II CSK 225/16

Sygn. akt II CSK 225/16 POSTANOWIENIE Dnia 26 stycznia 2017 r. Sąd Najwyższy w składzie: SSN Marian Kocon (przewodniczący) SSN Antoni Górski SSA Agata Zając (sprawozdawca) w sprawie z wniosku C. […] Spółki Akcyjnej z siedzibą w K. przy uczestnictwie K. Spółki Akcyjnej z siedzibą w P. o wpis hipoteki przymusowej, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 26 stycznia 2017 r., skargi kasacyjnej uczestnika postępowania od postanowienia Sądu Okręgowego w S. z dnia 30 września 2015 r., sygn. akt II Ca […], I. uchyla zaskarżone postanowienie w punkcie I b w zakresie ujawnienia jako współobciążonej nieruchomości dla której prowadzona jest księga wieczysta Nr […]/3 oraz w przedmiocie rozstrzygnięcia o kosztach postępowania i przekazuje sprawę w tym zakresie do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu w S., pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego; II. oddala skargę kasacyjną w pozostałym zakresie. UZASADNIENIE 2 W dniu 13 marca 2015 r. Referendarz Sądowy w Sądzie Rejonowym w S. wpisał w księdze wieczystej Kw Nr […]/5 hipotekę przymusową do kwoty 44 426 425 zł na podstawie postanowienia Sądu Okręgowego w P. z 8 stycznia 2015 r. sygn. akt IX GCo […], którym to postanowieniem Sąd Okręgowy zabezpieczył roszczenia wnioskodawcy – C. […] SA w K. o zapłatę 28 500 000 zł przez ustanowienie hipoteki przymusowej do kwoty 44 426 425 zł na nieruchomościach obowiązanego K. SA w P., dla których Sąd Rejonowy w S. prowadzi księgi wieczyste o numerach: […]/1, […]/2, […]/3, […]/4, […]/5 i […]/6. Rozpoznając skargę K. SA w P. Sąd Rejowy w S. postanowieniem z dnia 8 czerwca 2015 r. utrzymał wpis w mocy. Na skutek apelacji K. SA w P. postanowieniem z dnia 30 września 2015 r. Sąd Okręgowy w S. zmienił postanowienie Sądu Rejonowego w S. w punkcie pierwszym w ten tylko sposób, że po słowach „zaskarżony wpis utrzymać w mocy” dodał słowa „z oznaczeniem w podrubryce 4.4.1 - treść hipoteki (roszczenia): a) pod poz. 1 rodzaj hipoteki (roszczenia ) - hipoteka przymusowa łączna, b) pod poz. 12 księga współobciążona numerów ksiąg wieczystych prowadzonych dla nieruchomości współobciążonych: Nr […]/1, […]/2, […]/3, […]/4, […]/6, oddalając apelację w pozostałym zakresie i pozostawiając wnioskodawcę i uczestnika przy poniesionych kosztach postępowania apelacyjnego. Swoje rozstrzygnięcie Sąd Okręgowy oparł na następujących ustaleniach: Postanowieniem z 8 stycznia 2015 r. Sąd Okręgowy w P. zabezpieczył roszczenia wnioskodawcy – C. […] SA w K. o zapłatę 28 500 000 zł przez ustanowienie hipoteki przymusowej do kwoty 44 426 425 zł na nieruchomościach obowiązanego K. SA w P., dla których Sąd Rejonowy w S. prowadzi księgi wieczyste o numerach: […]/1, […]/2, […]/3, […]/4, […]/5 i […]/6. Postanowienie to stało się wykonalne od dnia 12 stycznia 2015 r. Wnioski o wpis hipotek na podstawie powyższego postanowienia opatrzonego stwierdzeniem wykonalności złożył uprawniony, załączając przy części wniosków kserokopię postanowienia. 3 Postanowieniem z 27 kwietnia 2015 r. sygn. akt I ACz […] Sąd Apelacyjny w […] zmienił postanowienie Sądu Okręgowego w ten sposób, że oddalił wniosek o zabezpieczenie przez obciążenie hipoteką nieruchomości Kw Nr […]/3 uznając, że tylko na pozostałych nieruchomościach możliwe było ustanowienie hipoteki przymusowej, bowiem wcześniej te nieruchomości były obciążone hipoteką łączną na rzecz banku […] SA. Sąd Okręgowy wskazał, że sąd wieczystoksięgowy nie jest uprawniony do merytorycznego badania orzeczenia będącego podstawą wniosku o wpis, zaś postanowienie o zabezpieczeniu, na które powoływał się wnioskodawca, mogło stanowić podstawę wpisu hipoteki przymusowej łącznej na nieruchomości pozwanego, dla której prowadzona jest przedmiotowa księga wieczysta. Postanowienie to było bowiem opatrzone wzmianką o wykonalności, zaś na skutek wydania przez Sąd Apelacyjny w […] postanowienia z dnia 27 kwietnia 2015 r. stało się prawomocne, gdyż Sąd Apelacyjny skorygował jedynie treść postanowienia o zabezpieczeniu. Obciążenie hipoteką przymusową łączną nieruchomości wymienionych w postanowieniu Sądu Okręgowego w P. było też zdaniem Sądu Okręgowego w S. uzasadnione w świetle przepisu art. 1111 u.k.w.h. Sąd Okręgowy nie uwzględnił zarzutu skarżącego dotyczącego oparcia zaskarżonego wpisu na kopii postanowienia o zabezpieczeniu wskazując, że oryginał odpisu postanowienia został dołączony do wniosku o ustanowienie hipoteki na nieruchomości oznaczonej numerem KW […]/2, zaś w sytuacji gdy przedmiotem wpisu jest hipoteka łączna, dołączenie przez wnioskodawcę do wniosku o wpis tej hipoteki w pozostałych księgach wieczystych jedynie kopii postanowienia o zabezpieczeniu, ze wskazaniem w każdym z tych wniosków miejsca złożenia oryginału postanowienia, nie narusza przepisów dotyczących formy dokumentów składanych w postępowaniu wieczystoksięgowym. Sąd Okręgowy uznał jednak, że konieczne jest zamieszczenie w księdze wieczystej szczegółowego oznaczenia rodzaju hipoteki oraz numerów ksiąg wieczystych prowadzonych dla nieruchomości współobciążonych, uwzględniając apelację w tym zakresie. 4 Skargę kasacyjną od orzeczenia Sądu Okręgowego w S. wniósł uczestnik postępowania K. SA w P. zaskarżając postanowienie w zakresie punktu Ib i wnosząc o uchylenie postanowienia oraz przekazanie sprawy w tym zakresie do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu w S.. Skarżący podniósł zarzut naruszenia art. 385 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. w zw. z art. 6269 k.p.c. w zw. z art. 6268 § 2 k.p.c. oraz art. 7 k.p.c. przez utrzymanie współobciążenia nieruchomości w sytuacji, gdy nie było podstaw do dokonania wpisu o hipotece przymusowej łącznej na tej nieruchomości - nieruchomość nie może występować jako nieruchomość współobciążona z uwagi na zmianę postanowienia o udzieleniu zabezpieczenia w sytuacji, gdy podstawową rolą sądu wieczystoksięgowego jest zapewnienie przejrzystości ksiąg wieczystych oraz zgodności wpisów z rzeczywistym stanem prawnym. W odpowiedzi na skargę kasacyjną wnioskodawca wniósł o jej oddalenie oraz zasądzenie od uczestnika na rzecz wnioskodawcy kosztów postępowania kasacyjnego. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: W orzecznictwie Sądu Najwyższego wyrażono pogląd, że art. 6268 § 2 k.p.c. zawiera pełną regulację przebiegu postępowania wieczysto-księgowego, tak w zakresie przebiegu postępowania dowodowego, jak i podstaw orzekania. W związku z tym wyłączną podstawą ustaleń faktycznych i prawnych sądu przy rozpoznawaniu wniosku o wpis w księdze wieczystej jest jedynie treść wniosku, treść dołączonych do niego dokumentów i treść księgi wieczystej (zob. uchwała składu 7 sędziów z dnia 16 grudnia 2009 r. - zasada prawna - III CZP 80/90, OSNC 2010/6/84, wyrok z dnia 19 marca 2003 r., I CKN 152/01, OSNC 2004/6/92). Wywołująca wcześniej rozbieżności w judykaturze Sądu Najwyższego kwestia odpowiedniego stosowania w postępowaniu wieczystoksięgowym art. 316 § 1 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. została rozstrzygnięta w uchwale składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 16 grudnia 2009 r., III CZP 80/09, OSNC 2010, Nr 10, poz. 84, której nadano moc zasady prawnej. Sąd Najwyższy przyjął, że sąd rozpoznając wniosek o wpis w księdze wieczystej związany jest stanem rzeczy istniejącym w chwili złożenia wniosku. 5 Jednak w uzasadnieniu postanowienia z dnia 6 lipca 2016 r. IV CSK 676/15 Sąd Najwyższy wskazał na konieczność odróżnienia „stanu rzeczy” rozumianego jako treść wniosku, księgi wieczystej, treść i forma dokumentów tworzących stan będący podstawą wpisu, od „stanu prawnego” wymagającego zbadania pod względem formalnym i materialno-prawnym dokumentów stanowiących podstawę wpisu. Dla wyjaśnienia „stanu prawnego” może być niezbędne również zbadanie dokumentów dołączonych do skargi na czynność referendarza lub apelacji, w granicach wyznaczonych zawartymi w nich zarzutami. Należy bowiem podkreślić szczególną rolę sądu w postępowaniu wieczystoksięgowym, który ma przeciwdziałać dokonywaniu wpisów sprzecznych z rzeczywistym stanem rzeczy. Stan prawny ujawniony w księdze wieczystej powinien być stanem pewnym, wynikającym ze zdarzeń lub czynności prawnych, które nie budzą wątpliwości (postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 12 grudnia 2007 r., V CSK 295/07). Podstawą dokonania wpisu hipoteki przymusowej łącznej w sprawie niniejszej było wykonalne postanowienie Sądu Okręgowego w P. z dnia 8 stycznia 2015 r., które jednak - jak ustalił Sąd Okręgowy rozpoznając apelację uczestnika postępowania - zostało częściowo zmienione prawomocnym postanowieniem Sądu Apelacyjnego w […] z dnia 27 kwietnia 2015 r. Wydając zaskarżone orzeczenie Sąd Okręgowy w S. pominął treść powyższego postanowienia, z którego jednoznacznie wynika, iż obciążenie hipoteką nie obejmuje nieruchomości dla której prowadzona jest księga wieczysta Kw Nr […]/7. W uchwale składu 7 sędziów z dnia 25 lutego 2016 r., III CZP 86/15, Sąd Najwyższy wyjaśnił, że przepis art. 6288 § 2 k.p.c. nie wyłącza możliwości brania przez sąd pod uwagę przy rozstrzyganiu wniosku o wpis do księgi wieczystej okoliczności znanych mu urzędowo, w świetle których istnieje przeszkoda do żądanego wpisu (por. też postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 23 czerwca 2010 r., II CSK 661/09, OSNC 2011/1/12). W judykaturze ukształtował się pogląd, że wystąpienie przeszkody w rozumieniu art. 6269 k.p.c. należy wiązać z zaistnieniem takiego zdarzenia, które 6 mimo formalnego wykazania przez wnioskodawcę podstawy wpisu, nie zezwala z punktu widzenia prawa na jego dokonanie, zatem z okolicznościami natury prawnej determinującymi skuteczność czynności stanowiącej podstawę wpisu (zob. też postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 23 czerwca 2010 r., II CSK 661/09, OSNC 2011/1/12). Zatem dokumenty znane sądowi wieczystoksięgowemu na skutek przedłożenia ich przez skarżącego uczestnika podlegają ocenie na tych samych zasadach jak dokumenty dołączone do wniosku, który jest przedmiotem rozpoznania. W konsekwencji Sąd drugiej instancji, nie dokonując oceny wszystkich znanych mu dokumentów, pod kątem ich treści i wymaganej dla nich przez prawo formy oraz ich wpływu na rozstrzygnięcie wniosku w tej sprawie, naruszył przepis art. 6268 § 2 k.p.c., bezzasadnie ujawniając pod poz. 12 jako jedną z nieruchomości współobciążonych nieruchomość dla której prowadzona jest księga wieczysta Kw Nr […]/7. Uznając za uzasadnione zarzuty naruszenia art. 6288 § 2 k.p.c. i art. 6269 k.p.c. Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815 § 1 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. orzekł jak w punkcie pierwszym sentencji. W pozostałym zakresie skarga kasacyjna okazała się niezasadna, gdyż nie ma podstaw do uchylenia orzeczenia w punkcie I b całości, do czego zmierza wniosek skargi. Zasadnie bowiem Sąd Okręgowy, uwzględniając szczególny charakter hipoteki łącznej obciążającej przedmiotową nieruchomość, ujawnił w podrubryce 4.4.1 numery ksiąg wieczystych prowadzonych dla nieruchomości współobciążonych. W tym zakresie skarga kasacyjna jako bezzasadne podlegała oddaleniu na podstawie art. 39814 § 1 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 108 § 2 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1, art. 39821 i art. 13 § 2 k.p.c. 7 jw l.n