II CR 932/55

SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Aliny M. przeciwko Skarbowi Państwa o zapłatę 4.401 zł 50 gr, po rozpoznaniu rewizji nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości od wyroku Sądu Wojewódzkiego dla m. Łodzi z dnia 27 kwietnia 1955 r.,rewizję nadzwyczajną oddalił.Uzasadnienie faktyczneSąd Powiatowy zasądził na rzecz powódki 4.021 zł 50 gr w tym 2.357 zł 50 gr tytułem reszty wynagrodzenia za miesiące od sierpnia do grudnia 1953 r. włącznie. Powódka pełniła obowiązki lekarza w szpitalu i w sierpniu 1953 r. w ósmym miesiącu ciąży przesunięta została do pracy dogodniejszej. Przesunięcie polegało na zwolnieniu powódki od obowiązku pełnienia dyżurów lekarskich. Pozwany na czas tego przesunięcia, tj. za ósmy i dziewiąty miesiąc ciąży oraz za następne trzy miesiące urlopu macierzyńskiego, zmniejszył wynagrodzenie nie wypłacając odpowiedniej należności za dyżury, których powódka w spornym okresie nie pełniła. Sąd Powiatowy uznał, że w okresie tym przysługiwało powódce wynagrodzenie takie, jak w okresie ostatnich trzech miesięcy przed przesunięciem i zasądził sumę 2.357 zł 50 gr w oparciu o art. 16 ustawy z dnia 2 lipca 1924 r. w przedmiocie pracy młodocianych i kobiet.Sąd Wojewódzki oddalił rewizję pozwanego skierowaną przeciwko wyrokowi sądu pierwszej instancji w części zasądzającej ostatnio wymienioną sumę.W uzasadnieniu swego rozstrzygnięcia Sąd Wojewódzki powołał się na to, że dyżury lekarskie powódki nie miały charakteru sporadycznego, lecz pełnione były w sposób systematyczny i stały jako wchodzące w zakres jej normalnych obowiązków. Tym samym wynagrodzenie za dyżury wliczyć należy w skład normalnego wynagrodzenia powódki, które na podstawie art. 16 ust. 1 ustawy z dnia 2 lipca 1924 r. w przedmiocie pracy młodocianych i kobiet przysługuje jej za czas ostatnich miesięcy oraz za okres urlopu macierzyńskiego, za który należy się wynagrodzenie w takiej wysokości, jak za urlop wypoczynkowy. Za takim rozstrzygnięciem przemawia także treść art. 19 rozporządzenia o umowie o pracę pracowników umysłowych z dnia 16 marca 1928 r.Skarżący w rewizji nadzwyczajnej wnosi o zmianę wyroku Sądu Wojewódzkiego w części oddalającej rewizję pozwanego oraz o oddalenie powództwa o kwotę 2.357 zł 50 gr zarzucając naruszenie przez sądy obu instancji art. 16 ust. 1 ustawy z dnia 2 lipca 1924 r. w przedmiocie pracy młodocianych i kobiet w brzmieniu ustawy z dnia 28 kwietnia 1948 r. (Dz. U. Nr 27, poz. 182).Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Według art. 16 ust. 1 powołanej ustawy kobiecie przesuniętej od szóstego miesiąca ciąży do pracy dogodniejszej przysługuje mimo to zarobek nie niższy od dotychczasowego przeciętnego zarobku w okresie ostatnich trzech miesięcy. Z podstawy obliczeniowej przeciętnego zarobku nie można wykluczyć wynagrodzenia za stale pełnioną pracę dodatkową, związaną z zajmowanym stanowiskiem. Do podstawy tej należy zatem wliczyć w szczególności wynagrodzenie za stałą pracę w godzinach nadliczbowych. Inne tłumaczenie omawianego przepisu nie dałoby się pogodzić z pojęciem "zarobku", obejmującym zasadniczo całość należności uiszczonych przez pracodawcę z jego funduszów za świadczoną pracę. Ustawa nie przyjęła tu używanego przeważnie terminu "wynagrodzenie" w celu wyeliminowania wątpliwości, jakie mogłyby się nastręczyć ze względu na to, że szereg aktów normalnych i układów zbiorowych rozróżnia wynagrodzenie zasadnicze od innych części składowych wynagrodzenia, np. od dodatków funkcyjnych, premii, dodatków za godziny nadliczbowe itd. Obok tego znane jest też ustawie "wynagrodzenie stałe", i "wynagrodzenie w całości" (art. 15 i 19 rozporządzenia z dnia 16 marca 1928 r. o umowie o pracę pracowników umysłowych) o różnym zakresie treści tych terminów, związanych z normowanym konkretnie zagadnieniem.Przykładowe tylko wyliczenie przypadków stałej pracy w godzinach nadliczbowych w znaczeniu aktualnym dla spraw z zakresu art. 16 ust. 1 cytowanej ustawy znajdujemy w piśmie M.P.iO.S. z dnia 30 stycznia 1953 r. nr Po-17 c-3/38 (cytowane w "Prawo Pracy", W-wa 1955 r. t. II s. 265). Pismo to wymienia pracę 8 godzinną w sobotę przy ruchu ciągłym oraz przypadek, kiedy pracownica otrzymuje ryczałt za pracę w godzinach nadliczbowych.Z dotychczasowych rozważań wynika, że nie można zgodzić się z poglądem wyrażonym w rewizji nadzwyczajnej, wykluczającym wszelkie wynagrodzenie za pracę w godzinach nadliczbowych z zarobku będącego podstawą do obliczenia należności z art. 16 ust. 1 cytowanej ustawy. Gdyby zatem uznać, że praca pełniona w formie dyżurów lekarskich ma wyłącznie charakter pracy w godzinach nadliczbowych, to z uwagi na stałe jej pełnienie przez powódkę w okresie spornym i w roku poprzedzającym ten okres, odnośne wynagrodzenie słusznie zostało przez oba sądy uwzględnione. W przedmiotowym okresie nie obowiązywało powołane w rewizji nadzwyczajnej zarządzenie Ministra Zdrowia z dnia 8 listopada 1954 r. w sprawie rodzajów dyżurów lekarskich oraz szczegółowych zasad wypłacania wynagrodzenia za ich pełnienie (Mon. Pol. Nr 106, poz. 1416). Według jednak wytworzonej praktyki i zarządzeń resortowych (p. pismo okólne Ministra Zdrowia z dnia 24 lutego 1949 r. - Dz. Urz. Nr 6, poz. 38) dyżury w istocie wchodziły w zakres normalnych obowiązków lekarzy, jakkolwiek zagadnienie to oraz zasady wynagrodzenia za dyżury nie zostały unormowane w obowiązującym wówczas rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 19 lutego 1949 r. w sprawie uposażenia pracowników zatrudnionych w społecznych zakładach służby zdrowia (Dz. U. Nr 14, poz. 88 z późniejszymi zmianami).Przytoczone natomiast zarządzenie Ministra Zdrowia z dnia 8 listopada 1954 r. wyraźnie wskazuje, że dyżury należą do obowiązków, od których wyjątkowo zwolnione są całkowicie częściowo tylko pewne kategorie lekarzy (§ 10). Z zarządzenia tego (§ 11) oraz § 2 obowiązującego od dnia 1 listopada 1954 r. rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 28 października 1954 r. w sprawie uposażenia lekarzy i lekarzy dentystów (Dz. U. Nr 48, poz. 229) wynika też, że wynagrodzenie za dyżury płatne jest godzinowo według stawek przypadających za pracę pełnioną w zasadniczym wymiarze godzin. Należy ponadto zważyć, że zasadniczy wymiar godzin pracy lekarza waha się od 30 do 42 godzin tygodniowo w zależności od specjalności i rodzaju zakładu leczniczego (§ 2 rozporządzenia z dnia 28 października 1954 r.). W rezultacie tego, że ilość godzin dyżurów w poszczególnych placówkach może być różna, praca w godzinach dyżurów nie zawsze ma charakter pracy nadliczbowej w rozumieniu art. 1 i 16 ustawy z dnia 18 grudnia 1919 r. o czasie pracy w przemyśle i handlu.Omówione przepisy wskazują, że praca lekarzy w czasie dyżurów ma charakter specjalny i wchodzi w zakres normalnych obowiązków pracowników służby zdrowia, a jest tylko zbliżona do pracy nadliczbowej. Wynagrodzenie za dyżury wchodzi też w skład zarobku, o którym mowa w art. 16 ust. 1 ustawy z dnia 2 lipca 1924 r. w przedmiocie pracy młodocianych i kobiet.Obliczony w myśl powyższych zasad zarobek przysługuje też kobiecie-lekarzowi za czas trwania urlopu macierzyńskiego. Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 28 października 1954 r. (§ 2 pkt 7) wlicza do wynagrodzenia za czas urlopu wypoczynkowego także przeciętne wynagrodzenie za pełnienie dyżurów. Nie można wyłączyć tego wynagrodzenia i za okres urlopu macierzyńskiego lekarki. Na tym stanowisku stoi też załączone do akt pismo Ministra Zdrowia - Departament Planowania i Budżetu z dnia 13 stycznia 1955 r. Nr P. VIII/2/2931/54/3378 uważając jednak, że zasady te obowiązują dopiero od dnia 1 listopada 1954 r. na podstawie rozporządzenia z dnia 28 października 1954 r., gdyż "do tego czasu brak podstawy prawnej do wypłacania lekarzom ekwiwalentu za dyżury podczas urlopów wypoczynkowych, za okres choroby, urlopu macierzyńskiego oraz...". Powyższe ograniczenie czasu jest nietrafne już w świetle § 12 rozporządzenia Ministra Pracy i Opieki Społecznej z dnia 28 lutego 1953 r. (Dz. U. Nr 13, poz. 54), skoro praca w okresie dyżurów ma charakter stałych obowiązków lekarza, a w braku specjalnych przepisów stosunek pracy lekarzy i zasady ich wynagrodzenia regulują ogólne normy ustawodawstwa pracy.Wynagrodzenie za czas obowiązkowej przerwy w pracy, nakazanej art. 16 ust. 2 ustawy z dnia 2 lipca 1924 r., z jednej strony zbliżone jest do wynagrodzenia za czas urlopu, a z drugiej, o ile idzie o pracownicę umysłową, do wynagrodzenia z art. 19 rozporządzenia z dnia 16 marca 1928 r. o umowie o pracę pracowników umysłowych. Ten ostatni przepis stanowi zresztą podstawę wypłaty wynagrodzenia przez zakład pracy (p. art. 95 ust. (5) ustawy z dnia 28 marca 1953 r. o ubezpieczeniu społecznym). Według art. 19 rozporządzenia o umowie o pracę pracowników umysłowych za okres tam przewidziany należy się "wynagrodzenie w całości". W skład tego wynagrodzenia wchodzi zatem wynagrodzenie lekarza za pełnienie dyżurów należących do stałych obowiązków, o czym już kilkakrotnie była mowa.Dla uzupełnienia przytoczonych wywodów należy wskazać, że robotnica otrzymuje tytułem świadczeń ubezpieczeniowych za okres urlopu macierzyńskiego zasiłek połogowy w wysokości 100% "przeciętnego zarobku" (art. 106 ustawy o ubezpieczeniu społecznym). W skład tego zarobku wchodzi wynagrodzenie pieniężne z wszelkimi dodatkami, a także wynagrodzenie za godziny nadliczbowe (art. 13 i 14 ustawy o ubezpieczeniu społecznym). Wprawdzie wypłata następuje z innych funduszów, jednakże zamiarem ustawodawcy nie mogło być wprowadzenie w tym zakresie różnic w sytuacji kobiety pracownicy umysłowej i robotnicy, a słowo "zarobek" użyte w art. 16 ust. 1 ustawy z dnia 18 grudnia 1919 r. o czasie pracy w przemyśle i handlu nie może być - jak widać z tego - uważane za przypadkowe także przy interpretacji art. 16 ust. 1 ustawy z dnia 2 lipca 1924 r. w przedmiocie pracy młodocianych i kobiet.Przytoczone wywody wskazują, że zaskarżony wyrok nie zawiera zarzucanego mu naruszenia prawa materialnego ani też innych uchybień. W ślad za tym należało rewizję nadzwyczajną oddalić (art. 383 k.p.c.) bez konieczności rozważenia zagadnienia wynagrodzenia kobiety ciężarnej w warunkach przewidzianych w art. 16 ust. 7 ustawy z dnia 2 lipca 1924 r. w przedmiocie pracy młodocianych i kobiet oraz w warunkach przesunięcia jej do innej pracy na zasadzie rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 28 lutego 1951 r. o pracach wzbronionych kobietom (Dz. U. Nr 12, poz. 96), skoro powódka pracowała w normalnym rozmiarze aż do ósmego miesiąca ciąży.