II CR 85/84

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN R. Czarnecki (sprawozdawca). Sędziowie SN: Ł. Grygołajtys, K. Kołakowski.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu sprawy z powództwa Jerzego N. przeciwko Państwowemu Gospodarstwu Rolnemu W. o zapłatę i z powództwa wzajemnego Państwowego Gospodarstwa Rolnego W.-L. przeciwko Jerzemu N. o zapłatę na skutek rewizji Państwowego Gospodarstwa Rolnego od wyroku Sądu Wojewódzkiego we Wrocławiu z dnia 6 grudnia 1983 r.zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że zasądzoną na rzecz Jerzego N. sumę 332.530 zł z odsetkami obniżył do sumy 307.530 zł z odsetkami; uchylił ten wyrok w części oddalającej powództwo wzajemne o zapłatę kary umownej za okres jednego miesiąca oraz w części dotyczącej kosztów procesu i w tym zakresie przekazał sprawę Sądowi Wojewódzkiemu we Wrocławiu do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach instancji rewizyjnej; oddalił poza tym rewizję.Uzasadnienie faktyczneWedług umowy z dnia 31.V.1980 r. powód zobowiązał się do wykonania robót remontowych w magazynie zbożowym pozwanego Państwowego Gospodarstwa Rolnego, a według umowy z dnia 3.X.1980 r. - w magazynie nawozów sztucznych tego Gospodarstwa.W dniu 31.XII.1981 r. Gospodarstwo przyjęło wykonane roboty, wyznaczając powodowi termin na usunięcie wad, mianowicie - do dnia 10.I.1982 r. w zakresie przecieków w dachu i uzupełnienia rur spustowych oraz do dnia 15.IV.1982 r. w zakresie naprawy elewacji tynkowej, przy czym "zatrzymało" z tytułu tych wad 25.000 zł.W pozwie z dnia 17.VI.1982 r. powód podał, iż pomimo tego, że w styczniu 1982 r. wystawił fakturę końcową, Gospodarstwo nie zapłaciło mu reszty wynagrodzenia w sumie 432.533 zł.We wrześniu 1982 r. Gospodarstwo przekazało powodowi 100.000 zł, a w powództwie wzajemnym z dnia 15.IV.1983 r. podniosło, że powód nie usunął wad i w konsekwencji, już na koniec marca 1983 r., był on obowiązany zapłacić Gospodarstwu 643.698 zł tytułem kary umownej.Sąd Wojewódzki zasądził na rzecz powoda 332.530 zł, a oddalił powództwo wzajemne z tym w szczególności uzasadnieniem, że jeżeli powód nie usunął wad w terminie, to Gospodarstwo jest uprawnione do zatrzymania 25.000 zł z jego wynagrodzenia, ale nie może domagać się kary umownej za zwłokę w usunięciu wad "i tym samym obciążyć powoda dwukrotnie".Uzasadnienie prawneRozpoznając sprawę na skutek rewizji Gospodarstwa, Sąd Najwyższy zważył, co następuje:Zgodnie z umową o dzieło unormowaną w art. 627-646 k.c., gdyby powód jako przyjmujący zamówienie nie usunął wad w terminie wyznaczonym mu przez Gospodarstwo jako zamawiającego, Gospodarstwo mogłoby wykonać uprawnienia z tytułu rękojmi, mianowicie domagać się obniżenia wynagrodzenia powoda w odpowiednim stosunku (art. 637 § 2 k.c.). Jednakże oprócz wykonania uprawnienia z tytułu rękojmi Gospodarstwo byłoby władne żądać naprawienia szkody poniesionej wskutek istnienia wady (art. 638 w związku z art. 566 § 1 k.c.), przy czym strony mogłyby zastrzec w umowie o dzieło karę umowna, tzn. zastrzec, że naprawienie szkody wynikłej z nienależytego wykonania dzieła nastąpi przez zapłatę określonej sumy (art. 483 § 1 k.c.). Oznacza to, że Gospodarstwo mogłoby wykonać w stosunku do powoda uprawnienie z tytułu rękojmi oraz domagać się od niego kary umownej.To, co przedstawiono, nie wystarcza do rozstrzygnięcia sprawy, stosunek stron bowiem jest kształtowany zgodnie z postanowieniami ogólnych warunków umów stanowiących załącznik do zarządzenia Ministra Budownictwa i Przemysłu Materiałów Budowlanych z dnia 6 lipca 1977 r. w sprawie ogólnych warunków umów o roboty budowlane wykonywane na rzecz jednostek gospodarki uspołecznionej przez jednostki gospodarki nie uspołecznionej (M.P. Nr 18, poz. 102). W szczególności w myśl § 5 oraz § 4 powołanego zarządzenia postanowienia ogólnych warunków obowiązują strony, i to nawet bez potrzeby zamieszczania ich w treści umów, a w zakresach nie uregulowanych w tych warunkach stosuje się przepisy kodeksu cywilnego.Rozdział 7 ogólnych warunków umów nosi tytuł "Rękojmia za wady", a zawarty w nim § 43 ust. 1 pkt 2 przewiduje, że jeżeli wady przedmiotu umowy dadzą się usunąć, to zamawiający może przyjąć wykonane roboty, wyznaczając wykonawcy odpowiedni termin na usunięcie wad, w razie zaś zwłoki i bezskutecznego upływu dodatkowego terminu - obniżyć odpowiednio wynagrodzenie wykonawcy.Rozdział 9 ogólnych warunków umów dotyczy m.in. kar umownych, umieszczony zaś w nim § 53 ust. 1 pkt 2 w związku z § 55 ust. 1 stanowi, że wykonawca jest obowiązany zapłacić zamawiającemu karę umowną za zwłokę w usunięciu wad, a zamawiający ma nie tylko prawo, lecz także obowiązek dochodzenia tej kary.Przedmiotem zacytowanych postanowień jest uprawnienie z tytułu rękojmi przysługujące zamawiającemu w razie przyjęcia robót z wadami oraz obowiązek zamawiającego do dochodzenia od wykonawcy kary umownej za zwłokę w usunięciu wad.Ogólne warunki umów nie zawierają postanowienia, że w razie skorzystania przez zamawiającego z uprawnienia z tytułu rękojmi w postaci obniżenia wynagrodzenia wykonawcy następuje wyłączenie obowiązku zamawiającego do dochodzenia od wykonawcy kary umownej za zwłokę w usunięciu wad. Dalej wniosek taki nie wynika z systematyki ogólnych warunków. Wreszcie w zakresach nie uregulowanych w ogólnych warunkach stosuje się przepisy kodeksu cywilnego.To wszystko uzasadnia stanowisko, że również w stosunku prawnym opartym na umowie o roboty budowlane, w której następuje związanie stron postanowieniami ogólnych warunków, zamawiający, któremu względem wykonawcy przysługuje uprawnienie z tytułu rękojmi, może być ponadto obowiązany do dochodzenia od niego kary umownej za zwłokę w usunięciu wad. Sięgając do terminologii Sądu Wojewódzkiego, Gospodarstwo może domagać się "obciążenia powoda dwukrotnie".Według art. 471 w związku z art. 483 § 1 k.c. do naprawienia szkody przez zapłatę kary umownej dochodzi wtedy, gdy wynika ona z niewykonania zobowiązania, za które dłużnik ponosi odpowiedzialność, a w tym zakresie ogólne warunki umów nie zawierają odmiennego uregulowania. Powód mógł zatem utrzymywać, że nieusunięcie wad jest następstwem okoliczności, za które on nie ponosi odpowiedzialności, czemu jednak Gospodarstwo zaprzeczyło, a Sąd Wojewódzki nie wyjaśnił sprawy w tym przedmiocie.Jeżeliby powód nie usunął wad z przyczyn, za które on ponosi odpowiedzialność, to mógłby być obowiązany do zapłaty Gospodarstwu kary umownej za zwłokę w ich usunięciu, ale nie za okres bez terminu końcowego. Otóż Gospodarstwo mogło zachować się m.in. w sposób przewidziany w § 43 ust. 1 pkt 2 ogólnych warunków umów, a więc powód znalazłby się w zwłoce w usunięciu wad dopiero po bezskutecznym upływie terminu na ich usunięcie. Wówczas Gospodarstwo mogłoby albo przyjąć wykonane roboty z wadami, obniżając odpowiednio wynagrodzenie powoda (§ 43 ust. 1 pkt 3 ogólnych warunków), albo wyznaczyć powodowi dodatkowy termin na usunięcie wad (§ 43 ust. 1 pkt 2 ogólnych warunków umów).W razie wyznaczenia i bezskutecznego upływu dodatkowego terminu Gospodarstwo obniżyłoby wynagrodzenie powoda (§ 43 ust. 1 pkt 2 ogólnych warunków umów), a tym samym nastąpiłoby przyjęcie wykonanych robót z wadami. Zarazem Gospodarstwo byłoby obowiązane do dochodzenia od powoda kary umownej za zwłokę w usunięciu wad, tj. za okres od dnia, w którym powód znalazł się w zwłoce, do dnia, w którym upłynął termin na usunięcie wad. Wówczas część wynagrodzenia powoda, zatrzymana przez Gospodarstwo w wykonaniu uprawnienia z tytułu rękojmi, uległaby wykorzystaniu na wynagrodzenie za usunięcie wad przez innego wykonawcę, ponadto Gospodarstwu przypadałaby od powoda kara umowna.Jednakże Gospodarstwo zmodyfikowało zachowanie się przewidziane w § 43 ust. 1 pkt 2 ogólnych warunków umów (w związku z pkt 3 ust. 1) w tym zakresie, że nie wezwało powoda ponownie, żeby w dodatkowym terminie usunął on wady, oraz w tym, że z góry zatrzymało z jego wynagrodzenia 25.000 zł.Sąd Wojewódzki nie wyjaśnił, czy w sposób dorozumiany nie doszło do wyznaczenia powodowi dodatkowego terminu na usunięcie wad. Można jednak dla dalszego rozumowania założyć, że doszło do wyznaczenia wspomnianego terminu.Otóż w sytuacji, gdy część wynagrodzenia powoda mogła być wykorzystana na usunięcie wad przez innego wykonawcę, a miał miejsce ruch cen i magazyny były Gospodarstwu potrzebne, powód zaś nie przystąpił do usuwania wad w wyznaczonym mu pierwszym terminie, w świetle zasad prawidłowej gospodarki dodatkowy termin na usunięcie wad przez powoda nie mógł być dłuższy od miesięcznego, a po jego upływie nastąpiłoby przyjęcie wykonanych robót z wadami. Inaczej mówiąc - po upływie tego terminu wady zostałyby usunięte kosztem części wynagrodzenia powoda, wobec czego nie byłby on obowiązany do zapłaty kary umownej za ich usunięcie.W konsekwencji wyrok, jeśli oddala powództwo wzajemne o zapłatę kary umownej za okres jednego miesiąca, nie może być utrzymany w mocy (art. 368 pkt 3 i pkt 1, art. 388 § 1 k.p.c.).Z kolei co się tyczy pozwu głównego, to już z uzasadnienia wyroku Sądu Wojewódzkiego wynika, że wynagrodzenie powoda w wysokości 332.530 zł ulega obniżeniu o jego część w kwocie 25.000 zł. W tym przeto zakresie następuje zmiana wyroku (art. 390 § 1 k.p.c.).Poza tym rewizja Gospodarstwa zostaje oddalona (art. 387 k.p.c.).