II CR 428/84

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN A. Gola (sprawozdawca). Sędziowie SN: H. Ciepła, G. Borkowski.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu sprawy z powództwa Fabryki Wyrobów Runowych (...) w K. przeciwko Przedsiębiorstwu Polonijno-Zagranicznemu (...) w W. o wykonanie umowy na skutek rewizji pozwanego od wyroku Sądu Wojewódzkiego we Wrocławiu z dnia 20 czerwca 1984 r.uchylił zaskarżony wyrok i sprawę przekazał Sądowi Wojewódzkiemu we Wrocławiu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach procesu instancji rewizyjnej.Uzasadnienie faktycznePowódka, Fabryka Wyrobów Runowych (...) w K., wnosiła o nakazanie Przedsiębiorstwu Polonijno-Zagranicznemu (...) w W. wykonania umowy w części dotyczącej blokady środków dewizowych na koncie w Banku PKO SA w W. w wysokości 6.904,83 dol. USA dla Centrali Handlu Zagranicznego (...) w Ł. z przeznaczeniem do wykorzystania przez stronę powodową. W uzasadnieniu pozwu podano, że w dniu 17 maja 1983 r. strony zawarły umowę, według której powódka zobowiązała się sprzedać pozwanemu w drugim i trzecim kwartale 1983 r. produkowane przez nią tkaniny w ilościach określonych w umowie. Pozwany zobowiązał się do zapłaty za dostarczony towar ceny obowiązującej w dniu odbioru towaru, a ponadto do dokonania blokady środków dewizowych na koncie w banku PKO SA w W. dla Centrali Handlu Zagranicznego (...) w Ł. z przeznaczeniem do wykorzystania przez powódkę. Strona powodowa wykonała swoje zobowiązania zgodnie z umową i pozwany uiścił należność za dostarczony towar w złotych polskich, natomiast nie dokonał przewidzianej blokady środków dewizowych.Strona pozwana powództwa nie uznała i domagała się jego oddalenia. W odpowiedzi na pozew zarzucono, że wykonanie zobowiązania w zakresie odsprzedaży określonej ilości dewiz przeznaczonych na zakup surowców dla powódki stało się niemożliwe z uwagi na zmianę przepisów ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o zasadach prowadzenia na terytorium PRL działalności gospodarczej w zakresie drobnej wytwórczości przez zagraniczne osoby prawne i fizyczne. Nowe uregulowanie zobowiązuje stronę pozwaną do każdorazowej sprzedaży 50% wpływów eksportowych polskiemu bankowi dewizowemu, co przy dużej "importochłonności" produkcji uniemożliwia jej wykonanie zobowiązania, na które powołuje się powódka.Sąd Wojewódzki we Wrocławiu wyrokiem z dnia 29 czerwca 1984 r. nakazał stronie pozwanej, aby z posiadanego konta dewizowego NBP I/O we Wrocławiu (...) wypłaciła stronie powodowej kwotę 6.904,83 dol. USA na konto Centrali Handlu Zagranicznego (...) w Ł. do wykorzystania przez stronę powodową i zasądził od strony pozwanej na rzecz powódki kwotę 53.000 zł tytułem kosztów procesu, przytaczając na uzasadnienie swego rozstrzygnięcia, co następuje:Strony zawarły w dniu 17 maja 1983 r. umowę, według której powódka zobowiązała się sprzedać stronie pozwanej II i III kwartale 1983 r. produkowane przez siebie tkaniny w ilościach określonych w umowie, strona pozwana zaś, prócz obowiązku zapłaty należności za dostarczony towar według ceny umownej, przyjęła na siebie obowiązek dokonania blokady środków dewizyjnych na swoim koncie w Banku PKO SA w W. dla Centrali Handlu Zagranicznego (...) w Ł. z przeznaczeniem do wykorzystania przez powódkę. Zapłaty za wykorzystane przez powódkę środki dewizowe miała dokonać wyżej wspomniana Centrala Handlu Zagranicznego. Strona pozwana wywiązała się ze swego zobowiązania jedynie częściowo i nie dokonała przewidzianej umową blokady środków dewizowych. Wprawdzie nastąpiła zmiana przepisów ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o zasadach prowadzenia na terytorium PRL działalności gospodarczej w zakresie drobnej wytwórczości przez zagraniczne osoby prawne i fizyczne (Dz. U. Nr 19, poz. 125), lecz zmiany te nie uzasadniają zwolnienia strony pozwanej od obowiązku wykonania w całości zobowiązań z umowy z dnia 17 maja 1983 r. Wynikający ze zmienionej regulacji (Dz. U. z 1983 r. Nr 42, poz. 187) obowiązek sprzedaży polskiemu bankowi dewizowemu 50% wpływów eksportowych powoduje dla strony pozwanej pewne utrudnienie w realizacji wcześniej zawartych umów, lecz nie można było przyjąć tej okoliczności jako uzasadniającej zwolnienia strony pozwanej z zobowiązania, którego wykonania dochodzi powódka w sprawie niniejszej.W rewizji, powołując podstawy zaskarżenia z art. 368 pkt 1 i 2 k.p.c., strona pozwana wnosiła bądź o uchylenie powyższego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Wojewódzkiemu do ponownego rozpoznania, bądź też o jego zmianę i oddalenie powództwa.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:W pierwszej kolejności rozważaniu podlegał zarzut nieważności postępowania oparty na tym, że przedsiębiorstwo polonijne może działać w procesie tylko przez pełnomocnika, o jakim mowa jest w art. 8 ust. 1 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o zasadach prowadzenia na terytorium Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej działalności gospodarczej w zakresie drobnej wytwórczości przez zagraniczne osoby prawne i fizyczne (Dz. U. Nr 19, poz. 146; zm.: Dz. U. z 1983 r. Nr 42, poz. 187) lub jedną z osób wymienionych w art. 87 § 1 k.p.c., radca prawny zaś, o jakim mowa jest w art. 86 § 2 k.p.c., może w procesie reprezentować tylko jednostkę gospodarki uspołecznionej lub organizację społeczną.Tak sformułowanemu stanowisku strony pozwanej nie sposób odmówić zasadności. Kodeks postępowania cywilnego, ograniczając krąg osób, które mogą występować w charakterze pełnomocników stron w procesie, przewiduje, że poza adwokatami pełnomocnikiem może być w każdym procesie "współuczestnik" sporu, osoba sprawująca zarząd majątku lub interesów strony oraz osoba pozostająca ze stroną w stałym stosunku zlecenia (art. 87 § 1 k.p.c.). Nie może zatem ulegać wątpliwości, że osoba wykonująca zastępstwo procesowe zagranicznych podmiotów gospodarczych (zagranicznych osób prawnych i fizycznych), o jakich mowa w ustawie z dnia 6 lipca 1982 r. o zasadach prowadzenia na terytorium Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej działalności gospodarczej i w zakresie drobnej wytwórczości przez zagraniczne osoby prawne i fizyczne (Dz. U. Nr 19, poz. 146 ze zm.), nie jest radcą prawnym w rozumieniu art. 87 § 2 k.p.c. i ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych (Dz. U. Nr 19, poz. 145).Kodeks postępowania cywilnego bowiem w art. 87 § 2 przewiduje, że radca prawny może być pełnomocnikiem jednostki gospodarki uspołecznionej lub organizacji społecznej ludu pracującego. Uregulowanie to zostało uściślone w art. 4 ustawy o radcach prawnych przez stwierdzenie, że wykonywanie zawodu radcy prawnego polega na obsłudze prawnej państwowych i spółdzielczych jednostek organizacyjnych (ust. 1), przy czym z obsługi prawnej mogą także korzystać organizacje społeczne oraz spółki z udziałem kapitału państwowego, spółdzielczego lub organizacji społecznych (ust. 2).Dla kwestii ważności postępowania w sprawie niniejszej nie może mieć przesądzającego znaczenia to, czy stronę pozwaną w sporze zastępował radca prawny w rozumieniu powołanych wyżej przepisów. Istotne bowiem wobec regulacji z art. 87 § 1 k.p.c. jest to, czy A.Z. pozostawał ze stroną pozwaną w stałym stosunku zlecenia i czy przedmiot sprawy wchodził w zakres tego zlecenia. Okoliczności sprawy nie dają odpowiedzi na pytanie, czy "radca prawny" A.Z. pozostawał z Przedsiębiorstwem Polonijno-Zagranicznym (...) w W. w stałym stosunku zlecenia (obejmującym np. obsługę prawną tego Przedsiębiorstwa, m.in. na odcinku umów dotyczących obrotu towarowego). Pozytywna bowiem odpowiedź na to pytanie uzasadniałaby z kolei pozytywne stwierdzenie, że taki stosunek zlecenia pozwalałby A.Z. na działanie w niniejszym sporze w charakterze pełnomocnika procesowego.Ponieważ brak było podstaw do jednoznacznego stwierdzenia, że pełnomocnik strony pozwanej nie był należycie umocowany, zarzut nieważności postępowania (art. 368 pkt 2 k.p.c.) nie mógł być uważany za wykazany.Rozpoznając ponownie sprawę, Sąd Wojewódzki wyjaśni kwestię zastępstwa procesowego strony pozwanej w niniejszym sporze i zapewni stronie pozwanej zastępstwo przez pełnomocnika odpowiadającego wymaganiom z art. 87 § 1 k.p.c.Drugi zarzut skarżącego oparty na podstawie z art. 368 pkt 1 k.p.c. - w powiązaniu jednak z niewyjaśnieniem wszystkich okoliczności faktycznych istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy (art. 368 pkt 3 k.p.c.) - zasługiwał na uwzględnienie.Ustawa z dnia 6 lipca 1982 r. o zasadach prowadzenia na terytorium Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej działalności gospodarczej w zakresie drobnej wytwórczości przez zagraniczne osoby prawne i fizyczne (Dz. U. Nr 19, poz. 146 ze zm.) zezwoliła osobom prawnym i fizycznym, mającym siedzibę lub miejsce zamieszkiwania za granicą, oraz obywatelom państw obcych mającym kartę stałego pobytu w Polsce (zwanym "zagranicznymi podmiotami gospodarczymi") na prowadzenie na terytorium Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej określonej w ustawie działalności gospodarczej (art. 1 ust. 1). Może to być działalność gospodarcza w zakresie drobnej wytwórczości, polegająca na:- produkcji wyrobów i świadczeniu usług,- obrocie towarowym,- eksporcie własnej produkcji i usług oraz imporcie na potrzeby produkcji i usług (art. 2).Bezsporne pomiędzy stronami jest, że strona pozwana jako nabywca tkanin od strony powodowej zobowiązała się w umowie z dnia 17 maja 1983 r. do uiszczenia za nabywane tkaniny ceny umownej, tj. ceny detalicznej obowiązującej w chwili odbioru towaru plus 5% (§ 2) płatnej w sposób określony w § 5 umowy. Ponadto (§ 6 umowy) strona pozwana (kupujący) zobowiązała się przedstawić w dniu odbioru towaru potwierdzenie z Banku PKO SA jako dowód bezterminowej blokady środków dewizowych dla Centrali Handlu Zagranicznego (...) w Ł. z przeznaczeniem do wykorzystania przez stronę powodową (sprzedającego). Wielkość należnej kwoty 11% "wsadu dewizowego" uzależniona była od wielkości każdego zamówienia; miała ona być liczona od wartości dostarczonego towaru kupującemu, przy zastosowaniu przelicznika 96 zł za 1 dol. USA.Skarżący zarzucił, że umowę z dnia 17 maja 1983 r. za stronę pozwaną podpisali główny księgowy i dyrektor zakładu produkcyjnego, mimo że według art. 8 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. powinna ona być zawarta z udziałem ustanowionego przez zagraniczny podmiot gospodarczy pełnomocnika. Jednocześnie jednak skarżący przyznał, że strony umowy przystąpiły do jej wykonania (czyny konkludentne). Takie zachowanie stron, w szczególności strony pozwanej, która towar odbierała i cenę uiszczała, oceniane na tle regulacji z art. 60 k.c. prowadzi do wniosku, że dążenia skarżącego, zmierzające do podważenia skuteczności umowy z dnia 17 maja 1983 r., nie mogły odnieść skutku.Mimo to rozstrzygnięcie o żądaniu strony powodowej zgłoszone w pozwie nie mogło być uznane za trafne.Strona pozwana powoływała się na nieważność świadczenia (postawienie określonej ilości dol. USA do dyspozycji strony powodowej) wynikającą ze zmiany przepisów ustawy z dnia 6 lipca 1982 r., w szczególności przez dodanie art. 25a, skreślenie jej art. 26-30 i zmianę jej art. 33 ust. 1 pkt 2. Zmiany te wprowadziła ustawa z dnia 28 lipca 1983 r. o zmianie ustawy o podatku dochodowym (Dz. U. Nr 42, poz. 187), która poza jednym wyjątkiem weszła w życie z dniem 1 sierpnia 1983 r. (por. art. 5).Te zmiany dotychczasowego stanu prawnego - według stanowiska strony pozwanej - wywarły istotny wpływ na jej zdolność finansową, zwłaszcza w zakresie możności dysponowania walutami wymienialnymi. Konieczność odprzedaży 50% swoich wpływów z eksportu polskiemu bankowi dewizowemu, wynikająca z uregulowania art. 25, a przyjętego w ustawie z dnia 28 lipca 1983 r. o zmianie ustawy o podatku dochodowym, wyłącza, zdaniem strony pozwanej, możność wykonania zobowiązania, jakie przyjęła na siebie wcześniej w § 6 umowy z dnia 17 maja 1983 r.Sąd Wojewódzki dostrzegł wprawdzie "pewne trudności w realizowaniu przez stronę pozwaną wcześniej zawartych umów", jakie wynikają z nowego unormowania, lecz nie wyjaśnił, czy i w jakim zakresie strona pozwana po owej zmianie stanu prawnego ma możliwość wykonania zobowiązania określonego w § 6 umowy z dnia 17 maja 1983 r. Okoliczność tę należało wyjaśnić z udziałem biegłego z zakresu gospodarki finansowej firm polonijnych (art. 278 § 1 k.p.c.). Dopiero po przeprowadzeniu dowodu z opinii takiego biegłego możliwa będzie ocena, czy zachodzi przypadek następczej niemożliwości świadczenia, co zwalniałoby stronę pozwaną od obowiązku wykonania zobowiązania określonego w § 6 umowy w całości lub części (art. 475 § 1 k.c.). Strona powodowa nie mogłaby też dochodzić wykonania zobowiązania sprzecznego z założeniami art. 5 k.c.Ponieważ Sąd Wojewódzki wydał wyrok, mimo że sprawa nie była dostatecznie wyjaśniona do stanowczego rozstrzygnięcia (art. 316 § 1 k.p.c.), wyrok ten podlegał uchyleniu, a sprawa przekazaniu temu Sądowi do ponownego rozpoznania (art. 388 § 1 i art. 108 § 2 k.p.c.).Rozpoznając ponownie sprawę Sąd Wojewódzki zwróci uwagę na sformułowanie żądania przez stronę powodową, a w szczególności, że nie żądano tam - jak to przyjęto w sentencji wyroku - "wypłacenia stronie powodowej kwoty 6.904,83 dol. USA". Żądano jedynie "blokady środków dewizowych" (oczywiście w określonej wysokości) na koncie Centrali Handlu Zagranicznego (...) w Ł. z przeznaczeniem dla strony powodowej.Sąd Wojewódzki ustali też właściciela Przedsiębiorstwa Polonijno-Zagranicznego (...), który jest biernie legitymowany w niniejszym sporze. Przedsiębiorstwo Polonijno-Zagraniczne (...) bowiem nie jest osobą prawną ani na innej podstawie nie jest uprawnione do występowania w procesie (art. 64 i 65 k.p.c.), skoro zaś pozwany podmiot gospodarczy nie jest jednostką gospodarki uspołecznionej, pozwany może być tylko właściciel przedsiębiorstwa. Dlatego też powinien on być wymieniony jako strona w procesie.