II CR 161/70

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia F. Wesely. Sędziowie: Z. Wasilkowska, J. Policzkiewicz (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu sprawy z powództwa Rolniczej Spółdzielni Wytwórczej w M. (w upadłości) przeciwko Skarbowi Państwa (Prez. PRN - Wydział Rolnictwa i Leśnictwa w T.) o zapłatę, na skutek rewizji strony pozwanej od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Rzeszowie z dnia 12 grudnia 1969 r.,oddalił rewizję.Uzasadnienie faktyczneRolnicza Spółdzielnia Wytwórcza w M. w czasie swej działalności gospodarczej wybudowała na oddanych jej w zarząd i użytkowanie gruntach państwowych 2 szopy, chlewnię, kurnik, garaż, szklarnię i fundamenty pod drugą szklarnię.Spółdzielnia ta z dniem 7.III.1968 r. przeszła w stan likwidacji, a następnie postanowieniem Sądu Powiatowego z dnia 6.V.1968 r. U 1/68 ogłoszono jej upadłość.Dnia 15.III.1968 r. z udziałem Komisji likwidacyjnej powodowej Spółdzielni i przedstawiciela Pow. Biura Geodezji i UR Wydz. Rol. i Leśnictwa Prezydium PRN w T. spisany został protokół "na okoliczność wstępnego porozumienia" w sprawie przejęcia obiektu od likwidującej się Spółdzielni. W protokole tym Komisja likwidacyjna wnosiła "o przekazanie gruntów PFZ, zaś zasiewów wraz z gruntem przyszłemu użytkownikowi odpłatnie", a nadto o przekazanie budynków i urządzeń przyszłemu użytkownikowi, w tym o odpłatne przekazanie urządzeń, w jakie wyposażony jest budynek brojlerni.Dnia 9.XI.1968 r. syndyk upadłości protokolarnie przekazał w posiadanie organowi rolnemu Prez. PRN w T. "budynki, składniki majątkowe i przynależności nieruchomości", pozostałe po rozwiązanej Spółdzielni. Zaznaczono przy tym, że przedmiotem tego przekazania i przejęcia nie są grunty z drzewostanem i zasiewami, które zostały przejęte przez organ rolny Prez. PRN z chwilą rozwiązania Spółdzielni w kwietniu 1968 r. i przekazane w użytkowanie Państwowemu Technikum Rolniczemu w T. Z kolei przekazano temuż Technikum przejęte budynki.Spółdzielnia w upadłości, działając przez syndyka, wystąpiła w dniu 24.V.1969 r. z pozwem przeciwko Skarbowi Państwa o zapłatę kwoty 903.457 zł 60 gr tytułem równowartości wymienionych wyżej budynków, które zgodnie z art. 273 k.c. stały się własnością państwową. W uzasadnieniu tego żądania syndyk twierdził, że strona pozwana nie wypłaciła tej należności pomimo wezwania jej o to w dniu 8.II.1969 r. oraz że bilans Spółdzielni został zamknięty brakiem 527.977 zł 82 gr.W toku procesu syndyk obniżył dochodzoną kwotę do 845.560 zł.Strona pozwana wnosiła o oddalenie powództwa zarzucając, że w protokole przekazania nie ma wzmianki o odpłatności za budynki oraz że syndyk nie jest uprawniony do takiego żądania, gdyż podjęcie w tym względzie uchwały należało do walnego zgromadzenia Spółdzielni.Sąd Wojewódzki wyrokiem z dnia 12.XII.1969 r. zasądził od pozwanego na rzecz strony powodowej kwotę 845.560 zł, ustaliwszy na podstawie opinii biegłego inż. S.C., że taka jest wartość spornych obiektów, które zostały wybudowane przez Spółdzielnię z kredytów bankowych jeszcze nie spłaconych.W rewizji strona pozwana wnosi o zmianę wyroku i oddalenie powództwa bądź o uchylenie wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania, zarzucając naruszenie prawa materialnego (art. 34 § 1 ustawy o spółdzielniach i ich związkach, art. 271 i 273 k.c.) oraz niewyjaśnienie okoliczności faktycznych istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, a w szczególności dotyczących opinii biegłego oraz postanowień uchwały walnego zgromadzenia o likwidacji.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje.Według art. 20 § 1 prawa upadłościowego z dnia 24.X.1934 r. (Dz. U. Nr 93, poz. 834 z późn. zm.), utrzymanego w mocy przez art. VII przep. wprow. k.c., upadły na skutek ogłoszenia upadłości traci z samego prawa zarząd oraz możność korzystania i rozporządzania majątkiem, należącym do niego w dniu upadłości, jako też nabytym w toku postępowania. Majątek ten stanowi masę upadłości.Przepis ten w myśl art. 91 prawa o spółdzielniach i ich związkach ma zastosowanie także do spółdzielni, tym samym więc żadne jej organy, w tym również walne zgromadzenie, nie są uprawnione do podejmowania decyzji co do majątku spółdzielni, której ogłoszono upadłość.Z tą chwilą syndyk ustanowiony przez Sąd obejmuje z mocy samego prawa majątek upadłego, zarządza tym majątkiem i przeprowadza jego likwidację (art. 90 pr. upadł.). Do uprawnień i obowiązków syndyka należy więc także podejmowanie wszelkich czynności prawnych zmierzających do zwiększenia aktywów masy upadłości w interesie zarówno upadłego jak i jego wierzycieli.Takim aktem prawnym w danym wypadku jest zgłoszenie przez syndyka w imieniu powodowej Spółdzielni żądania zapłaty wartości spornych obiektów.Przechodząc do oceny skuteczności tego żądania, należy zauważyć, że grunty państwowe, na których zostały wzniesione sporne budynki, Spółdzielnia otrzymała w zarząd i użytkowanie stosownie do rozporządzenia RM z dnia 10.II.1951 r. w sprawie przekazywania rolniczym spółdzielniom produkcyjnym nieruchomości rolnych stanowiących własność Państwa (Dz. U. Nr 10, poz. 77). Nie budzi jednak wątpliwości, że wobec brzmienia przepisów art. 271 i nast. k.c. należy z chwilą ich wejścia w życie stosować je także do owego "oddania w zarząd i użytkowanie".Tak więc zgodnie ze zd. 1 art. 273 k.c. sporne obiekty z mocy samego prawa stały się własnością państwową z chwilą wygaśnięcia użytkowania przez Spółdzielnię gruntu państwowego, na którym zostały one wzniesione.Przepis art. 271 k.c., według którego "w każdym razie użytkowanie takie wygasa z chwilą likwidacji spółdzielni", ma to znaczenie, że nie może ono trwać dłużej niż do skończenia likwidacji spółdzielni, ponieważ z tą chwilą przestaje ona istnieć. Oczywiście jednak użytkowanie to może wygasnąć także i wcześniej na skutek przejęcia gruntu przez uprawniony do tego organ państwowy.Według zd. 2 art. 273 k.c. Spółdzielnia może żądać zapłaty wartości budynków i urządzeń "w chwili wygaśnięcia użytkowania". Oznacza to, że według wygaśnięcia użytkowania ocenia się wartość tych przedmiotów. Przepis ten natomiast - podobnie jak i inne przepisy szczególne dotyczące użytkowania przez rolnicze spółdzielnie produkcyjne (art. 271-282 k.c.) - nie reguluje kwestii, w jakim czasie spółdzielnia może wystąpić z żądaniem zapłaty. Mają tu więc zastosowanie przepisy ogólne o użytkowaniu, a mianowicie art. 263 k.c., który przewiduje terminy przedawnienia dla roszczeń użytkownika przeciwko właścicielowi o zwrot nakładów na rzecz, licząc je od dnia zwrotu rzeczy. Jest to w zasadzie termin roczny, a gdy roszczenie przysługuje jednostce gospodarki uspołecznionej, wynosi on lat pięć.Zgodnie z tym należy uznać, że przewidziane w art. 273 k.c. roszczenie rolniczej spółdzielni produkcyjnej o zapłatę równowartości należących do niej budynków i innych urządzeń, które stają się własnością państwową w razie wygaśnięcia użytkowania gruntu przez spółdzielnię, przedawnia się z upływem lat pięciu, licząc od dnia zwrócenia przez nią tego gruntu, na którym znajdują się owe budynki i urządzenia (art. 263 § 2 k.c.).Jak to zaś już wyjaśniono wyżej, w razie ogłoszenia upadłości spółdzielni uprawnionym do wystąpienia w jej imieniu z tym żądaniem jest nie organ spółdzielni, lecz syndyk (art. 91 ustawy o spółdzielniach i ich związkach, art. 21 i 90 pr. upadł.).W sprawie niniejszej zgłoszone przez syndyka w imieniu Spółdzielni żądanie zapłaty za sporne obiekty nie uległo zatem przedawnieniu. Również nic nie wskazuje na to, żeby Spółdzielnia zrzekła się tego roszczenia. Sam fakt, że we wstępnym protokole z dnia 15.III.1968 r. nie wspomniano o zapłacie za te obiekty, nie oznacza, aby takie zrzeczenie nastąpiło chociażby w sposób dorozumiany. Zresztą Komisja likwidacyjna Spółdzielni w żadnym razie nie byłaby uprawniona do zrzekania się jakichkolwiek możliwych do uzyskania należności, gdyby przyczyną zamierzonej likwidacji była niewypłacalność Spółdzielni. Podobnie brak wzmianki o odpłatności tych obiektów w protokole z dnia 9.XI.1968 r. nie oznacza takiego zrzeczenia się przez syndyka.Nietrafne są zatem zarzuty naruszenia prawa materialnego, które skarżący podnosi w rewizji, wychodząc z błędnego założenia, że nie syndyk, lecz walne zgromadzenie, i to tylko w czasie podejmowania uchwały o likwidacji spółdzielni, mogło określić warunki przekazania spornych obiektów.Nie mogą również odnieść skutku zarzuty dotyczące oszacowania spornych obiektów. Wbrew bowiem tym zarzutom chodzi tu o oszacowanie według chwili wygaśnięcia użytkowania (art. 273 k.c.), a więc także według cen z tego okresu, a nie z okresu budowy tych obiektów. Niewyjaśnienie więc tych cen nie miało wpływu - wbrew zarzutom rewizji - na wynik sprawy.Z tych względów oraz na mocy art. 387 k.p.c. Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji.