II CR 329/82

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN H. Dąbrowski. Sędziowie SN: R. Czarnecki (sprawozdawca), M. Zakrzewska.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu sprawy z powództwa Jerzego K. przeciwko Ośrodkowi Remontowo-Budowlanemu Lasów Państwowych w K. o zapłatę na skutek rewizji pozwanego Ośrodka od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Wałbrzychu z siedzibą w Świdnicy z dnia 26 marca 1982 r.uchylił zaskarżony wyrok w części zasądzającej kwotę ponad 41.373 zł z odsetkami oraz orzekającej z kosztach procesu i w tym zakresie przekazał sprawę Sądowi Wojewódzkiemu w Wałbrzychu do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach instancji rewizyjnej; poza tym oddalił rewizję.Uzasadnienie faktyczneW sprawie jest bezsporne, że w dniu 14.I.1978 r. powód zawarł z pozwanym Ośrodkiem Remontowo-Budowlanym Lasów Państwowych umowę o roboty budowlane. W § 21 i 13 tej umowy strony odesłały do postanowień ogólnych warunków umów o roboty budowlane wykonywane na rzecz jednostek gospodarki uspołecznionej przez jednostki gospodarki nie uspołecznionej, stanowiących załącznik do zarządzenia Ministra Budownictwa i Przemysłu Materiałów Budowlanych z dnia 6 lipca 1977 r. (M. P. Nr 18, poz. 102). W dniu 16.I.1979 r. Ośrodek Remontowo-Budowlany Lasów Państwowych "rozwiązał" z powodem tę umowę. W dniu 15.V.1979 r. powód przedstawił Ośrodkowi Remontowo-Budowlanemu fakturę końcową nr 8/78 z dnia 19.III.1979 r., a w dniu 3.I.1980 r. doręczył drugą wersję tej faktury. W dniu 21.IV.1980 r. na podstawie tej faktury Ośrodek wypłacił powodowi 252.983 zł tytułem wynagrodzenia i kaucji.Sąd Wojewódzki zasądził na rzecz powoda 6.821 zł jako resztę wynagrodzenia, dalej - 30.000 zł tytułem kary umownej z tym uzasadnieniem, że przyczyna niewykonania robót w terminie do dnia 31.XII.1978 r. obciążała Ośrodek, wreszcie - 16.636 zł tytułem odsetek za trwający od dnia 4.VI.1979 r. do dnia 21.IV.1980 r. czas opóźnienia z zapłatą powodowi wynagrodzenia.Powołany wyrok Ośrodek zaskarżył w części zasądzającej 30.000 zł tytułem kary umownej oraz w części zasądzającej 12.084 tytułem odsetek za czas od dnia 4.VI.1979 r. do dnia 24.I.1980 r.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:W odniesieniu do zasady kary umownej Sąd Wojewódzki ustalił konkretne okoliczności stanowiące przyczynę niewykonania przez powoda robót w terminie do dnia 31.XII.1978 r., mianowicie - nieprzekazanie powodowi przez Ośrodek projektu budowy, niedostarczenie mu materiałów budowlanych, nieusunięcie linii wysokiego napięcia, nieprzeniesienie garażu metalowego zagradzającego wejście do jednego z budowanych obiektów. Ustalił też, że Ośrodek odpowiada za wymienione okoliczności. W zakresie zasady kary umownej rewizja ogranicza się do zarzutu, że w sprawie nie zaszła żadna z okoliczności przewidzianych w § 53 ust. 2 wyżej powołanych ogólnych warunków.Paragraf 53 ust. 2 pkt 6 ogólnych warunków głosi, że zamawiający jest obowiązany zapłacić wykonawcy karę umowną w razie odstąpienia przez wykonawcę od umowy z powodu okoliczności, za które odpowiada zamawiający. W sprawie od umowy odstąpił nie wykonawca, tj. powód, lecz zamawiający, tj. Ośrodek, ale rewizja nie podważa ustalenia Sądu Wojewódzkiego, że do odstąpienia doszło wskutek niewykonania przez powoda robót w terminie z przyczyn obciążających Ośrodek, zatem - wskutek okoliczności, za które odpowiada zamawiający (Ośrodek). Wyłania się więc kwestia, czy hipoteza powołanego postanowienia umownego obejmuje także stan faktyczny polegający na tym, że zamawiający odstępuje od umowy z powodu okoliczności, za które on sam odpowiada.Otóż brzmienie § 53 ust. 2 pkt 6 ogólnych warunków ma na względzie stan faktyczny typowy, w którym, gdy zachodzą okoliczności stojące na przeszkodzie wykonania umowy, a za te okoliczności odpowiada zamawiający, to wykonawca może odstąpić od umowy. Wynika z powyższego, że ratio legis tego postanowienia umownego stanowi istnienie okoliczności uzasadniających odstąpienie od umowy przez wykonawcę. Stąd w hipotezie § 53 ust. 2 pkt 6 ogólnych warunków mieści się także stan faktyczny polegający na tym, że okoliczności stojące na przeszkodzie wykonaniu umowy, za które odpowiada zamawiający, uzasadniałyby odstąpienie od umowy przez wykonawcę. W sytuacji gdy wystarczają okoliczności, które uzasadniałyby odstąpienie od umowy przez wykonawcę, hipoteza rozważanego postanowienia obejmuje również stan faktyczny polegający na tym, że zamawiający "wyręcza" wykonawcę, mianowicie - odstępuje od umowy z powodu okoliczności, za które on sam odpowiada. Należy dodać, że odmienny zakres hipotezy tego postanowienia byłby niezrozumiały, zamawiającego bowiem obciążały nie tylko okoliczności, za które on sam odpowiada, lecz także bezpodstawne odstąpienie od umowy, a odstępowałby on od niej bez żadnych ujemnych dla siebie konsekwencji.To co powiedziano, uzasadnia stanowisko, że z mocy § 53 ust. 2 pkt 6 ogólnych warunków, zamawiający jest obowiązany zapłacić wykonawcy karę umowną w razie odstąpienia przez zamawiającego od umowy z powodu okoliczności, za które on sam odpowiada. Toteż Sąd Wojewódzki prawidłowo przyjął, że Ośrodek jest obowiązany zapłacić powodowi karę umowną.Z kolei co się tyczy wysokości kary umownej, to § 53 ust. 2 pkt 6 ogólnych warunków przewiduje, że jej wysokość wynosi 20% wynagrodzenia wykonawcy za całość objętych umową robót, a § 53 ust. 3 tych warunków - że przez wynagrodzenie wykonawcy stanowiącej podstawę do obliczania kar umownych należy rozumieć ustalone w umowie wynagrodzenia za przedmiot odbioru. W umowie z dnia 14.I.1978 r. strony ustaliły wynagrodzenie wykonawcy za wykonanie powierzonych mu robót na kwotę 450.000 zł. Nie poruszając kwestii, że np. w aneksie z dnia 15.IX.1978 r. strony podwyższyły to wynagrodzenie, zasądzenie na rzecz powoda 30.000 zł tytułem kary umownej nie sięga 20% jego wynagrodzenia. Dlatego zasądzenie tej sumy nie narusza powołanych postanowień ogólnych warunków, a bezzasadny okazuje się zarzut rewizji, iż w chwili gdy umowa wygasła powodowi pozostały do wykonania roboty "na kwotę" 65.586 zł i ewentualnie od tej kwoty mogłaby być "naliczona" kara umowna.W konsekwencji, wyrok w części zasądzającej 30.000 zł zostaje utrzymany w mocy (art. 387 k.p.c.).W odniesieniu do odsetek za trwający od dnia 4.VI.1979 r. do dnia 24.I.1980 r. czas opóźnienia z zapłatą powodowi wynagrodzenia, Ośrodek zarzucił, że przedstawiona mu w dniu 15.V.1979 r. przez powoda faktura końcowa nr 8/78 nie zawierała danych pozwalających na sprawdzenie rozliczenia. Według biegłego, faktura ta została sporządzona "w sposób niezgodny z przepisami". Sąd Wojewódzki stanął na stanowisku, że skoro Ośrodek przyjął fakturę, poddał ją weryfikacji i naniósł na niej własne korekty, to na jej podstawie powinien był zapłacić powodowi wynagrodzenie, a nie czyniąc tego, opóźnił się z jej zapłatą (art. 481 § 1 k.c.).Stanowisko Sądu Wojewódzkiego w istocie oznacza, że przez wyżej wspomniane czynności Ośrodek uznał roszczenie powoda (art. 123 § 1 pkt 2 k.c.), ale w uchwale SN z dnia 4.V.1976 r. (OSNCP 1976, poz. 209) nastąpiło wyjaśnienie, że zaksięgowanie faktury nie jest równoznaczne z uznaniem roszczenia. Ośrodek opóźniłby się z zapłatą powodowi wynagrodzenia za czas liczony już od dnia 4.VI.1979 r., gdyby faktura zawierała dane pozwalające na sprawdzenie przez Ośrodek rozliczenia (por. w tym zakresie wyrok z dnia 27.II.1980 r., OSNCP 1980, poz. 195). Co do powyższego biegły nie wypowiedział się. Niemniej jednak zaopiniował, że rzeczą Ośrodka było "zwrócić powodowi fakturę do przepracowania".Gdyby faktura nie zawierała danych pozwalających na sprawdzenie przez Ośrodek rozliczenia, to Ośrodek powinien był zwrócić fakturę do jej stosownego uzupełnienia, a powód powinien ją prawidłowo uzupełnić, przy czym każda ze stron obowiązana była wykonać swą czynność bez nieuzasadnionej zwłoki. Określenie wysokości należności powoda z tytułu odsetek za czas opóźnienia (art. 481 § 1 k.c.) wymagałoby zatem ustalenia hipotetycznego czasu wspomnianego opóźnienia. Przy ocenie zaś materiału dowodowego co do tego czasu, nie mógłby być pominięty materiał już zebrany w sprawie.W konsekwencji, wyrok w części zasądzającej 12.084 zł tytułem odsetek za czas od dnia 4 czerwca 1979 r. do dnia 24 stycznia 1980 r. nie może być utrzymany w mocy (art. 368 pkt 3, art. 388 § 1 k.p.c.).Ponieważ zaś wyrok w części zasądzającej 6.821 zł tytułem reszty wynagrodzenia i 4.552 zł tytułem odsetek za czas od dnia 24 stycznia 1980 r. do dnia zapłaty nie jest zaskarżony, a rewizja w odniesieniu do 30.000 zł nie odniosła skutku, wyrok ten ulega uchyleniu w części zasądzającej kwotę ponad 41.373 zł.Orzeczono więc jak w sentencji.