II CR 858/90

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN J. Gudowski.Sędziowie SN: G. Bienek, C. Żuławska (spr.).SentencjaSąd Najwyższy Izba Cywilna po rozpoznaniu w dniu 19 listopada 1991 r. sprawy z powództwa Przedsiębiorstwa Państwowego Zakładu R. w W. przeciwko Spółdzielni Budowlano-Mieszkaniowej "M." w W. o ustalenie zmiany treści umowy na skutek rewizji strony powodowej od wyroku Sądu Wojewódzkiego we Wrocławiu z dnia 27 czerwca 1990 r.oddala rewizję i zasądza od strony powodowej na rzecz strony pozwanej kwotę 300.000 zł (słownie: trzysta tysięcy złotych) tytułem kosztów postępowania rewizyjnego.Uzasadnienie faktycznePowodowy wykonawca robót zobowiązał się mocą umowy z dnia 23 marca 1987 r., zawartej z pozwanym inwestorem, do wykonania stanu zerowego 18-tu segmentów osiedla domków jednorodzinnych w terminie do dnia 30 czerwca 1987 r. W związku z poszerzeniem zakresu robót, a także zmianami w kosztorysowaniu, fakturowaniu i rozliczaniu robót strony uzgodniły dnia 27 stycznia 1988 r. aneks nr (...) do tej umowy, zaś dnia 12 czerwca 1989 r. aneks nr (...), z tym, że treść tego drugiego aneksu została uzgodniona jedynie częściowo (aneks nr (...), protokół rozbieżności z dnia 13 września 1989 r., uzgodnienie dodatkowe z dnia 20 września 1989 r. do protokołu rozbieżności, sporządzony przez powoda "Tekst jednolity aneksu nr (...)"). W szczególności uzgodniony został (pkt 2) zmieniony, nowy "termin zakończenia wykonywania stanu surowego "zamkniętego" (bez ścian działowych) podany w § 2 ust. 3" - na dzień 31 grudnia 1989 r.W dniu 9 listopada 1989 r. powód zwrócił się do pozwanego z propozycją kolejnej zmiany treści umowy - w aneksie nr (...) - przez przesunięcie terminu zakończenia budowy na dzień 30 czerwca 1990 r., z zastrzeżeniem, że termin ten jest ustalony wstępnie, a uściślony zostanie po dostarczeniu powodowi dokumentacji technicznej na zmieniony zakres robót. Pozwany odmówił podpisania aneksu nr (...), wobec czego powód w dniu 6 lutego 1990 r. wniósł pozew o zmianę treści umowy, żądając ustalenia terminu zakończenia robót (§ 2 ust. 3 umowy) na dzień 30 czerwca 1990 r. W toku postępowania powód dnia 30 maja 1990 r. odstąpił od umowy, podtrzymując jednakże żądanie pozwu.Wyrokiem z dnia 27 czerwca 1990 r. Sąd Wojewódzki oddalił powództwo. Wobec tego, że przesunięcie terminu wykonania robót do dnia 31 grudnia 1989 r. pozostawało w związku z poszerzaniem ich zakresu rzeczowego, Sąd przeanalizował ten zakres i ustalił, że wykonanie garaży (w miejsce wiat) przy segmentach nastąpiło poza umową (pisemną), tj. jedynie w oparciu o ustne ustalenia i tzw. ślepy kosztorys ofertowy - przy czym prace te zostały zakończone na przełomie grudnia 1989 r. i stycznia 1990 r., nie mogły więc uzasadniać przesuwania terminu do dnia 30 czerwca 1990 r. Drugie - poza garażami - poszerzenie zakresu robót wiązało się z przystosowaniem pomieszczeń strychów (wg pierwotnego projektu) na cele mieszkalne, co wymagało: podwyższenia wysokości pomieszczeń o 0,5 m (przy wykonaniu dachu dwuspadowego), wykonania ścianki kolankowej w szczytach segmentów, wykonania schodów i wejść w sposób przewidziany dla mieszkań. Wszystkie te roboty nie zostały objęte zmianą umowy (pisemnym aneksem), i choć były przedmiotem wielu rozmów stron, wpisu do dziennika budowy (wpis z dnia 6 października 1989 r., wzmiankowany w notatce), a także akceptacji przez Wydział Budownictwa i Architektury z dnia 5 i 12 marca 1990 r. Podkreślić należy, że roboty te nie zostały faktycznie przez powoda wykonane, jako że obejmowały poddasze, zaś powód do chwili odstąpienia od umowy wykonał roboty zaledwie w zakresie I piętra.Sąd Wojewódzki nie uwzględnił przy tym twierdzeń powoda, że przyczyną niewykonania (opóźnienia) było niedostarczenie przez pozwanego odpowiednio zmienionego projektu technicznego, ustalił bowiem, że w komisyjnie (z udziałem pracownika powoda) sporządzonej notatce służbowej z dnia 21 grudnia 1989 r. udzielone zostały uzupełniające wyjaśnienia techniczne, zaś inne potrzebne rysunki (więźby dachowej, schodów jednobiegowych) doręczone były powodowi jeszcze wcześniej.Sąd Wojewódzki wskazał ponadto, że umowa była umową dobrowolną i jej zmiana mogła być dokonana jedynie za zgodą obu stron wyrażoną na piśmie oraz że powodowy wykonawca może domagać się przedłużenia terminu wykonania przedmiotu umowy tylko gdyby udowodnił, że pozwany zamawiający opóźnił się z wykonaniem zobowiązań inwestorskich, co skutkowałoby (a zatem i usprawiedliwiało) opóźnienie realizacji robót.Sąd Wojewódzki powołał się na koniec również i na to, że spór został wytoczony przez powoda już po upływie umownego terminu wykonania (dzień 30 czerwca 1989 r., przesunięty na dzień 31 grudnia 1989 r.), gdy jego pisemne żądania zmiany umowy (terminu), nawet gdyby istniało, byłoby już naruszone.W rewizji, wniesionej od powyższego wyroku Sądu Wojewódzkiego, powód zakwestionował konieczność zawierania umowy na poszerzony zakres robót, twierdząc, że w istocie chodziło jedynie o zmianę konstrukcji dachu (podniesienie więźby dachowej, zmiana płyt stropowych, zmiana wejść na poddasze, wykonanie ścianki kolankowej), a związane z tym poszerzenie zakresu robót uzasadniało przesunięcie terminu wykonania robót. Również wykonanie garaży nie wymagało, zdaniem rewidującego, odrębnej umowy (zmiany umowy), skoro chodzi w istocie o zabudowę ścianami wiat, czyli bezścianowych zadaszeń na samochody - co uzasadniało jednak przesunięcie terminu wykonania robót.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Stosunek umowny między inwestorem a wykonawcą robót charakteryzuje się szczególnie ścisłym związkiem i współzależnością między ciążącymi na każdej ze stron (§ 3 ogólnych warunków umów o wykonanie inwestycji, robót i remontów budowlanych - M.P. z 1983 r. Nr 8, poz. 47). Dlatego też zamawiający, który opóźni się z wykonaniem swoich obowiązków, musi liczyć się z koniecznością pokrycia dodatkowych kosztów spowodowanych spiętrzeniem czy przyspieszeniem robót, jeżeli mają one być wykonane w umówionym pierwotnie czasie, albo też - przedłużyć termin wykonania robót i ponieść wynikające stąd koszty.Ta druga ewentualność wchodzi w grę na żądanie wykonawcy w takiej sytuacji, gdy wykonanie robót z przyspieszeniem (ewentualność pierwsza) jest niemożliwe (§ 43 ust. 2 cyt. o.w.w.i.). Rola inicjatora zmiany umowy przypada tu wykonawcy, który może też wystąpić na drogę sporu o zmianę treści umowy.Jak wynika z powyższego unormowania, które w niniejszym przypadku znajduje zastosowanie, powód chcąc dochodzić zmiany umowy na drodze procesu, powinien był wykazać niemożliwość wykonania umowy w umówionym wpierw terminie oraz to, że wyniknęła ona z przyczyn leżących po stronie pozwanego. Powód ani tego nie udowodnił, ani nawet nie uzasadnił ogólnikowego jedynie powołania się na to, że wobec wprowadzonych zmian termin powinien zostać przesunięty, nie wyjaśnił też, dlaczego przesunięcie to miałoby wynosić 6 miesięcy. Co więcej, powoływał się na zmiany w wykonawstwie garaży, których budowę ukończył jeszcze w 1989 r., zaś co do robót związanych ze zmiany przeznaczenia strychów - w ogóle ich nie wykonywał, nie może więc powołać się na to, że opóźnienie wykonania przez pozwanego jego obowiązków, w szczególności w zakresie dostarczenia dokumentacji na roboty zamienne, spowodowało opóźnienie robót. Na uwagę zasługuje przy tym, że powód nie zakwestionował - w odpowiednim czasie - ustaleń komisji z udziałem jego pracownika - objętych omawianą powyżej notatką z dnia 21 grudnia 1989 r., zawierającą ustalenia co do wypełniania obowiązków inwestorskich pozwanego.Rozważania powyższe prowadzą jednoznacznie do wniosku, że zaskarżony wyrok w świetle przepisu § 43 ust. 2 i 3 o.w.w.i. jest trafny, brak było bowiem podstaw do uwzględnienia żądania powoda, opartego na tym przepisie. Zauważyć przy tym należy, że w świetle § 43 ust. 1 o.w.w.i. strony mogą zgodnie zmienić każdą umowę w dowolny sposób i z różnych innych przyczyn, ale może to nastąpić jedynie dobrowolnie, bez ingerencji sądu. W przypadku gdy motywacją zmiany jest poszerzenie zakresu robót - do uzgodnienia przesunięcia terminu dochodzi z reguły w ten sposób, że wykonawca samo przyjęcie poszerzonego zamówienia uzależnia od przesunięcia terminu wykonania, jednak powinien tego dokonać we właściwym czasie, wykazując przy tym, że dotychczasowe roboty prowadzi bez opóźnień (zgodnie z harmonogramem, wzorcowymi cyklami itp.). W spornym przypadku nie miało to miejsca; z korespondencji strony znajdującej się w materiale sprawy wynika, że całość robót wykonywano z opóźnieniem, a przesunięcie końcowego terminu w aneksie nr (...) miało uwolnić powoda od konsekwencji zwłoki.Ta ostatnia właśnie okoliczność może być uznana za wystarczające oparcie dla zaskarżonego rewizją wyroku. Z chwilą upływu umownego terminu wykonania robót (dnia 31 grudnia 1989 r.) żądanie uzgodnienia, względnie wyznaczenia przez sąd nowego terminu mogłoby być uzasadnione jedynie zwiększeniem ich zakresu, dokonanym w stosunku do wykonawcy pozostającego w zwłoce.Powoływanie się na roboty zamówione wcześniej oraz na uchybienia lub zwłokę inwestora w wywiązywaniu się z jego obowiązków uważać można jedynie za próbę usprawiedliwienia zwłoki, to zaś nie powinno być przedmiotem sporu o ustalenie treści umowy (zmiana umowy), która ma kreować treść stosunku stron. Podkreślenia wymaga tu fakt, że wobec procesów dewaluacji pieniądza ustalenia w przedmiocie zwłoki mają podstawowe znaczenie dla rozliczeń kosztów robót (por. § 36 ust. 3 o.w.w.i. w brzmieniu noweli z dnia 28 marca 1988 r. - M.P. z 1988 r. Nr 12, poz. 100).Oddalenie rewizji i obciążenie powoda kosztami znajduje oparcie w art. 387 i art. 98 k.p.c.