II CR 123/65

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia B. Łubkowski. Sędziowie: F. Błahuta (sprawozdawca), J. Ignatowicz.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych-Oddział w Z. przeciwko Bronisławie i Stefanowi małż. P. o zapłatę 8.262 zł, na skutek rewizji powoda od wyroku Sądu Powiatowego w Głogowie z dnia 19 czerwca 1964 r.,u c h y l i ł zaskarżony wyrok w części oddalającej powództwo w stosunku do pozwanej Bronisławy P.; przekazał sprawę w powyższym zakresie Sądowi Powiatowemu w Głogowie do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktyczneZakład Ubezpieczeń Społecznych żądał zasądzenia od pozwanych kwoty 8.262 zł z 8% od dnia 15.IV.1961 r. i twierdził w pozwie, że Zofia R. pobierała w związku ze śmiercią jej syna rentę rodzinną w okresie od 8 grudnia 1956 r. do 9 lutego 1960 r. Ponieważ, jak się później okazało, R. posiadała i użytkowała gospodarstwo rolne i z tej przyczyny nie miała prawa do renty rodzinnej, Wydział Rent i Opieki Społecznej-Prezydium WRN w Z. decyzją z dnia 18 maja 1960 r. zobowiązał Zofię R. do zwrotu niesłusznie pobranej renty w łącznej kwocie 8.262 zł. Decyzja urosła w moc prawa, a wkrótce po prawomocności R. zmarła i nienależnie otrzymanej kwoty nie zwróciła. Obowiązek zwrotu dochodzonej kwoty jest długiem spadkowym, obciążającym pozwanych jako spadkobierców Zofii R. W toku sporu powód cofnął pozew w stosunku do pozwanego Stefana P. i oświadczył, że spadkobiercą Zofii R. jest tylko pozwana Bronisława P.Sąd Powiatowy w Głogowie wyrokiem z dnia 19 czerwca 1964 r. oddalił powództwo w stosunku do pozwanej, a umorzył postępowanie w stosunku do pozwanego. Zdaniem Sądu Powiatowego obowiązek zwrotu niesłusznie pobranej renty, jako obowiązek ściśle związany z osobą spadkodawcy, gaśnie z chwilą śmierci dłużnika (art. 1 § 2 pr. spadk.).W związku z rewizją powoda złożoną od tego wyroku Sąd Wojewódzki w Zielonej Górze przekazał Sądowi Najwyższemu, na podstawie art. 388 k.p.c., do rozstrzygnięcia następujące zagadnienie prawne:"Czy zobowiązanie rencisty do zwrotu niesłusznie pobranej renty w razie jego śmierci wchodzi do pasywów masy spadkowej jako dług spadkodawcy?Czy roszczenie Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o zwrot niesłusznie wypłaconej renty może być dochodzone w drodze sądowej?"Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy przejął sprawę do rozpoznania i zważył, co następuje:Jakkolwiek przewidziane w dekrecie o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (tekst jednolity: Dz. U. z 1958 r. Nr 23, poz. 97) uprawnienia do zaopatrzenia, między innymi do renty rodzinnej, nie mają charakteru cywilnoprawnego i są ściśle związane z osobą uprawnionego, to jednak nie uzasadnia to wniosku, że roszczenie Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o zwrot nienależnie pobranych świadczeń z funduszów ubezpieczenia społecznego wygasa wskutek śmierci osoby, która świadczenia takie otrzymała niesłusznie. Obowiązek zwrotu świadczeń, pobranych mimo braku podstawy prawnej w przepisach powołanego dekretu, ma swe źródło w niesłusznym wzbogaceniu, ewentualnie zaś - zależnie od okoliczności - w zawinionym zachowaniu się będącym czynem niedozwolonym, a tego rodzaju obowiązki mają charakter majątkowy i z istoty swej nie są ściśle związane z osobą, która pobrała nienależne świadczenia. Zarazem brak jest przepisu szczególnego, któryby przewidywał wygaśnięcie takiego obowiązku wskutek śmierci zobowiązanego do zwrotu. W tych warunkach obowiązek, o którym mowa, wchodzi w skład stanu biernego spadku (art. 1 § 1 pr. spadk) i jest długiem spadkowym w rozumieniu art. 2 § 1 pr. spadk. Za dług ten odpowiadają spadkobiercy stosownie do przepisów art. 48 i nast. pr. spadk.Art. 75 cyt. wyżej dekretu stanowi, że prawomocne decyzje w sprawach o zwrot świadczeń podlegają wykonaniu w trybie egzekucji administracyjnej. W związku z tym nasuwa się poruszona przez Sąd Wojewódzki wątpliwość, czy strona powodowa, skoro uzyskała już we właściwej drodze prawomocną decyzję przeciwko spadkodawcy nakazującą zwrot świadczeń, może wystąpić z powództwem przeciwko spadkobiercom. Art. 75 dekretu o p.z.e. stosuje się tylko do osoby, która pobrała nienależne świadczenie. Jeżeli osoba ta zmarła, roszczenie o zwrot skierowane przeciwko spadkobiercom podlega rozpoznaniu w drodze sądowej, a nie administracyjnej. Przepis ten nie upoważnia ZUS-u ani do wydania decyzji przeciwko spadkobiercom, ani też do nadania decyzji, wydanej przed śmiercią dłużnika, klauzuli wykonalności przeciwko spadkobiercom. W tych warunkach powództwo niniejsze nie może być uznane za niedopuszczalne lub zbędne.Ponieważ Sąd Powiatowy - wychodząc z błędnego poglądu, że obowiązek zwrotu nienależnie pobranych świadczeń z ubezpieczeń społecznych wygasa wskutek śmierci dłużnika - nie rozpoznał istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy twierdzeń stron, zaskarżony wyrok podlega uchyleniu w celu ponownego rozpoznania sprawy (art. 384 k.p.c.).