II CR 704/70

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia Z. Trybulski (sprawozdawca). Sędziowie: W. Markowski, F. Wesely.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu sprawy z powództwa Powiatowej Spółdzielni Pracy Usług Wielobranżowych w G. przeciwko Rolniczej Spółdzielni Produkcyjnej im. Broniewskiego w M. o 394.541 zł, na skutek rewizji powódki od wyroku Sądu Wojewódzkiego dla Województwa Warszawskiego w Warszawie z dnia 6 października 1970 r.,uchylił zaskarżony wyrok i sprawę przekazał Sądowi Wojewódzkiemu dla Województwa Warszawskiego w Warszawie do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktycznePowódka żądała zasądzenia od pozwanej kwoty 394.541 zł z odsetkami i kosztami procesu twierdząc, że pozwana dostarczyła jej 414 płyt warstwowych, przy czym cena jednostkowa wynosiła według kalkulacji pozwanej 1.274 zł. Płyty stanowiły artykuły nietypowe i cena ich nie została zatwierdzona przez właściwą komisję cen. Według ustaleń pokontrolnych jednostki nadrzędnej cena jednostkowa powinna wynosić tylko 321 zł, w związku z czym powódka nadpłaciła pozwanej kwotę dochodzoną pozwem.Pozwana wnosiła o oddalenie powództwa, powołując się na przedawnienie z art. 541 k.c., a ponadto twierdziła, że cena była ustalona prawidłowo i że nie podlegała zatwierdzeniu przez Komisję Cen.Sąd Wojewódzki oddalił powództwo ze względu na przedawnienie roszczeń powódki w myśl art. 541 k.c., przy czym uznał, że nie zachodzą okoliczności uzasadniające nieuwzględnienie upływu przedawnienia (art. 117 § 3 k.c.).Od wyroku tego powódka wniosła rewizję i zarzucając naruszenie art. 540, 58, 541, 117 § 3 i 405 k.c. żądała jego uchylenia i przekazania sprawy Sądowi Wojewódzkiemu do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje.Do umowy stron będących jednostkami gospodarki uspołecznionej (jednostkami spółdzielczymi) stosuje się przepisy § 4-10 uchwały nr 72 Rady Ministrów z dnia 5.II.1963 r. w sprawie cen artykułów nietypowych i opłat za nietypowe usługi (roboty przemysłowe wykonywane na rzecz jednostek gospodarki uspołecznionej) (M.P. Nr 17, poz. 96 z późn. zm.). W myśl § 4 ust. 1 tej uchwały cenę artykułu nietypowego określa się na podstawie planowej kalkulacji kosztu jego produkcji, sporządzonej przez wykonawcę zgodnie z obowiązującymi zasadami kalkulacji z doliczeniem dopuszczalnego zysku. Zgodnie zaś z § 8 wykonawca po otrzymaniu zamówienia przesyła zamawiającemu kalkulację, uzasadniającą proponowaną cenę, a zamawiający albo się zgadza na tę cenę, albo zgłasza wykonawcy swe zastrzeżenie. Jedynie w razie nieuzgodnienia ceny ustala tę cenę wojewódzka komisja cen właściwa dla siedziby wykonawcy (§ 9 ust. 5). Skoro - według ustaleń Sądu Wojewódzkiego - strony uzgodniły cenę, zbędne było jej ustalenie czy zatwierdzenie przez organ cenowy. Przepis § 13 cyt. uchwały nie ma w tym wypadku zastosowania, gdyż dotyczy jedynie cen artykułów nietypowych produkowanych dla jednostek gospodarki uspołecznionej przez jednostki gospodarki nieuspołecznionej, w niniejszym zaś wypadku dostawcą była spółdzielnia. W sytuacji określonej w § 4 i nast. cyt. uchwały mamy do czynienia z ceną ustaloną w drodze umowy producenta z odbiorcą, przy czym umowa ta nie może kształtować ceny według swobodnego uznania stron, lecz na podstawie kosztów produkcji; jest to więc zatem cena wynikowa w rozumieniu art. 540 i 541 k.c. w związku z art. 612 k.c. Jeżeli strony, które nie musiały uzyskać zatwierdzenia ceny wynikowej przez organ cenowy, ustaliły tę cenę w umowie w sposób sprzeczny z cyt. § 4 powołanej uchwały, to wówczas zgodnie z art. 58 § 1 k.c. sama umowa nie jest nieważna, a tylko w miejsce nieważnego postanowienia określającego cenę wchodzi cena ustalona przez sąd (art. 540 § 2 k.c.).Rozpatrując więc roszczenie powódki pod kątem widzenia przepisu art. 540 § 2 k.c., należy uznać, że ma do niego zastosowanie przepis art. 541 k.c. Rewizja jednak trafnie zarzuca, że Sąd Wojewódzki nie dokonał niezbędnych ustaleń dla stwierdzenia, czy zachodzą przesłanki do zastosowania przepisu art. 117 § 3 zd. 2 k.c. Według ustaleń Sądu zapłata ceny kupna nastąpiła przed dniem 1.IV.1969 r., pozew zaś wniesiono w dniu 16.VI.1970 r., a więc po upływie roku. Zdaniem Sądu Wojewódzkiego okoliczność, że rzekomą nieprawidłowość kalkulacji i oceny wynikowej ustaliła dopiero kontrola ze strony jednostki dokonana zbyt późno, nie uzasadnia zastosowania cyt. przepisu. Sąd Wojewódzki nie rozważył jednak, że wprawdzie kontrola została zakończona jeszcze w dniu 6.II.1970 r., a więc w czasie, w którym pozew mógł być jeszcze wniesiony bez uchybienia przepisowi art. 541 k.c., jednakże protokół tej kontroli i pismo polustracyjne Wojewódzkiego Związku Spółdzielni Pracy w W. z dnia 5.III.1970 r. zdają się wskazywać na stan zupełnej dezorganizacji władz spółdzielni oraz na wszczęcie przeciw członkom jej władz postępowania karnego. Mając zaś na względzie postulat ochrony mienia społecznego, należy uznać, że spóźnienie się z dochodzeniem roszczenia, spowodowane bezczynnością organów spółdzielni wywołaną przestępczą działalnością członków tych organów, uzasadnia zastosowanie przepisu art. 117 § 3 zd. 2 k.c. W związku z tym konieczne jest dokonanie ustaleń co do sytuacji organizacyjnej powodowej Spółdzielni w okresie pomiędzy zakończeniem lustracji w dniu 6.II.1970 r. a wniesieniem pozwu w dniu 16.VI.1970 r.W razie uznania, że roszczenie powódki o zwrot różnicy ceny uległo przedawnieniu z mocy art. 541 k.c., należy rozważyć, czy powódka może dochodzić tego roszczenia na podstawie przepisów art. 405 i nast. k.c. Przepisy o przedawnieniu zmierzają do definitywnego unormowania stosunku prawnego celem usunięcia stanu niepewności i zapewnienia bezpieczeństwa obrotu, a w stosunkach między jednostkami gospodarki uspołecznionej - przede wszystkim w celu zapewnienia dyscypliny w dochodzeniu roszczeń. Skoro więc przepisy ustawy pozbawiają wierzyciela możności dochodzenia roszczenia po upływie terminu przedawnienia (art. 117 § 2 k.c.), to nie można korzyści osiągniętej przez dłużnika w ten sposób, uznać za uzyskaną "bez podstawy prawnej" (art. 405 k.c.). Z tych względów należy uznać, że roszczenia o zwrot różnicy ceny kupna, które uległo przedawnieniu z mocy art. 541 k.c., nie można dochodzić na podstawie przepisów art. 405 i nast. k.c.Z tych względów należało orzec jak w sentencji (art. 388 § 1 k.p.c.).