II CR 361/89

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN A. Wypiórkiewicz (spr.).Sędziowie SN: T. Miłkowski, A. Wielgus.Protokolant: H. Janota.SentencjaSąd Najwyższy Izba Cywilna i Administracyjna po rozpoznaniu w dniu 21 września.1989 r. sprawy z powództwa Aleksandra. Z. przeciwko Skarbowi Państwa - Naczelnikowi Miasta Dzierżoniowa o odszkodowanie, na skutek rewizji powoda od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Wałbrzychu z siedzibą w Świdnicy z dnia 12 maja 1989 r., sygn. akt I C. 57/88uchyla zaskarżony wyrok w pkt II sentencji i sprawę - w tym zakresie - przekazuje Sądowi Wojewódzkiemu w W. z siedzibą w Świdnicy do ponownego rozpoznania, pozostawiając temuż Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach instancji rewizyjnej.Uzasadnienie faktyczneW dniu .31 marca 1988 r. powód Aleksander Z. wystąpił przeciwko Skarbowi Państwa - ostatecznie Naczelnikowi Miasta w D. o zapłatą kwoty 1.200.000 złotych z odsetkami. Następnie, w toku postępowania na rozprawie w dniu 12 maja 1989 r. "zmienił swoje żądanie w ten sposób, że domagał się od Naczelnika Miasta w D. aby przyznał mu na własność mieszkanie składające się z dwóch pokoi i kuchni o charakterze własnościowym w ramach rekompensaty tej szkodę jaką poniósł, ponieważ... kwota 1.200.000 zł szkody... na dzień dzisiejszy nie rekompensuje".Powód utrzymywał, że strona pozwana popadła w kilkuletnią zwłokę w świadczeniu umówionej ceny za sprzedaż nieruchomości rolnej, czym doprowadziła do tego, że powód na skutek dewaluacji waluty i wzrostu cen poniósł dużą szkodę. W dacie bowiem otrzymania świadczenia za pobraną gotówką nie mógł już nabyć innego gospodarstwa rolnego bądź mieszkania z powodu spadku siły nabywczej pieniądza.Sąd Wojewódzki wyrokiem z dnia 12 maja 1989 r. powództwo oddalił w oparciu o następujący stan faktyczny.W dniu 6 marca 1984 r. powód sprzedał Skarbowi Państwa nieruchomość rolną o obszarze 6,5092 ha za 1.982,049 zł. W związku z faktem, iż do tej nieruchomości "rości prawo własności" Józef Z., brat powoda, strony postanowiły, że kwota ceny wpłacona zostanie do depozytu Sądu Rejonowego w D., przy którym w sprawie toczyło się wówczas postępowanie z powództwa Józefa Z. wytoczonego przeciwko bratu o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym przez wpis - w miejsce prawa własności powoda - równych udziałów obu stron. Odpowiednie ostrzeżenie o tym procesie widniało w dziale III księgi wieczystej już w dniu zawarcia umowy. Po uprawomocnieniu się wyroku oddalającego powództwo, co nastąpiło z dniem 25 września 1984 r., powód zażądał wypłaty całej ceny, ale spotkał się z odmową Naczelnika spowodowaną tym, że w tym czasie Sąd Rejonowy w D. rozpoznawał inne sprawy między braćmi, a mianowicie z wniosku Józefa Z. o zniesienie współwłasności majątku ze wspólnie prowadzonego gospodarstwa oraz z powództwa tegoż Józefa Z. o zapłatą kwoty 991.024 zł 50 gr stanowiącą połową umówionej przez strony ceny. W tej ostatniej sprawie Sąd Rejonowy w dniu 18 października 1984 r. zabezpieczył powództwo przez zakaz wypłaty z konta Skarbu Państwa do czasu prawomocnego zakończenia procesu kwoty 991.024 zł 50 gr "pochodzącej ze sprzedaży". To postępowanie zakończyło się prawomocnym oddaleniem powództwa wyrokiem z dnia 29 stycznia 1987 r. W tym samym dniu Sąd Rejonowy oddalił też wniosek o zniesienie współwłasności. Wiosną 1986 r. Urząd Miasta wyraził gotowość wypłacenia połowy ceny, ale powód odmówił, żądając rewaloryzacji. Powód nosił się z zamiarem kupienia za otrzymaną cenę innego gospodarstwa rolnego i w tej sprawie wymieniał ze stroną pozwaną korespondencję oraz prowadził rozmowy w Urzędzie. W dniu 31 lipca 1986 r. Wydział Geodezji i Gospodarki Gruntami Urzędu Miejskiego w D. zwrócił się do Wydziału Finansowo-Budżetowego tegoż Urzędu o przelanie z konta wydatków na rachunek oszczędnościowy powoda w PKO wymienionej kwoty.Powód nie wyraził na to zgody, wobec czego należność złożona została do depozytu sądowego. Dopiero w miesiącu grudniu 1987 r. powód otrzymał od Skarbu Państwa całą ceną, tj. kwotą 1.982,049 zł.W przyjętych ocenach prawnych Sąd Wojewódzki uznał, że nie jest dopuszczalna waloryzacja zobowiązania pieniężnego i stanowi obejście wyrażonej w art. 358 § 2 kc zasady nominalizmu żądanie odszkodowania tylko na tej podstawie, że szkoda wyraża się w zmniejszonej wartości pieniądza w chwili spełnienia świadczenia w stosunku do chwili, w której dłużnik obowiązany był spełnić świadczenie. Poza tym powód popadł w zwłokę, odmawiając bez uzasadnionej przyczyny przyjęcia świadczenia częściowego. Zarządzenie tymczasowe wydane przez Sąd Rejonowy w sprawie stanowiło prawną przeszkodę do wypłacenia powodowi pozostałej połowy ceny.W rewizji od tego wyroku, opartej na podstawach wywiedzionych z art. 368 pkt 1 i pkt 4 kpc, powód domaga się jego uchylenia do ponownego rozpoznania albo zmiany przez zasądzenie "dochodzonego przezeń roszczenia w postaci mieszkania lub jego równowartości".Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Przede wszystkim należy rozważyć sprawą w odniesieniu do samego przedmiotu procesu. Wymaga to rozstrzygnięcia kwestii, czy oświadczenie powoda złożone na rozprawie w dniu 12 maja 1989 r., że domaga się przyznania mu na własność mieszkania, jest skuteczną w rozumieniu art. 193 kpc zmianą powództwa. Z pisemnych motywów zaskarżonego wyroku wynika, że Sąd Wojewódzki przyjął bezskuteczność czynności powoda, skoro zasadność powództwa ocenił przy uwzględnieniu pierwotnego jego żądania. Stanowisko Sądu należy uznać za prawidłowe. Zmiana powództwa, oparta na art. 193 kpc, objęta jest w granicach sposobu jej dokonania kontrolą sądu wykonywaną z punktu widzenia zgodności z prawem, zasadami współżycia społecznego oraz usprawiedliwionego interesu osób uprawnionych. Jeżeli zmiana powództwa polega - jak w sprawie niniejszej - na wystąpieniu z nowym roszczeniem nie znajdującym w świetle okoliczności sprawy uzasadnienia prawnego zamiast pierwotnego, którego zasadności nie można wykluczyć bez dokładnego wyjaśnienia sprawy, to sąd może sprzeciwić się takiej zmianie i rozpoznać sprawą w odniesieniu do jej pierwotnego przedmiotu. Sąd wykonuje wspomnianą kontrolą w oparciu o art. 203 § 4 kpc stosowany odpowiednio do sposobu dokonanej zmiany powództwa. W rewizji powód powraca do pieniężnego żądania, domagając się również równowartości mieszkania. Z tych zasad nie zachodzą w sprawie przeszkody formalne do jej rozpoznania na skutek rewizji przy uwzględnieniu, że powód nadal poszukuje pieniężnego odszkodowania.Roszczenie powoda ma charakter odszkodowania, dochodzonego w oparciu o art. 481 § 3 kc. Wynikająca z zasady nominalizmu (por. art. 358 § 2 kc) reguła, że zmiana siły nabywczej pieniądza zaistniała w czasie pomiędzy powstaniem zobowiązania a jego wymagalnością lub wykonaniem, nie stanowi podstawy do zmiany wysokości świadczenia (por. też art. 5 ust. 1 dekretu z dnia 27 lipca 1949 r. o zasięganiu nowych i określaniu wysokości nie umorzonych zobowiązań pieniężnych - Dz. U. Nr 45, poz. 332) nie jest związana z istotą roszczenia skarżącego. Powód bowiem nie dochodzi waloryzacji ceny, lecz wynagrodzenia szkody (por. art. 361 § 2 k.c.), która ma polegać na utracie szansy realizacji konkretnego interesu. Utrzymuje on mianowicie, że został pozbawiony przez stronę pozwaną możliwości nabycia nieruchomości zamiennej na skutek bezpodstawnego wstrzymania wypłaty, co oznacza m.in. i to, że nie opiera on swojego roszczenia o odszkodowanie na tej tylko podstawie, że w chwili spełnienia świadczenia obniżyła się znacznie wartość nabywcza pieniądza. Stąd też oddalenie powództwa w oparciu jedynie o ocenę prawną wynikającą z zasad nominalizmu nie może być traktowane jako prawidłowe rozstrzygnięcie sprawy.Nade wszystko jednak skarżący zasadnie zarzucił, że ustalenia zaskarżonego wyroku co do okoliczności, iż strona pozwana nie była w zwłoce, nie znajduje dostatecznego uzasadnienia w treści zebranego w sprawie materiału dowodowego.Według nie kwestionowanych ustaleń, nabywca nieruchomości miał świadczyć cenę po zakończeniu postępowania sądowego o ustalenie własności. Postępowanie to zawisło przed Sądem Rejonowym w D. i miało za przedmiot roszczenie Józefa Z. o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym. Zakończyło się ono wyrokiem oddalającym powództwo, który uprawomocnił się z dniem 25 września 1984 r. W dniu zawarcia umowy żadne inne postępowanie nie toczyło się, a zatem strony mogły mieć na uwadze jedynie proces w sprawie wyżej wymienionej, gdy ustalały termin świadczenia. Dlatego też założenie, że Skarb Państwa nie popadł w zwłokę, uchylając się od spełnienia świadczenia po dniu 25 września 1984 r., winno opierać się na ustaleniu, że powstał potem uzasadniony powód odmowy.Tymczasem w tym zakresie sprawa nie została dostatecznie wyjaśniona, a wobec tego ustalenie Sądu Wojewódzkiego co do wspomnianej okoliczności pozytywne nie jest prawidłowe.Powód utrzymywał, i to też w rewizji podnosi, że po otrzymaniu w Sądzie Rejonowym wypisu wyroku zaopatrzonego w klauzulę prawomocności, co nastąpiło w dniu 26 września 1984 r., bezzwłocznie zgłosił się do kierownika wydziału geodezji z żądaniem zapłaty, jednakże spotkał się z odmową naczelnika. Św. Stefan K., ówczesny kierownik wspomnianego wydziału, okoliczność tę potwierdził, a naczelnik, św. L.W., jej nie wykluczył. Sąd Wojewódzki zaś nie wyjaśnił, czy odmówienie powodowi uiszczenia ceny miało miejsce przed wydaniem przez Sąd Rejonowy postanowienia o zabezpieczeniu powództwa w sprawie, czy też odmowa spowodowana została zapadnięciem tego orzeczenia. Jest to okoliczność w sprawie istotna, gdyż sam fakt istnienia konfliktu majątkowego pomiędzy braćmi Aleksandrem i Józefem Z., uwidaczniającego się w dalszych sprawach wszczętych przez brata powoda, nie dostarczał podstawy do uchylenia się przez stroną pozwaną od wykonania zobowiązania zgodnie z treścią umowy. Po wtóre, przedmiot tych spraw nie dotyczył sporu o własność sprzedanej przez powoda nieruchomości, lecz roszczeń dochodzonych na tle spółki i rozliczeń pieniężnych. W prawidłowym zatem postępowaniu powód mógł otrzymać od strony pozwanej całą umówioną cenę zanim doszło do zabezpieczenia powództwa w sprawie. Dlatego też ustalenia Sądu Wojewódzkiego, że przez cały okres do dnia zapłaty pozwany Skarb Państwa nie pozostawał w zwłoce, nie znajduje wystarczającego oparcia w materiale dowodowym sprawy. W związku z podstawą faktyczną powództwa Sąd I instancji winien był zbadać, czy odmowa wypłaty należności w okresie od dnia 26 września 1984 r. do dnia 18 października 1984 r. wyrządziła powodowi szkodę, polegającą na uniemożliwieniu mu nabycia nieruchomości. Takich zaś ustaleń w sprawie brak, co trafnie wywiódł skarżący w swojej rewizji. Natomiast odpowiedzialność pozwanego Skarbu Państwa za należyte wykonanie zobowiązania do świadczenia ceny nie może obejmować skutków sądowego zakazu wypłaty połowy należności, wydanego w trybie zabezpieczenia powództwa Józefa Z., gdyż nie jest to normalne następstwo zaniechania świadczenia (por. art. 361 § 1 kc). Ponadto z nie podważanych ustaleń zaskarżonego wyroku wynika, że powód odmówił przyjęcia świadczenia częściowego (por. art. 450 kc).Z tych zasad, gdy zaskarżony wyrok zapadł bez należytego wyjaśnienia wszystkich istotnych okoliczności, a przy tym powyższe ustalenia są o tyle sprzeczne z treścią zebranego w sprawie materiału dowodowego, że nie znajdują z nimi dostatecznego uzasadnienia, rewizję należy uznać za uzasadnioną, co skutkuje po myśli art. 388 § 1 kpc uchylenie tego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.Przy ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd I instancji wyjaśni wszystkie okoliczności wyżej omówione, a w szczególności tę, czy powód nabyłby nieruchomość za umówioną przez strony cenę przy założeniu, że otrzymał gotówką z kasy państwowej po prawomocnym zakończeniu procesu w sprawie a przed zabezpieczeniem powództwa w sprawie.W końcu należy stwierdzić - wbrew odmiennemu stanowisku powoda, że zaskarżony wyrok nie naruszył art. 481 § 1 k.c., gdyż powód nie dochodził odsetek za opóźnienie, lecz odszkodowania za zwłokę. W tym stanie rzeczy nie ma znaczenia wadliwość ustalenia, że dłużnik świadczył do depozytu sądowego.W związku z powyższym, orzeczono jak w sentencji.