szkoły pozwany Z. zgodnie z umową otrzymał kompletne wyposażenie w odzież, obuwie, bieliznę i rozpoczął pracę w kopalni w dniu 10 marca 1952 r. Pracę tę opuścił samowolnie dnia 12 kwietnia 1952 r. zabierając ze sobą przydzielone mu przedmioty.W oparciu o zobowiązanie pozwanego do zwrotu kosztów poniesionych przez Szkołę i Skarb Państwa w razie niedotrzymania warunków umowy - powodowa Kopalnia domagała się zasądzenia wymienionej już wyżej kwoty, na którą składają się następujące pozycje:a)koszty utrzymania i nakładów w okresie nauki w Szkole 2.084 zł.b)za pobrane w D.M.G. uposażenie (odzież, obuwie itp.) 1.279 zł.c)za pobrane w D.M.G. zaopatrzenie 217 zł b) za wyżywienia w D.M.G. 150 zł Razem: 3.730 zł Pozwany G. przyjął solidarną odpowiedzialność za zobowiązania pozwanego Z.Pierwszy wyrok wydany w niniejszej sprawie jest wyrokiem zaocznym, uwzględniającym powództwo w całości. Wyrok ten uprawomocnił się tylko w stosunku do pozwanego Z., który nie złożył sprzeciwu.Na skutek sprzeciwu pozwanego G. Sąd Powiatowy w W. wyrokiem z dnia 24 października 1954 r. uchylił wyrok zaoczny w stosunku do tegoż pozwanego i powództwo przeciwko niemu oddalił. Oddalenie powództwa w stosunku do G. umotywowane zostało tym, że powódka nie przedłożyła do akt oryginału zobowiązania pozwanego G., który bronił się zarzutem, że nigdy zobowiązania nie podpisywał a podpis jego na zobowiązaniu został sfałszowany. Wobec tego, że powódka nie złożyła oryginału zobowiązania, Sąd opierając się na przesłuchaniu pozwanego podkreślił zasadność jego zarzutów.Na skutek rewizji powódki Sąd Wojewódzki zaskarżony wyrok uchylił i przekazał sprawę Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania. Po ponownym rozpoznaniu Sąd Powiatowy po raz drugi uchylił wyrok zaoczny i powództwo oddalił. Sąd Powiatowy oparł swoje rozstrzygnięcie na art. 473 k.z. po ustalaniu, że stosunek pracy, wiążący pozwanego Z. z Kopalnią, ustał dnia 12 kwietnia 1952 r. a pozew w sprawie niniejszej wpłynął do Sądu Powiatowego dopiero w dniu 24 lutego 1954 r. Zdaniem Sądu roszczenie Kopalni, jako roszczenie ze stosunku pracy, ulega rocznej prekluzji na podstawie powołanego wyżej przepisu.Wskutek ponownej rewizji powódki Sąd Wojewódzki postanowieniem z dnia 22 kwietnia 1958 r. rozpoznanie sprawy odroczył i przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienia prawne, sformułowane następująco:1."Czy roszczenia przeciwko uczniom Szkoły Przysposobienia Przemysłowego, oparte na tym, że nie wypełnili obowiązków przyjętych przy wstąpieniu do Szkoły, mają charakter roszczeń ze stosunku pracy, czy też roszczeń o zwrot świadczeń, których podstawa prawna odpadła, wskutek tego, że zastrzeżonego celu świadczenia nie osiągnięto"?2."Czy tak samo należy oceniać dalsze roszczenia kierowane przeciw tymże uczniom Szkoły, o zwrot wartości wyposażenia w odzież, pościel, bieliznę i przybory osobiste oraz roszczenia powstające z tytułu mieszkania, żywienia oraz wydatków administracyjnych, czy też ocena prawa będzie tu zależała od rodzaju dokonanych na rzecz ucznia świadczeń"?Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy, z mocy art. 388 k.p.c., przejął sprawę do rozpoznania we własnym zakresie i zważył, co następuje:Rodzaj i charakter świadczeń udzielanych uczniowi wstępującemu do Szkoły Przysposobienia Zawodowego, oraz zobowiązania ucznia z tego tytułu (podobnie zresztą jak i zobowiązania drugiej stromy) ujęte są w zarządzeniu Prezesa C.U.S.Z. z dnia 25 października 1952 r. - Nr IV.O-4146 52, ustalającym Statut Szkoły Przysposobienia Zawodowego, ogł.m.in. w "Zbiorze Przepisów Prawnych obowiązujących w Szkolnictwie Zawodowym", zebranym przez mgr J. Wójcika (W-wa, 1952, P.W.S.Z., t. I, str. 106, in). Powyższe zarządzenie Prezesa C.U.S.Z. w sprawie organizacji szkół przysposobienia zawodowego poprzednio Szkoły Przysposobienia Przemysłowego - p. Instrukcja C.U.S.Z. w sprawie nazw szkół zawodowych - str. 103 przytoczonego zbioru) wydane zostało na podstawie § 2 i 3 rozporządzenia R.M. z dnia 23 czerwca 1951 r. - w sprawie prowadzenia szkolnictwa zawodowego oraz zakresu działania Centralnego Urzędu Szkolenia Zawodowego (Dz. U. z 1951 r. Nr 36, poz. 277) oraz uchwały Prezydium Rządu z dnia 23 czerwca 1951 r. - ustrój szkolnictwa zawodowego (M. P. 1951 r. 59 poz. 776).Statut w § 26 przypomina, że po zakończeniu nauki absolwent szkoły obowiązany jest zgodnie z uchwałą Nr 663 Prezydium Rządu z dnia 15 listopada 1951 r. w sprawie obowiązku pracy absolwentów szkół przysposobienia zawodowego do przepracowania w ciągu dwóch lat 570 dni roboczych w zakładzie wyznaczonym przez władze szkolne.Absolwenci skierowani do pracy otrzymują bezpłatnie od dyrekcji szkoły wyposażenie odzieżowe (§ 27). W razie niespełnienia obowiązku pracy, przewidzianego w § 26, absolwent obowiązany jest (solidarnie z rodzicami lub opiekunami) do zwrotu kosztów poniesionych przez Skarb Państwa z tytułu i za czas pobytu w szkole oraz należności za przydzielone mu wyposażenie odzieżowe (§ 28).Załączony do statutu wzór zobowiązania powtarza treść omówionych wyżej postanowień. Zobowiązanie zawiera oświadczanie ucznia, iż przyjęcie zobowiązania uważa się za równoznaczne z zawarciem umowy o pracę na czas oznaczony. Wzór zobowiązania zawiera klauzulę o obowiązku zwrotu kosztów związanych z pobytem w szkole oraz o pokrycie zadłużenia z tytułu utrzymania w internacie i nie uiszczonej części należności za sorty mundurowe.Zobowiązanie podpisane w sprawie niniejszej opiera się na poprzednio obowiązującym statucie i powołuje poszczególne § wg dawnej numeracji, jednakże postanowienia te nie różnią się w kwestiach istotnych dla niniejszego sporu od uregulowania w statucie wyżej omówionym. Przytoczone dotąd okoliczności, tj. obowiązek pracy ucznia w kopalni już w czasie nauki w szkole i to w rozmiarze trzech dni w tygodniu oraz zobowiązanie się do dalszej 2-letniej pracy po ukończeniu szkoły - wskazuje, że roszczenia przeciwko absolwentom szkoły mają charakter roszczeń ze stosunku umownego, w szczególności ze stosunku pracy. Zobowiązanie się do pracy po ukończeniu szkoły wynika z umowy o przyszłą pracę. Roszczenia dotyczące okresu pobytu w szkole oceniać należy również na podstawie przepisów k.z. w umowie o pracę i to co najmniej na podstawie art. 477 k.z.Ostatnio przytoczone stwierdzenie stanowi odpowiedź na pierwsze pytanie, przedstawione przez Sąd Wojewódzki. Sąd Najwyższy w obecnym składzie nie podziela poglądu wyrażonego w orzeczeniu Sądu Najwyższego Izba Cywilna z dnia 31 maja 1957 r. 2 Cr 190/57, powołanym w motywach postanowienia Sądu Wojewódzkiego o przedstawieniu zagadnienia prawnego. W szczególności roszczenia przeciwko uczniom szkoły przysposobienia zawodowego, oparte na niewypełnieniu obowiązków przyjętych przy wstąpieniu do szkoły, nie mają charakteru roszczeń o zwrot świadczeń, których podstawa prawna świadczenia odpadła wskutek tego, że zastrzeżonego celu świadczenia nie osiągnięto. Kwalifikacja tych roszczeń w oparciu o art. 129 k.z. sprawiałaby, że zobowiązanie ucznia należałoby ocenić w świetle przepisów o niesłusznym zbogaceniu (art. 133 k.z.). Ocena taka musiałaby zakładać z góry bezskuteczność całości lub znacznej części roszczeń, skoro chodzi o zwrot kosztów z tytułu świadczeń zużytych przez ucznia w szkole już przed powstaniem roszczeń drugiej strony, tj. przed porzuceniem nauk w szkole lub w pracy w wyznaczonym zakładzie. Świadczenia te zużyte zostają w sposób, w którym trudno mówić o zbogaceniu w znaczeniu przyrostu wartości majątkowej.Przy rozstrzygnięciu drugiego pytania prawnego należy mieć również na uwadze, że strony związane są stosunkiem umownym. Z umowy zawartej między stronami powstał stosunek prawny, rodzący określone zobowiązania stron już od chwili zawarcia umowy. W czasie trwania stosunku prawnego mogą powstawać dalsze prawa i obowiązki stron w miarę narastania dalszych zdarzeń i działań obu stron zgodnych z umową bądź z nią sprzecznych. Wydanie uczniowi a następnie absolwentowi szkoły określonych sort mundurowych było wykonaniem zobowiązania umownego podobnie jak świadczenia pobierane przez ucznia, w postaci nauki. Pozwany Z. ze swej strony nie dopełnił zobowiązania przepracowania oznaczonego czasu w kopalni i nie zastosował się również do przewidzianego na ten przypadek obowiązku zwrotu kosztów szkolenia i należności za sorty mundurowe. O tym, że zobowiązanie i przepisy statutu dotyczą zwrotu kosztów (a nie zwrotu wyposażenia w naturze) była już wyżej mowa. Dodać trzeba, że stanowisko powyższe wynika i z treści pozwu, Skoro powódka nie domaga się zwrotu sortów w naturze, lecz zapłaty odpowiedniego odszkodowania, nie twierdząc, że ma prawo wyboru świadczenia (wybór taki musiałby być wyraźnie zastrzeżony - art. 22-28 k.z. - w zobowiązaniach przemiennych), ani nie udowadniając, że przedmioty wydane absolwentowi zostały utracone.Roszczenia dotyczące wyposażenia absolwenta są również roszczeniem ze stosunku umownego, zakwalifikowanego jako stosunek pracy. Odmienne stanowisko musiałoby w sposób nieuzasadniony opierać się na twierdzeniu, że roszczenia powódki powstały poza umownym stosunkiem zobowiązaniowym.Z powyższych względów należy stosować roczny termin prekluzyjny także do roszczeń wymienionych w drugim pytaniu Sądu Wojewódzkiego. Zaznaczyć tu trzeba, że prekluzję z art. 473 k.z. stosuje się również do roszczeń, które w rozumieniu art. 473 są roszczeniami ze stosunku pracy, chociażby ich uzasadnienie prawno-materialne leżało poza granicami uregulowanymi bezpośrednio przepisami prawa pracy. Tak się ma rzecz w szczególności przy ocenie roszczenia pracodawcy z tytułu nadpłaty wynagrodzenia za pracę. Roszczenie to ulega prekluzji rocznej, chociaż podstawa materialno-prawna tego roszczenia tkwi w przepisach o nienależnym świadczeniu.W odpowiedzi na dalsze wątpliwości Sądu Wojewódzkiego wynikające z motywów postanowienia uzasadniającego pytanie prawne, należy dodać, że rozróżnienie dalszych ewentualnych roszczeń przeciwko uczniowi czy absolwentowi szkoły jest zagadnieniem faktycznym. Jeżeli szkoda nie wynika z niewypełnienia zobowiązania płynącego z umowy, to roszczenie nie jest roszczeniem ze stosunku umownego i nie ulega prekluzji. W szczególności nie ulegnie prekluzji roszczenie o zwrot sortów, które absolwent zabrał drugiemu mieszkańcowi internatu, z magazynu itp. Wyjaśnienia faktycznego w sprawie niniejszej wymagałoby również kwestia roszczeń, dotyczących pościeli i nakrycia stołowego. Jednakże w obecnym stadium sporu chodzi tylko o odpowiedzialność pozwanego G., który w każdym razie nie podpisał zobowiązania co do tych części zaopatrzenia. Wynika to z p. 3 zobowiązania i z powołanych tam § statutu, przytoczonych na odwrocie blankietu zobowiązania.Przytoczone wywody, stanowiące odpowiedź na pytania prawne, wykazują równocześnie bezzasadność zarzutów rewizyjnych. W szczególności chybione są zarzuty powołujące się na odszkodowawczy charakter roszczeń, ponieważ roszczenia o wyrównanie szkody z tytułu niewykonania umowy są też roszczeniami odszkodowawczymi (p. np. ost. 239 k.z.). Bezzasadne, bo sprzeczne z treścią akt sprawy a w szczególności treścią zobowiązania oraz z przepisami statutu, są zarzuty o rzekomym użyczeniu wyposażenia pozwanemu Z.W świetle przedstawionych rozważań należy uznać za trafne stanowisko Sądu Powiatowego i rewizję powódki oddalić (art. 383 k.p.c.).