II CR 185/83

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN S. Dmowski. Sędziowie SN: M. Sychowicz, J. Szachułowicz (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu sprawy z powództwa Andrzeja K. i Henryka K. przeciwko Skarbowi Państwa - Urząd Gminy w M. o odszkodowanie na skutek rewizji powodów od wyroku Sądu Wojewódzkiego we Wrocławiu z dnia 14 lutego 1983 r.oddalił rewizję i zasądził solidarnie od powodów na rzecz Skarbu Państwa Urzędu Gminy w M. kwotę 4.000 zł tytułem kosztów postępowania rewizyjnego.Uzasadnienie faktyczneZaskarżonym wyrokiem Sąd Wojewódzki we Wrocławiu oddalił powództwo Andrzeja K. i Henryka K. przeciwko Skarbowi Państwa Urzędowi Gminy w M. o odszkodowanie.Sąd Wojewódzki swoje rozstrzygnięcie oparł na następujących ustaleniach:Powód Henryk K., Zygmunt P. i Alfred B. utworzyli zespół indywidualnych rolników w K., którego przedmiotem działalności było prowadzenie fermy brojlerów. Zespół ten uzyskał rejestrację i dzięki kredytom bankowym prowadził działalność gospodarczą. W dniu 12.VI.1979 r. wystąpił z zespołu Alfred B. i swoją działkę o pow. 0,52 ha zbył w dniu 30.IV.1980 r. powodowi Andrzejowi K.-K., który zamierzał przystąpić do zespołu.Na dzień przed zbyciem nieruchomości rolnej przez Alfreda B. Naczelnik Gminy w M. cofnął decyzję o rejestracji zespołu, ponieważ zespół ten przez okres przeszło 6 miesięcy pracował w zmniejszonym składzie dwóch członków, kandydat zaś na nabycie udziału po Alfredzie B. nie odpowiadał warunkom podmiotowym przewidzianym w uchwale nr 107 Rady Ministrów z dnia 4 sierpnia 1978 r. w sprawie specjalizacji indywidualnych gospodarstw rolnych i zespołów rolników oraz kooperacji w rolnictwie (M. P. Nr 30, poz. 108), gdyż pracował poza rolnictwem i mieszkał we Wrocławiu odległym o 20 km od miejsca położenia fermy. Zdobył on kwalifikacje, uzyskując dyplom wykwalifikowanego rolnika dopiero w dniu 2.IV.1980 r.Po cofnięciu decyzji o rejestracji zespołu zaproponowanego pełnomocnikowi Henryka K. i Andrzejowi K.-K. prowadzenie działalności gospodarczej w formie spółki cywilnej, lecz nie okazali oni zainteresowania w tego rodzaju działalności organizacyjno-gospodarczej. Ponieważ zespół zaciągnął duży kredyt inwestycyjny, strona pozwana wystąpiła do Sądu o przejęcie obiektu fermy na rzecz Skarbu Państwa za zaległe należności scalone. Byli członkowie zespołu i powód Andrzej K.-K. wystąpili z wnioskiem o reaktywowanie zespołu. Decyzją z dnia 13.VII.1981 r. Naczelnik Gminy nie wyraził zgody na reaktywowanie zespołu, ponieważ Andrzej K.-K. i Zbigniew J. nie spełniali podmiotowych warunków określonych w uchwale nr 107 Rady Ministrów z dnia 4 sierpnia 1978 r., a Henryk K. przebywał za granicą.Na skutek odwołania Wojewoda Wrocławski uchylił zaskarżoną decyzję i sprawę przekazał do ponownego rozpoznania przez organ I instancji. Wojewoda zalecił uregulowanie spraw członkowskich, reaktywowanie zespołu i następnie cofnięcie wniosku o przejęciu majątku zespołu na rzecz Skarbu Państwa.Następnie Naczelnik Gminy decyzją z dnia 13.VII.1981 r. nie wyraził zgody na reaktywowanie zespołu indywidualnych rolników w związku z tym samym brakiem kwalifikacji podmiotowych Andrzeja K.-K. i Zbigniewa J., gdyż zamieszkiwali poza terenem miejsca położenia fermy i byli zatrudnieni poza rolnictwem, a trzeci kandydat Henryk K. przebywa od dłuższego czasu za granicą i pragnął prowadzić działalność nie osobiście, lecz przez pełnomocnika.Powodowie mieli warunki do prowadzenia działalności gospodarczej poza zespołem, a tego zaniechali; jeśli więc przyjąć, że z tego tytułu powstała dla nich szkoda, nie pozostaje ona w związku przyczynowym z odmowną decyzją Naczelnika Gminy. Powstała szkoda w majątku powodów (określona jako wydatki i utrata spodziewanych korzyści) łączy się wyłącznie z ryzykiem ich postępowania. decyzje o cofnięciu rejestracji zespołu i odmowa na jego reaktywowanie były zgodne z prawem i brak jest przesłanek przewidzianych w art. 417 bądź art. 418 k.c. do uwzględnienia powództwa.Wyrok ten zaskarżyli powodowie. Wnosili oni o zmianę wyroku i uwzględnienie powództwa bądź jego uchylenie i przekazanie sprawy Sądowi Wojewódzkiemu do ponownego rozpoznania. Główny zarzut rewizji podważa ustalenia sądu, że przy wydawaniu obu decyzji (cofnięcie rejestracji zespołu i odmowa na jego reaktywowanie) były one zgodne z prawem. Sąd Wojewódzki dopuścił się błędnej wykładni uchwały nr 107 Rady Ministrów, zaostrzając bezpodstawnie warunki dla powodów. Po zarejestrowaniu zespołu wszyscy kandydaci odpowiadaliby warunkom wspomnianej uchwały. Naczelnik Gminy dopuścił się zawinionych uchybień i zaistniały podstawy do zastosowania wobec niego sankcji służbowych przez organ przełożony. Według skarżących Sąd Wojewódzki uznał bezpodstawnie brak przesłanek przewidzianych w art. 418 k.c., zastosowanie zaś art. 417 k.c. wyłączył przez przyjęcie braku związku przyczynowego pomiędzy działaniem Naczelnika Gminy a powstałą szkodą. Rewizja akcentuje fakt powrotu Henryka K. do kraju; okoliczność ta ma dowodzić woli powrotu Henryka K. do kraju po rejestracji zespołu.Rewizja nie zasługuje na uwzględnienie.Ogólne zasady organizacyjno-prawne oraz zasady i kierunki działania zespołów rolników indywidualnych określone zostały w uchwale nr 107 Rady Ministrów z dnia 4 sierpnia 1978 r. w sprawie specjalizacji indywidualnych gospodarstw rolnych i zespołów rolników oraz kooperacji w rolnictwie. Za zespół indywidualnych rolników uznaje się grupę co najmniej trzech rolników indywidualnych, którzy odpowiadają następującym warunkom:1) są posiadaczami odrębnych gospodarstw lub nieruchomości rolnych,2) zamieszkują w danej miejscowości lub sąsiedniej miejscowości,3) dochód uzyskiwany z pracy w rolnictwie stanowi dla nich główne źródło utrzymania,4) będą osobiście pracować w zespole lub wraz z członkami rodziny,5) podejmą wspólną działalność w zakresie produkcji rolniczej objętej wieloletnimi umowami zawartymi z jednostkami gospodarki uspołecznionej.Stosownie do § 2 ust. 2 uchwały w razie zmniejszenia się liczby członków zespołu poniżej trzech pozostali członkowie obowiązani są w terminie 6 miesięcy do zawarcia umowy z innym rolnikiem o przystąpienie do zespołu. Uchybienie temu obowiązkowi pociąga za sobą utratę uprawnień określonych w uchwale.Jeśli zespół działa w zmniejszonym składzie, dopóki nie zostanie skreślony z rejestru, korzysta ze szczególnych uprawnień, gdyż rejestracja stanowi formalny wyraz organizacyjnej ingerencji organów administracji rolnej w zakresie organizowania i prawidłowego gospodarowania zespołów rolników indywidualnych. Ta organizacyjna ingerencja wyraża się we współdziałaniu administracji terenowej banków z zespołami indywidualnymi rolników i rolnymi jednostkami gospodarki uspołecznionej dla zapewnienia osiągnięcia zamierzonych celów gospodarczych, wspieranych uprawnieniami zespołów do korzystania z kredytów państwowych na szczególnych warunkach, a następnie do korzystania z pierwszeństwa w nabywaniu środków produkcji i z różnego rodzaju usług.Z zasad organizacji i funkcji zespołów rolników indywidualnych wynika, że jest to szczególna forma organizacyjna przewidziana dla rolników pracujących bezpośrednio w rolnictwie, związanych miejscem zamieszkania z warsztatem pracy, dla których to rolników dochód uzyskiwany z takiej działalności stanowi główne źródło utrzymania. Nie jest to forma organizacyjna mająca na celu ułatwienie rolniczej działalności wszystkim osobom nie związanym z rolnictwem. Dlatego zarówno przy rejestracji zespołu nowo powstałego, jak i uzupełnienia jego składu podmiotowe kwalifikacje członków zespołu podlegają kontroli terenowego organu administracji państwowej. Warunki podmiotowe, jakim musi odpowiadać rolnik przystępujący do mającego powstać lub istniejącego już zespołu, określono w uchwale nr 107 Rady Ministrów z dnia 4 sierpnia 1978 r. w sprawie specjalizacji indywidualnych gospodarstw rolnych i zespołu rolników oraz kooperacji w rolnictwie (M. P. Nr 30, poz. 108), muszą w zasadzie istnieć już w chwili zgłoszenia wniosku o rejestrację zespołu (gdy chodzi o jego powstanie) lub też w chwili zgłoszenia kandydatury rolnika (gdy chodzi o uzupełnienie niepełnego składu zespołu). Jedynie warunek osobistej pracy kandydatów może być spełniony po zarejestrowaniu zespołu lub po przyjęciu członka uzupełniającego skład zespołu. Natomiast pozostałe warunki nie mogą być spełnione po rejestracji lub po uzupełnieniu składu zespołu.Przed skreśleniem zespołu z rejestracji powód Andrzej K.-K. nie odpowiadał warunkom członka zespołu. Nie był on posiadaczem ani właścicielem gospodarstwa rolnego czy nieruchomości rolnej, nie zamieszkiwał w miejscu położenia fermy ani w sąsiedniej wsi i w czasie zgłaszania swojej kandydatury do uzupełnienia pomniejszonego składu zespołu nie był czynnym produkcyjnie rolnikiem, dla którego praca w rolnictwie stanowiła główne źródło utrzymania. Dlatego należy uznać, że odmowa Naczelnika Gminy w przedmiocie uzupełnienia zespołu osobą powoda Andrzeja K.-K. była zgodna z przepisami uchwały nr 107 Rady Ministrów z dnia 4 sierpnia 1978 r. Odmowa ponownej rejestracji czy reaktywowania zespołu była również uzasadniona. Wprawdzie skarżący nabył nieruchomość rolną i udział w fermie od byłego członka Alfreda B., lecz w dalszym ciągu nie odpowiadał on warunkom określonym w § 2 pkt 2 i 3 uchwały.Drugi kandydat na członka zespołu Henryk K. w czasie podjęcia starań o reaktywowanie zespołu przebywał od dłuższego czasu za granicą i w kraju działał przez swojego pełnomocnika. Pobyt za granicą przekraczał znacznie okres deklarowany we wniosku o wydanie paszportu. Dlatego warunek osobistego wykonywania pracy przez członka zespołu został tymi faktami dostatecznie podważony.W sprawie jest bezsporne, że powodowie nie mieli przeszkód w prowadzeniu zamierzonej działalności w formie spółki prawa cywilnego, lecz z takiej możliwości nie skorzystali, gdyż wiązało się to z utratą uprzywilejowanych warunków kredytowania. Wymagalność całego kredytu spowodowała przejęcie fermy na rzecz Skarbu Państwa.W świetle powyższych wywodów skreślenie zespołowego gospodarstwa z rejestru i odmowa na jego ponowną rejestrację z powodu braku warunków podmiotowych po stronie kandydatów na członków zespołu pozostawały w zgodności z przepisami uchwały Rady Ministrów, w związku z czym brak jest w sprawie podstaw do konstruowania odpowiedzialności Skarbu Państwa za dochodzoną przez skarżących szkodę.Sąd Najwyższy, mając to na uwadze, na zasadzie art. 387 i art. 98 k.p.c. orzekł jak w sentencji.